Кумыкский мир

Культура, история, современность

Биринчи абат оьзюбюзню яныбыздан болсун

 Тилин унутгъан – талигьин ютгъан деп айтып гетген бизин уллулар. Тилни гьакъындагъы ойланы ва пикруланы гьар абатда йимик эшитмеге боласан. Юртгъа барсанг да, адамшавлу ана тилинде таза сёйлейген адамны тапмагъа къыйын. Билим беривню гьакъындагъы янгы закон къабул этилгенли ана тиллеге ону таъсири тиймей къалмады. Айрокъда шагьар школалардагъы гьал гетген асруну 90-нчы йылларында юрек тынышардай тюгюл эди. Ана тиллеге бакъгъан якъдагъы янашывну билмек мурат булан ноябрь айны орталарында Магьачкъала шагьардагъы школаларда ана тил дарсланы юрютеген муаллимлер булан редакцияда гезикли «дёгерек стол» ёлугъув оьтгерилди. Миллетни менлигин сакълавда уллу агьамияты булангъы бу чараны аслу мурады – тил масъалагъа байлавлу шагьар школалардагъы гьал ва муаллимлени не талчыкъдырагъанны билмек эди. Алданокъ эсгерип айтсам, бу агьвалатгъа Магьачкъаланы школаларында яхшы натижалагъа етишип загьмат тёгеген 10-гъа ювукъ муаллим чакъырылгъан эди. Тек иш ишге етишген заманда шоланы арасындан янгыз уьчюсю тюгюл гелмеди. Бу ёлугъувда ДНЦ РАН-ны баш илму къуллукъчусу Абдулкерим Сайитов, муаллимлени билимлерин камиллешдиреген институтну ана тил ва адабият кафедрасыны ёлбашчысы Мадина Минатуллаева ва А. Тахо-Години атындагъы илму-ахтарыв институтну адабият бёлюгюню илму къуллукъчусу Заида Адилгиреева ортакъчылыкъ этдилер.

«Дёгерек столну» ачды ва юрютдю «Ёлдаш» газетни баш редактору Камил Алиев.

– Хошгелдигиз анадаш газетигизни редакциясына, – деп башлады ол сёзюн. – 1980-нчи йыллардан берли шагьар школаларда ана тиллерден дарслар юрюлме башлангъан. Бугюн шунда гелген муаллимлер булан бирче шо дарсланы нечик юрюлегени гьакъында сёз юрютмек, ёлугъагъан четимликлени арагъа чыгъармакъ аслу мурат болуп токътай. Башлап муаллимлер береген маълуматгъа тынгламакъны таклиф этемен. Сонг шогъар гёре, умуми алып масъаланы гьакъында ойларыбызны айтсакъ, ана тил дарслар не даражада экени белгили болар. Озокъда, масъалаланы мекенли кюйде белгилесек, шоланы чечивню ёлларын тапмагъа тынч бола. Эгер де ана тил дарсларда ёлугъагъан четимликлени оьрдеги идараларда чечмеге герек буса, шону да айтсагъыз, ёлугъувну натижасы болмай къалмажакъ.

Магьачкъала шагьардагъы 11-нчи гимназияда 5 йылны боюнда ишлейген Маккаханым Абдурашитова оьзюню сёйлевюн булай башлады:

– Школада 150 яшдан да артыкъ охувчу къумукъ тилден юрюлеген дарслагъа юрюй. Бизин охув ожакъда ана тиллеге бакъгъан якъдагъы янашыв яхшы деп айтар эдим. Гимназияда 5 милли тиллерден дарслар юрюле. Сонг да, эсгерип айтсам, бизде сынавлар оьтгерилеген майдан бар. Шонда биз ачыкъ дарслар гёрсетебиз. Масъалаланы гьакъында айтгъан заманда, охувчулагъа бары да китаплар етише деп айтып болмайман. Бу ерде шагьар школалар учун чыкъгъан китапланы гьакъында сёз юрюле. Янгыз 2-нчи класгъа бар, къалгъан класларда юрт школалар учун гьазирленген китапланы къолламасакъ болмай. Булай алгъан заманда, охувчулар кёп де сююп, арив де гёрюп, ана тил дарслагъа геле, ата-аналары алып гелеген яшлар да бар. Гьар ишде де натижа болмагъа тарыгъы йимик, бизин гимназияны охувчулары шагьарда болагъан олимпиадаларда биринчи, экинчи ерлени къазаналар. Гетген йыл болгъан олимпиадада 10-нчу класны охувчусу 2-нчи, 11-нчи класдагъы къыз 3-нчю ерни алдылар. Сонг охувчуларыбыз республиканы даражасында юрюлеген олимпиадаланы ортакъчылары да болалар. Ондан къайры да, гьар йыл бизин гимназияда шагьар школаларда ана тиллерден дарс береген муаллимлени ярышы бола. 2010-нчу ва 2011-нчи йылланы гьасиллери гьакъында айтгъанда, эки де йыл бизин охув ожакъны муаллимлери алдынлы ерлеге чыкъмагъа болдулар. Шагьар школаларда ана тилге уьйретмеге тынч болмай. Аслусу, дарслар ана тил булан янаша орус тилге де гёчюрюлюп юрюй. Тек бары да охувчулар ана тилин англамай деп айтсам дурус болмас. Дарсны вакътисинде таза къумукъ тилде сёйлемеге къаст этебиз.

