Кумыкский мир

Культура, история, современность

Бал бар уьйде балагь ёкъ

Касбусун гьасиретлигине гёре сайлагъан

Гьар адам, эргиши болсун, къатынгиши болсун, гьакъылбалыкъ болгъан сонг, яшавда оьзюню ерин тапма къаст эте. Яшагъан адам касбусун оьзюню усталы­гъына, гьасиретлигине гёре сайласа, уллу уьстюнлюклеге де етишме бажара. Дагъы да къаст этме илгьам алгъандан къайры да, касбусундан, этеген ишинден леззет алма да бола. Агьлюсюнден де тюзелген буса, олай адамгъа насипли деп айтмагъа ярай.

Насипли адамланы арасына мен Буйнакск районну гёзел юрту Агъачкъалада яшайгъан Алхан агъавну да къошар эдим. Оьзю де мени булан рази болмай къалмас.

Алхан Абдурагьманов 1948-нчи йылда Агъачкъала юртда тувгъан. Ону уллатасы Гьасан Абдурагьманов балжибинлер сакълайгъан, жибинчиликни гьакъында яхшы англаву булангъы адам болгъан. Алхан агъавгъа да, озокъда, уллатасыны касбусу таъсир этгендир. 1964-нчю йылда Алхан Абдурагьманов сынавлар оьтгереген станцияда балжибинчи болуп ишлеме башлагъан. Шо станцияда ишлейгенде яш касбучугъа «шпанка» жиени чечегине бир сагьатны ичинде нече жибин гелегенни, нече чечекде нечакъы нектар жыйып болагъанны билмек учун тапшурув бериле.

Жагьил заманында оьтгерген сынавланы гьакъында Алхан агъав тамаша сагъынчлыкъ булан хабарлай. «Он эки миллион чечекден бир кило нектар (бишип битмеген бал) жыйып бола», – дей Алхан агъав.

– Ону уьйлери Агъачкъаланы гёзел яшыл тереклер бойлагъан тавну уьстюнде ерлешген. Абзарыны ягъасына барсанг, тюпде – теренде нече тюрлю отлар оьсеген, балжибинлени сакълама онгайлы ерлер кёп бар. Гертиден де, адамлар да айтагъан кюйде, булай таза гьавасы, ниъматлы ерде сакълангъан жибинлерден таза, герти бал алынмай болмайдыр.

Алхан агъавлагъа мени Буйнакск районда лап да таза балы болагъан, кёпден берли жибинчилик булан машгъул, сынаву булангъы адам деп алып баргъан эдилер. Алхан агъав абзарын гьали онгарагъан кюйде тюбюне омузлу таш тутуп онгармагъан. Абзарында сакъланагъан балжибинлеге онгайлы кюйде тюрлю яшыл оьсюмлюклени оьсмеге къойгъан.

Алхан агъав 1964-нчю йылдан 1967-нчи йыл болгъунча сынавлар оьтгереген станцияда ишлеген. Сонг, асгерге чакъырылып, Севастополь шагьарда уьч йыл къуллукъ этип къайтгъан. Асгер борчларын кютюп гелген сонг, сынав гёрсетив агъачлыкъ хозяйствода ишлеме башлагъан. 1988-нчи йылда буса Алхан Абдурагьманов, Оьр Къазанышдагъы совхозгъа чакъырылып, жибинчи гьисапда онда загьмат тёкген.

Алхан агъав жибинчилик тармакъда кёп сынав топлагъан. Ол, жибинчиликни гьакъында язылгъан китаплар булан да пайдаланып, жибин сакълавда, бал болдурувда кёп уьстюнлюклеге етишген. Ол жибинбалны пайдасындан къайры да, жибинни хапдырып, савлугъун яхшылашдырып болагъанны гьакъында да хабарлай. Алхан агъав гьисап этеген кюйде, полиартрит аврувну башлапгъы вакътисинде 300 жибинге, аврувну оьрчюкген заманында 700 жибинге хапдырып, толу кюйде сав этме бола. 700 жибинни бирден хапдырма ярамайгъанын, Алхан агъав эсгерген кюйде, мен де охувчулагъа эсгерейим. Оьзю Алхан агъав эки йылда бир керен 1000 жибинге хапдыртаман деп эсгере ва булай дей:

