Кумыкский мир

Культура, история, современность

Бизге уьстюнлю болмакъ учун не етишмей?

Пагьмулу шаир ва драматург Атав Атаев оьзюню язывчу ёлдашларына ошамай: китапларын чыгъарып, шоланы сатаман деп айланмай; презентацияларын, юбилейлерин этемен деп авара болмай; 35 йыл чагъында айры кабинеты де, арив алапасы да булангъы ишин де къоюп, эркинликни сюемен деп, юртуна гетип, балжибинлер сакълай. «15 гюн сама туснакъда олтурмагъан шаирден герти шаир болмай»,- деген сёзлени Атав 20 йыллар алъякъда айтгъан эди. Ону булангъы лакъырны мен шо сёзлерден башладым.

Атав Атавов: — Язывчу бираз сама агъымгъа къаршы юзме герек. Гьакимлени бетине ялынчлы тигилип турагъан адам не язып бола? Китабын чыгъармакъ учун гьакимлеге акъча тилеп баралар, сонг китабын алсын деп дагъы да баралар шо гьакимге. О гьаким буса ойлаша: «Пелен откатдан яда операциядан, урушбатдан бу талайсыз язывчугъа да пай чыгъарма тюшежек. Чыгъармасам, башымны сёйлеп, бырыкъ-сырыкъ ишлеримни айтып яда язып юрюжек», — деп ойлаша. - Яда: «Бир-эки шайы берсем, бу чу мени макътап, йырлар, китаплар язажакъ»,- деп кеплене. Янгыз язывчуланы тюгюл, журналистлени арасында да кёп шолайлар. Сонг бирлери чабып, гьукуматдан атлар-званиелер алып, оьзлеге айрыча абур-гьюрмет этгенни де сюелер, башгъалагъа уьстденсув къарайлар. Шо саялы халкъ язагъанлагъа инамсыз болгъан.

Рашит Гьарунов: — Охувчуну инамлыгъын къазанмакъ учун не этме герек?

— Гертини язма герек. Ялгъанны бирев де охумажакъ.

— Политика, жамият, социальный масъалаланы гьакъында язагъанда гертилик тарыгъы англашына. Тек адабиятда, поэзияда яшавну башгъа янларыны гьакъында да языла чы...

— Англайман. Мен тамашалыкъ этеген зат: оьзлеге 60 йыл болагъанлар сюювню гьакъында язалар. «Этмегиз. Сизге чи яшларыгъызны яшлары кюлейдир»,- деймен мен олагъа.

— Сени поэзиянгда да бар чы сююв шиърулар.

— Бар буса, олар къачан язылгъан? Мен шиърулар язмайгъаным хыйлы бола. Язылмай. Гючден чыгъарып, язып болар эдим. Тек тарыкъмы? Магъа тарыкъ тюгюл, охувчулагъа дагъы да артыкъ тарыкъ тюгюлдюр. Мен гьали драматургияны тармагъында ишлеймен. Къумукъ театргъа менден къайры пьесалар язагъанлар ёкъ да ёкъ деп тураман.

— Дагъы, сенчи профессиональный драматургсан. Къайда охугъанынгны да эсге сал.

— Москвадагъы Литинститутну битдирген сонг, мен бир нече йыл Язывчуланы союзунда консультант, Дагъыстан китап издательствода, радио¬да редактор болуп ишледим. Оьзюме 35 йыл болагъанда, яшавгъа къаравум алышынып, эркинликни сююп, кинорежиссёрну касбусуна охума токъташдым. Тек Агьматхан Абу-Бакар мисгин магъа: «Атав, бизде киностудиялар да ёкъ, кинорежиссёр болуп нетежексен? Ондан къолай драматургну касбусуна охусанг»,- деп, мени пикрумну алышдырды. Шолайлыкъда, Москвада ГИТИС-де драматургланы гьазирлейген эки йыллыкъ курслагъа тюшюп охудум.

— Атав, сен тамаша адамсан. Адамлар иш болсун деп охуйлар. Сен буса алай арив ишинг де, дипломунгда бар туруп, агьлюнгню, яшларынгны да къоюп, дагъы да эки йыл охумагъа деп, Москвагъа гетесен. Ким-ким де сени англап битмежек.