Магьачкъаладагъы 15 номерли школада Зумрут Албериева загьмат тёгегени кёп йыллар бола. Шо заманны ичинде ол ана тиллени аякъгъа тургъузувда къаст этип чалышгъанланы бириси. Ону иш сынаву муаллимлени арасында арагъа салынып ойлашылгъан ва шагьар школалар учун уьлгюге тутмагъа ярай деп токъташдырылгъан. Ол биринчи абатланы гьакъында айта туруп булай деп башлады:

– Башлап мен бу школада орус тилден дарслар юрюте эдим. Бираз заман ишлеген сонг барыбыз да таныйгъан Нателла Зайналовна, бизин школагъа гелип, ана тиллерден дарсланы юрютмеге магъа тапшурма сюегенни айтды. Мен шо заман рази болмадым. Себебин де шоссагьат англатдым: ана тилден дарслар тийишли даражада юрюлсюн учун бары да шартлар яратылмагъа, охувчуланы да дарслагъа гелмеге иштагьлыгъын болдурмагъа тюшегенин яхшы англай эдим. Арадан заман гетип, ол бирдагъы гелди. Ахтарып къарагъанда, мен алда айтгъан шартлар бири де этилмеген. Шо заман башлапгъы класлагъа къарайгъан завуч ишинден азат этилди. Шолай къатты низамны гьис этген сонг бизин школада тындырыкълы иш юрюлмеге башланды. Шо заманда не кабинетлер гёрсетилмеген эди, не дарслагъа тарыкъ болагъан методика материалланы тапмагъа къыйын эди. Биринчи эки йылны ичинде сынавгъа салып къарамагъа – эксперимент этмеге токъташдым. Башлап ата-аналары яшларын ана тил дарслагъа йибермеге рази деп арза яза эдик. Сонг дарслар юрюлмеге башлады. Тюзюн айтгъан заманда, башлап школаны директору биз этеген ишге онча агьамият бермей эди. Артда Билим беривге ва илмугъа къарайгъан министерликден ва шагьар управлениеден тергевлеге адамлар геле эди. Шо заман директор да бизге онг гёзден къарамагъа башлады. Ана тилден дарслар береген муаллимлер ата-аналаны, муаллимлени арасында англатыв иш юрютювге аслу тергевюбюзню бакъдырдыкъ. Бизин школадагъы ана тилни кабинетин кюрчюсюнден магъа къурмагъа тюшген. Шолай, йылдан-йылгъа ана тиллеге этилеген абур гётерилмеге башлады. Бара-бара ана тил дарсланы иш сынаву етишеген муаллимлеге тапшурмагъа башладыкъ. Гьали къумукъ тилден бары да класларда дарслар ара бёлмей юрюле. Алдын, 90-нчы йылларда, расписаниеде милли тиллерден юрюлеген дарсланы 6-нчы, 7-нчи дарслагъа, айтагъанлыкъ, лап ахырынчы дарслагъа салып бек инжине эдик. Гьали буса гьал бютюнлей алышынгъан. Школада методист гьисапда гьар муаллимни етишген уьстюнлюклери саялы алапасына къошум болагъан кюйде иштагьландыраман. Бары да муаллимлер оьзюню ишин анализ этип, язып юрютелер. Шону барышында ана тилден муаллим къайсы теманы уьстюнде ишлейгени, секцияларда этмеге тюшеген иши гьакъда маълуматлар бериле. Сонг да, гьар четверт муаллимлер охувчуланы билимлерин билмек учун тергев ишлер юрюте. Шону гьасиллери чыгъарыла, нечик кемчиликлер ёлгъа йиберилген буса, шону уьстюнде ишлев ёлланы да белгилейбиз. Сонг да, ана тиллерден юрюлеген секцияларыбыз охув йылны башында токъташдырылгъан плангъа гёре юрюле. Класдан тышда юрюлеген ишлеге тергев беребиз: язывчулар булан ёлугъувлар оьтгеребиз. Гьар йыл олимпиадаларда ортакъчылыкъ этеген охувчуларыбыз да бар. Тек ата-аналаны арасында ана тиллер негер тарыкъдыр деп айтагъанлары гьали де ёлукъмай тюгюл. Бир гьал мени талчыкъдыра: оьр охув ожакълагъа ана тиллени муаллими болуп тюшмеге сюегенлер аз бола бара. Алда йимик практикагъа гелеген къумукъ студентлер кёп тюгюлю де шогъар шагьат болуп токътай. Шо саялы бизин школада ана тиллерден дарслар юрютеген муаллимлени алдына охувчуда касбугъа сюювюн артдырмакъ деген мурат салына.