– Жибин хапгъан сонг къаркъарама гюч геле, савлугъум яхшылашагъанны оьзюмню къурч, жагь айланышымдан гьис этемен. Шолай да, гёзлерингни гёрегени де яхшылаша. экижумалыкъ жибинни агъусу лап да пайдалы деп гьисап этиле. Балны гьар гюн, айрокъда яш юхлама ятгъынча ярым сагьат алда ютмай, авзунда болгъан чакъы узакъ къоюп ашаса, гьакъылыны, билимини оьсювюнде уллу пайдасы бар. Олай да, жибинлер болдурагъан янгыз балны тюгюл, перганы, балавузну (прополис), аналыкъ сютню (маточное молочко) пайдасы дагъы да асувлу.

Къуллукъ этсе, хадирин билеген жанлар

Алхан агъавну жибин ящиклерини санаву 200-ге етише. Ол жибинлерден балны алагъан кюйню гьакъында уллу усталыкъ булан хабарлай: «Жибинлеге тергевлю янашса, яхшы къуллукъ этсе, олар – хадирин билеген жанлар. Жибинлерден таза бал алмакъ учун пайдалы оьсюмлюклери булангъы талалагъа, биченликлеге, тав бетлеге алып чыгъабыз. «Ачакъан тала», «Багъдат тала», «Къалкъы тала», «Жулат тала» – булар барысы да ювукъдагъы талалар. Тек бу йыл язда, тав бетлерде чакъ салкъын экенге, абзарда сакълагъан жибинлерден балны къолай алдыкъ. Оьсюмлюклеге татлиликни гюнню исивю бере. Гюн аз буса, жибинлеге жыйма бал да аз бола.

Бизде, Дагъыстанда, аналыкъ сютню де аз болдура, ону себеби жибинчилер ону алагъан кюйню яхшы билмей. Менде 50-нчи, 60-нчы йылларда белгили жибинчилер, илму къуллукъчулар язгъан китаплар бар. Гелип сорайгъанлар болса, уьйретме, англатма боламан.

Гьали, озокъда, алдан эсе, балны болдурмагъа четим. Неге тюгюл, цивилизация оьсген сайын, жибинге ишлеме къыйын. Жибин спутник антеннаны толкъунуна тюшсе, оьзюню программасын тас эте ва не этегенин билмей оьлгюнче айланып тура. Тек бизде, Дагъыстанда, бал болдурмакъ учун жибинлеге ашамлыкъ база – оьсюмлюклер, тереклер кёп. Ондан къайры да, Кавказдагъы кюлтюс жибин ишлеме тынч, йымышакъ хасиятлы жибин деп гьисап этиле. Шолай да, «украинская карпатка» деген жибин кёп бал болдура. Огъар феноменальный деп айтыла. Мен эсгерген эки де жибинни чаташдырывда болгъан жибинлеге бал болдурувда «чемпион» деп айтмагъа ярай.

Жибинни ящиклерде оьсдюрегенде оьзлени учуп чыгъагъан вакътиси бола. Тез учуп чыкъгъаны бишген, яхшы ишлеме болагъан жибин деп санала. Бир-бирде олар, гюп болуп, (огъар орусча пчелиный рой деп айтыла) учуп гетип къала. Оланы излеп, табып, къонгъан терекден жыйып алып гелебиз».

Алхан агъав оьзю о сакълайгъан кюлтюс кавказ жибин ящиклени, бетинде торсуз, къолгъапларсыз башын ачып, жибин такъталаны чыгъарып гёрсетди. Мен де, ящиклеге яхшы ювукъ барып, сурат чыгъардым.

Алхан агъавгъа: «Сиз балны болдурагъан къайдаланы яхшы билесиз, гьар йыл нече кило бал аласыз?» – деп сорайман.