— Мен Москвагъа гетгенче алдын, ишимден таягъанымны айтмакъ учун Расул Гьамзатовну ягъына гиргенде, ол магъа тынглап, башлап тамаша болуп турду, сонг кепи гелмекликден: «Какой ты молодец, Атав, что решился на такое. Я бы тоже бросил все дела и уехал куда-нибудь и занимался бы творчеством. Не получается»,- деп йиберген эди. Мен кабинет къуллукъчу, чиновник болуп барагъанымны гьис этип башлагъан эдим. Шону учун бираз дагъы да охуп, эркин яратывчулукъ иш булан машгъул болма сюйдюм. Охуп битип къайтгъанда, тюрлю-тюрлю ишлер таклиф этилсе де, бармадым. 1986-нчы йылдан берли Къакъашурада балжибинлер сакълайман. Бу - бек леззетли касбу. Шону булан бирге театргъа пьесалар да язаман.

— Салынамы пьесаларынг?

— Мени кёп пьесаларыма гёре спектакллер салынгъан. Салынмагъанлары да бар.

— Олар не себепден салынмай?

— Салынып битмегенлерин де салажакъбыз деп айталар. Бирлерин салмагъа къыйын. Мисал учун, «Кресло» деген пьесам 1990-нчы йылда язылып, шо йылдан берли театрда ятып тура. Бизин режиссёрлар шону ушата буса да, салма къыйын гёрелер.

«Таш перде» деген китабынгда шо пьесаны мен де охугъанман. О чу бугюнгю яшавну гьакъында язылгъанда йимик. Шо къужурлу сюжетни бир ерден алгъанмы эдинг?

— Оьзюм ойлашгъанман. Мен пьесаларымда къаравчуну тамашагъа къалдырагъан, сесгендиреген сюжетлени, янгылыкъланы къоллама къарайман. Драматургия жанр шолай талап эте. 1991-нчи йылда «Кресло» Москвада «Современная драматургия» деген журналда чыгъып, магъа охувчулардан кёп санавда кагъызлар гелген эди.

— Бугюн Къумукъ театрны сёгегенлер де бар. Сен не багьа бересен?

— Бизин бек гючлю театрыбыз бар. Шону булан биз дюньяны не ерине барсакъ да, бетибиз ярыкъ болажакъ. Ингдеси - бизин театрда жагьил пагьмулар да кёп, режиссёрларыбыз да бар.

— Башгъа милли театрларда да сени пьесаларынга гёре спектакллер салынамы?

— Дагъыстан халкъланы театрларындан къайры, къарачай, балкъар, осетин, тюркмен театрларда да мени пьеса¬ларыма гёре спектакллер салынгъан. Хасиятыма гёре, мен онда-мунда чабып, оьзюмню реклама этип юрюмеймен, тек этеген ишимни мекенли этме сюемен.

— Атав, бизин адабият, театр бугюнню талапларына не даражада жавап бере деп эсинге геле?

— Бек тёбен даражада. Бугюн адабият халкъгъа совет девюрде йимик таъсир этип болмай. Таъсир этив яндан адабият алдын биринчи ерде эди буса, гьали алгъа Интернет, телевидение, пресса чыкъгъан. Таъсири осаллашгъан буса да, адабият, айрокъда, классика, оьлмежек. Газет-журналлар да, телевидение де, Интернет де адабиятдан гюч ала, огъар кюрчюлене.

— Гьали адамланы олтуруп китап охума заманы да болмай чы. Бирдагъы яндан, къужурлу, пагьмулу кюйде яза¬гъанлар да кемиген. Тек охуйгъанлар аз болгъан булан язагъанланы санаву чу кемимей.

— Язывчулагъа гьали алда уьйренген кююн унутуп, янгы къайдада язып уьйренме герек. Биз нечакъы язып, китапларыбызны чыгъарып турсакъ да, оланы охуйгъанлар бек аз. Театрны гьалы, ону халкъгъа таъсири адабиятныкинден артыкъ деп ойлашаман.