Алдын билим беривню гьакъындагъы законда ана тиллеге онча агьамият берилмей эди. Гьали чыкъгъан янгы законда буса «Ана тиллер школада гечилмеге тарыкъ» деген айрыча статья бар.

Орта билимлер береген охув ожакъланы бириси гьисапланагъан Ленингентдеги 35 номерли гимназияны муаллими Зарема Шамилова оьзюню ойларын ачыкъ эте туруп булай деп сёзюн башлады:

– Озокъда, бизин школада ана тиллеге бакъгъан якъда чечилмеген масъалалар ёкъ. Директорубуз Чакар Межитовна ана тиллени лап да алгъа салып юрютеген адам. Бизин школагъа оьзге школалардан муаллимлер сынав алышдырмагъа кёп геле. «Йылны муаллими» деген ярыш бизин школада юрюлегени адатгъа айланып да къалгъан. 2010-нчу йылда шагьар школаланы арасында юрюлеген ярышда ортакъчылыкъ этип, 3-нчю ерге ес болдум. 2011-нчи йылда буса шагьарны, республиканы оьлчевюнде бизин школаны муаллими Гулишат Магьамматова 1-нчи ерлеге ес болду. Россияны оьлчевюнде де алдынлы ерге чыкъды. Шолай натижаланы далил гьисапда гелтире туруп, школада ана тиллер лап да алда юрюй деп айтмагъа боламан. Эсги юртлагъа чыгъып, халкъ авуз яратывчулугъундан бай материал топлагъанбыз.

А. Тахо-Години атындагъы илму-ахтарыв институтну адабият бёлюгюню илму къуллукъчусу Заида Адилгиреева, илмуну гёзюнден къарап, адабият дарсланы яхшылашдырывда этилген ишлени малим этди:

– Хыйлы йылланы боюнда ишлеп турагъан муаллимлени къасты булан ана тиллерден дарслар тийишли даражада юрюле. Масъалалар гьали де бар. Тек артдагъы йыллардан берли ана тиллеге бир сагьат къошулгъанлыгъы уллу уьстюнлюк деп ойлашаман. Бу – бир яны. Бирдагъы янын айтсам, шагьар ва район билим берив управлениелени, школаланы директорларыны ана тиллеге янашыву алышынгъан. Тек барын да бир тенг этип къоймакъ да тюз болмас. Кёбюсю гьалда школада ана тиллени даражасы башлап муаллимден, сонг директордан гьасил бола. Эки де адам бир тил табып ишлемесе, ана тил шо охув ожакъда алгъа бармай. Китапланы масъаласы, озокъда, гьали де чечилмеген. Бу йыл шагьар школалар учун дёрт китап печатгъа берилмеге гьазир. Эсгерип айтгъанда, шагьар школалар учун янгыртылгъан 2-нчи класны китабы, буквар, 3-нчю клас учун китап чыкъмагъа герек.

«Дёгерек столну» айланасында муаллимлер кёпден къаравуллагъан «Методика якъдан муаллимлер учун не китаплар чыгъажакъ?» деген сорав тувулунду.

– Дарс гёрсетив материаллар гьазир болуп архивлерде ятагъаны да бола хыйлы заман, – деп узатды сёзюн З. Адилгиреева. – Тек шо институтда ишлейген илму къуллукъчулардан гьасил болагъан иш тюгюл. Бу масъала савлай республикадагъы школаларда бар. Бизин институтгъа китаплар чыгъармакъ учун республика бюджетден акъча маялар гёрсетилмей туруп, гьал шо кюйде къалып туражакъ. Шо гьакъда оьр гьакимлени алдына масъаланы туврадан салмагъа тарыкъ.