– Балны нечакъы кёп алсанг да, ону барысын да хайыр учун сатма ярамай. Неге тюгюл, жибинлени къышдан чыгъармакъ учун бал герекли бола. Мисал учун, 10 минг жибинге къышдан чыкъмакъ учун 8 кило бал къоябыз. Айрокъда февраль, март айларда бала чыгъарагъан вакътисинде балны жибин кёп ашай. Бир ящикде буса 5 мингден 50 мингге ерли жибин сакълана. Бир ящикден кёп болгъанда, 20 кило бал алмагъа бажарыла. Тек ана жибинлер сакъланагъан ящиклерден 5–8 кило тюгюл бал алма бажарылмай. Гетген йыл болдургъан бал 800 килогъа етише эди. Алдагъы йыл 1 тоннадан артыкъ бал алгъан эдик.

Алхан агъавну эсделиклери

Гьар къайсы ишде йимик, жибинчилик касбуда да четимликлер, онгайсызлыкълар ёлукъмай къалмай. Оьр Къазаныш совхозда ишлейген вакътимде бир йыл бары да жибин къырылып къалды. Себебин билип де болмай турабыз. Десем де, шо йылларда консерва заводгъа от тюшюп, гёбюк сув булан сёндюрген эдилер. Онда къалгъан шекерни жибинлеге ашатма берди. Яллайгъан отну сёндюрмек учун гёбюк къоллана. Гёбюкге буса химия маддалар къошула. Шону оьзюбюз яхшы англасакъ да, оьлген жибинлени анализ этмеге лабораториягъа йибердик. Анализлени гьасиллерин тюз чыгъармай, къайтарып бизин айыплы этип йибердилер. Ахырда да, Ярославль областдагъы Рыбинск шагьардагъы лабораториягъа йиберип, тюз гьасиллер чыгъарып гелтирдик. Биз айтагъан кюйде, жибинлеге ашатгъан шекерни агъусуну заралындан къырылгъанын исбат этген сонг, тёлевден къутулдукъ.

Балжибинни хапгъаны пайдалы буса, телижибинни хапгъаны зараллы экенни барыбыз да билебиз. Алхан агъавну сынавларына гёре, телижибин уьстюгюзге къонса да, огъар къолугъуз булан тиймесегиз, хапмай.

Ат туягъын тай басар

Уясында не гёрсе, учгъанда да шону этер деп уллулар негьакъ айтмагъан. Алхан агъавну уланы Жабрайыл да, атасы танглагъан касбугъа тюшюнюп, гьали жибинчиликни сырларына уьйренип, къаст этип чалыша.

– Жабрайылны, яш чагъындан тутуп, гьаракатчылыгъы эс этиле эди. Ол школаны да оьр къыйматлагъа битдирди. СПТУ-ну да тамамлап, Москва институтну юристлер гьазирлейген факультетин къызыл диплом булан битдирди, – деп, хабарлай уланыны гьакъында ва булай узата. – Гиччиден тутуп, балжибинлер булан доланмагъа да гьасирет эди. Мен де огъар пуршавлукъ этип турмадым. Гьали абзарда къоягъан жибин ящиклеге мен къуллукъ этемен, къыргъа алып чыгъагъанларын Жабрайыл оьзюню бойнуна алгъан. ­Жабрайылны жибинчилик булан байлавлу уллу умутлары бар. Жибинчилик булан машгъул болмакъ учун Тюркмениягъа гетип ишлемеге хыял эте. Бизде жибинчиликге пачалыкъ янындан кёп аз тергев бериле. Тюркменияда, Европада йимик жибинчилик булан машгъул болагъан адамлагъа, иш гёрсетип бажарсанг, яхшы къыймат бериле. Олар башгъа пачалыкъдан гелип ишлеме сюегенлени, тергевлер оьтгерип, ишни бажарагъанын англагъан сонг, сайлап ала. Жабрайыл шолай тергевлерден оьтгенлигин ва имканлыкъ болгъандокъ, чакъыражагъын бизге англатгъанлар. Уланымны умутлары яшавгъа чыгъар деп эсиме геле.

Жабрайылгъа биз де уьстюнлюклер ёрайбыз.

Алхан агъав къонакълагъа оьзюню «балкюмесинден» савгъатлар да берди. Булай таза бал магъа аз ёлукъгъан деп айтсам, къопдурув болмажакъ.


«Ёлдаш», 21-09-2012

Размещено: 25.09.2012 | Просмотров: 2399 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.