— Атав, сен совет девюрде редакцияларда ишлегенсен, бир нече китанларынг чыкъгъан. Шо девюрню яхшы янлары да бар эди, сёз о гьакгъда тюгюл. Язывчу гьисапда сен шо девюрден алгъан лап яман алым, мердеш къайсыдыр деп гьисаплайсан?

— Лап да бизге пуршав этеген, алгъа юрюме къоймайгъан зат — шо замандан гелген, «о ярамай, бу ярамай», деп турагъан ичибиздеги редактор, ич цензор. Мен оьзюм пачалыкъ ишде ишлемейгеним 25 йыллар бола буса да, шо ич цензордан гьали де арчылып болмайман. Нече керен чыгъарып ташласам да, къайтып геле. Биревлер буса оьзлерде шо ич цензор барын да билмей, неге тюгюл де, о оланы къанына сингген, хасиятына айлангъан. Язывчу лап алдын шо ич цензордан эркин болуп, чебер сёзню гючю булан келпет яратып, янгылыкъ болдуруп, охувчуну тамаша этме герек.

— Сен 90-нчы йылланы башында «Молла Насрутдин» деген журнал чыгъарма башлагъанынг эсимде. Неге токъталып къалды?

— Шо сатиралы-юморлу журналны орусча 3, къумукъча 1 номери чыкъды. Мен шо журналны айланасында сатиралы театр къурмагъа ва ресторан ачмагъа да хыялым болгъан эди. Иш харжгъа тирелип токъталды. Эсингде буса о йылларда гючлю инфляция бар эди. Йылны башында бир минг манатынг бар буса, йылны ахырына шону гючю юз манатгъа айлана эди. Журналны 4 де номерин чыгъарагъанда магъа Умаросман Гьажиев яхшы кёмек этди. О магъа инфляцияны шартларында язылывгъа жыйылагъан акъча булан журналны бёлмей чыгъарып турма бажарылмайгъанны да англатды.

— Гьали айтардай инфляция да ёкъ. Бугюн чыгъарармы эдинг шолай журнал?

— Чыгъармас эдим. Бугюн шолай жур¬нал биревге де тарыкъ тюгюл. 90-нчы йылларда адамлар янгылыкъланы гёзлей эди, сатираны, юморну англай эди. Гьали сатираны язмагъа да, биревню гьакъында масхара этмеге де къоркъунчлу болуп къалгъан. Бугюн халкъны тамашагъа къалдырма къыйын, кюлейген-иржаягъан адамлар аз ёлугъа. Бары да адам акъча этмекни, бай болмакъны гьайында.

— Къумукълагъа уьстюнлю болмакъ, оьсмек учун не етишмей? Гючлю ерибиз не, осал ерибиз не?

— Бизин гючлю ерлерибиз - бай ва терен тарихибиз, культурабыз, уллу тюрк къавумну бутагъы экенлигибиз. Бизин халкъ - намуслу да, законгъа гёре юрюме де сюеген халкъ. Законлар юрюле эди буса, Дагъыстанда бизин халкъдан уьстюнлю халкъ болмажакъ эди. Биревлер айта: «Бары маршрутка, такси гьайдайгъанлар - къумукълар, дагъы ишни бажармай буса ярай бизинкилер»,- деп. Неге тюгюл, къумукълар гьалал къыйыны булан яшама сюе, тонап, алдатып, оьлтюрюп-сыдырып уьйренмеген. Халкъыбызны санаву да аз тюгюл, йылдан-йыл арта, ругьубуз да бар, билимли, гьакъыллы адамларыбыз да кёп. Пачалыкъны законлары тутулса, къалгъан етишмейген затны болдуруп болажакъ эдик.


«Ёлдаш/Времена» 14-09-2012

Размещено: 20.09.2012 | Просмотров: 2228 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Bammathanoff оставил комментарий 21.09.2012, 10:46
Comment
Рашит, сав бол, баракалла сагъа шулай яхшы, тизив адам булан таныш этгенинг саялы !!! Сизин лакъырыгъыз къумукъну гёнгюн ача, ругьландыра. А.Атав йимик герти, мекенли адамлар бар туруп Къумукъ бирде азмажакъ. ЯША КЪУМУКЪ!

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.