ДНЦ РАН-ны илму къуллукъчусу Абдулкерим Сайитов ана тиллер аякъгъа турма башла­гъан замандан берли бугюнлеге ерли не ишлер этилгени гьакъда айта туруп булай деди:

– Бугюн ана тиллени гьалы яман тюгюл. Биринчи абатлар гьар заман къыйын алына. 1980-нчи йылланы башында республиканы ичинде бир сама ана тилни кабинети ёкъ эди. Шо йылларда школаларда ана тил дарсланы хас билимлери ёкъ къайсы муаллимге де тапшуруп къоя эди. Китаплар, шолагъа гёре методика ёл гёрсетивлер, диктантланы жыйымы, сёзлюклер ва шолай да тарыкъ болагъан адабият ёкъ эди. Сагьатланы масъа­ласы да онча макътардай гьалда тюгюл эди. Башлапгъы йыллар школада охувчуланы бир класгъа жыймагъа да бек къыйын эди. Бир-бир ата-аналар, школагъа гелип, яшын къолундан тутуп алып гете эди. Расписаниеге милли тиллер салынмай, факультатив гьисапда юрюлеген заманлар да бар эди. Бара-бара муаллимлер, директорлагъа да англатып, ана тил болмаса ярамай деген муратны гёз алгъа тутуп ишлемеге башлады. Тек бугюн бары да оьрлюклеге етишгенбиз деп айтып болмайман. Чечилмей къалып турагъан биринчи масъала – китаплар етишмейгенлик. Экинчиси, шагьар школаларда дарслар юрютеген муаллимлер учун хас курслар болмагъа тарыкъ. Неге тюгюл, шагьар ва юрт школаларда юрюлеген дарсланы алдына башгъа-башгъа муратлар салына. Ачыкъ этип айтсам, шагьар школаларда юрюлеген дарсны вакътисинде муаллим аслу тергевюн охувчуланы сёз байлыгъын артдырывгъа бакъдырмагъа герек. Программаланы гьакъында сёз юрютсем, шагьар ва район школалар учун талаплар бир йимик салына. Бир мисал гелтирейик. Буквар буса да, шону атын къумукъчагъа да алышдырып, гьарплыкъ деп язып онгаргъаным эки йыл бола. Онунчу класны хрестоматиясы басмадан чыкъмай 10 йыллагъа ювукъ турду. Заман гетген сайын, китапны ичиндеги материаллар да эсгилене чи, девюрлер алышына. Тек шону харж янын алимлер чечмей. Биринчи класда муаллим янгыз китап булан дазуланып къалмагъа тюшмей. Охувчуланы алып школаны абзарына чыкъмагъа тарыкъ. Неге тюгюл, айланадагъы табиат булан оланы да таныш этмеге герек, авуз сёз байлыгъын артдырмагъа тюше. Ата-аналар булан тыгъыс кюйде иш юрюлмесе, бир де ярамай.

Муаллимлени билимлерин камиллешдиреген институтну ана тил ва адабият кафедрасыны ёлбашчысы Мадина Минатуллаева «дёгерек столну» темасын толумлашдырмакъ муратда булай маълуматланы арагъа чыгъарды:

– Билим беривге ва илмугъа къарайгъан минис­терликни янындан ана тиллеге байлавлу бир къадар чаралар гёрюлген. Шоланы бириси школаланы китаплар, методика ёл гёрсетив алатлар булан таъмин этмек болуп токътай. Шогъар гёре кёп пикрулар да арагъа чыгъа. Мени де шо гьал талчыкъдырмай къоймай. Тек бу ерде булай англатыв берип боламан. Китаплар чыгъармакъ учун гьар йыл федерал бюджетден гёрсетилеген харж бола. Шону гьар дарсда чыкъмагъа герекли китаплагъа пайлана ва плангъа гёре басмадан чыгъа. Экинчилей де, муаллимлени билимлерин камиллешдиреген институтну ана тиллеге къарайгъан кафедрасы Магьачкъаладагъы ДГПУ-ну ва ДГУ-ну филология факультетлери булан байлавлукъну уьзмей. Шагьар школаларда ёлугъа­гъан четимликлеге къарагъанда, ким буса да ишлемеге болмай. Шо муаллим ана тилине жаны авруйгъан ва ишине берилген адам болмагъа тарыкъ. Охув йылны башында бир-бир школаланы директорлары ана тиллерден дарс береген муаллимлер излейген гезиклер де бола. Шо масъаланы чечмек учун не иш юрюле деп сорамагъа боласыз. Гьар охув йылны октябрь айында муаллимлени билимлерин камиллешдиреген курслар оьтгериле. Шоланы вакътисинде мен гьар муаллимге 9-11-нчи класлардан 1 яда 2 охувчуну филология факультетге онгармакъ учун иш юрютюгюз деп таклиф этемен.

Муаллимлени касбу якъдан бажарывлугъун артдырмакъ учун хыйлы иш этиле. Курслагъа 72 сагьат бериле: шолардан 10 лекция бола, къалгъан сагьатларда дарс беривню ёлларын уьйренебиз. Шагьарда ва шону ювугъунда ерлешген школалагъа муаллимлени алып бараман. Иш сынав топлагъан муаллимлени ачыкъ дарсларында олтурабыз ва анализ этебиз. Гьали муаллимни алдына салынагъан талаплар артгъан. Ол гьар гюн дегенлей, тилни ва адабиятны алып, ахтарыв иш юрютмеге тарыкъ, техниканы имканлыкъларындан пайдаланып, дарсында къолламагъа тюше, дарсны барышын охувчулагъа къужурлу болагъан кюйде къуруп билмеге герек. Бизин ишибиз янгыз курслар булан дазуланып къалмай. Биз охутув ва илму методика ишни де юрютебиз. Гьар йыл республика даражада ана тиллеге байлавлу конференция оьтгериле. Шонда да практика янына аслу тергевюбюзню бакъдырабыз. Конференцияны барышында охулгъан докладланы ва ачыкъ дарсланы жыйым китабы да чыгъа. Гьар йыл бир илму китап чыгъармагъа плангъа гёре борч этилип салынгъан. Шо муратны яшавгъа чыгъара туруп, артдагъы йылларда «Башлапгъы класлар учун сынав иш дарслар» деген китап гьазир этилди. 10-11-нчи класлар учун ана тилден тест къайдада къурулгъан китап чыкъды. Республиканы даражасында февраль айны 21-нде белгиленеген ана тиллени гюнюне багъышланып охувчуланы арасында ярыш оьтгериле. Сонг да, март айда «Ана тиллени лап яхшы муаллими» деген ярышны юрюлегени адатгъа айлангъан. «Ёлдашны» редакциясына ана тиллени гьакъындагъы масъалаланы гётерип, пайдалы ёлугъув оьтгергени саялы баракалла билдирмеге сюемен.

«Ёлдаш» газетни баш редактору К. Алиев «дёгерек столну» жамын чыгъара туруп булай деди:

– Ишни яхшылашдырывну дазусу болмай. Бир дазугъа етгенде ондан оьтюп дагъы дазу гёрюне. Муаллим охувчулагъа ана тилни сюйдюрюп бола. Муаллимни къолундагъы ана тилинде чыгъагъан газет де – шо ёлну тутгъан бир гюч. Мисал учун, айрокъда Къарабудагъгент районну юртларындан гьар йыл бизин редакцияда охувчулар къонакълыкъда бола. Шагьар школаланы охувчуларына да редакцияны эшиклери гьар заман ачыкъ. Сонг бары да охувчулар компьютерни ва Интернетни пайда гелтиреген кюйде къоллап билмеге герек. Ана тилин уьйренивге, терен билимлер алывгъа, билимлерин артдырывгъа гьали бары да имканлыкълар яратылгъан. Муаллимлер шо билимлени охувчулагъа да етишдирмеге тарыкъ. Билим беривге ва илмугъа къарайгъан министрни сёйлевюне тынгласанг, бары да школалар Интернетге къошулгъан деп гьисаплана. Тек гьал гьакъыкъатда шолай тюгюл. Сонг «Кумыкский мир» деген сайтгъа салынгъан макъалаланы къумукъ тилде берилегенлери 5-6 керен аз охула. Булай гьал нени гёресетегени айтмасам да англашыла.

Сиз де эсгергенигиз йимик, ана тиллеге бакъгъан якъдагъы янашыв хыйлы алгъа гетген. Бизин газетни борчларыны бириси – алдынлы сыдыраларда юрюйген муаллимлер булан охувчуланы таныш этмек. Тек арбаны туварып къоймагъа гьали де тез. Масъалаланы чечив ёлларын арагъа салып ойлашмакъ лап аслу болуп токътай. Эгер де биз оьзюбюзню менлигибизни, маданиятыбызны, тилибизни сакъламагъа сюе бусакъ, биринчи абат оьзюбюзню яныбыздан болмагъа герек. Биз юхлай бусакъ, пачалыкъ уянмажакъ. «Дёгерек столда» ортакъчылыкъ этгенигиз учун баракалла билдире туруп, сизге газетни 90 йыллыгъына багъышланып чыкъгъан китапны савгъат этебиз.


«Ёлдаш», 23-11-2012

Размещено: 24.11.2012 | Просмотров: 2509 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.