Кумыкский мир

Культура, история, современность

Авуз тилни устазы

Къумукъ тил — дюньядагъы бай тиллерден бириси. Ону аривлюгю, тилге йымышакълыгъы ва агъымлыгъы оьзюне тюрк тюгюл миллетлени де тарта.

Къумукъ тилни чеберлиги ва байлыгъы тил ахтарывчуланы ишлеринде де, адабият ахтарывчуланы ишлеринде де гьалиге ерли тийишли даражада ахтарылмагъан. Демек, къумукъ шаирлени асарларындагъы сёз байлыкъ, сёзлени инче маъналары генг кюйде арагъа чыгъып, къумукъ тилни оьзге тюрк тиллер булангъы аралыгъы, ону дюнья тиллердеги ери мекенли гёрсетилмеген, язывчулар ону байлыгъын ва чеберлигини дазуларын генглешдирген кюйлерин гёрсетеген ишлер де ачылмай юрюле.

Къумукъ тил — минг йылланы ичинде оьсе гелген тил, ону авуз тил даражасы гюн сайын оьсе туруп, тил усталары янгырта, тюзлей, тегишлей туруп, гьалиги даражасына етишдирген. Шо асарларда тюз сёйлев нормалар тегишлене, олар токъташа, тил тезден нормалаша геле, демек, ону бары да халкъгъа къолламагъа борчлу талаплары арагъа чыгъа. Тюз сёйлев нормалар шо тил усталаны тилинде оьсе, белгилене туруп токъташа. Тек адабият тил халкъны авуз тилинден башлангъан кюйлер гьали де тийишли даражада ахтарылмагъан.

Авуз тил халкъны арасындагъы хабарланы, халкъыны къоччакъ ишлерин гёрсетеген йырларында, къыйынлы, шат гюнлерин суратлап, ойларын бири-бирине айта юрюйген ёмакъларында наслудан наслугъа тола ва чеберлиги арта юрюй, сёз байлыкъ да оьсе юрюй.

Белгили болгъаны йимик, къумукъ язывчулар аслу гьалда уьягьлю яшавун да, юрт яшавун да, халкъара яшавну да, халкъыны яшавун да, Ватаныны табиатын да, сююв масъалаларын да гётере. Шоланы чечегенде тилдеги сёз байлыкъны мекенли онгарып, бичип къоллайгъан кююне гёре, язывчуланы бирлери халкъына ою булан да, тили булан да артыкъ ювукъ бола. Шолар «халкъ шаири» деген сыйлы атгъа ес бола.

фотоКъонгуравлу къумукъ сёзлени бир-бирине къардаш этип, сатырларда сёзлени ойнатып, къумукъ тилни сесин оьр даражада яягъан, дазуларын генглешдиреген язывчу деп, авуз тилни устазы Аяв Акавовну гёрсетме бола. Аяв къумукъ сёзню аривлюгюн, маънада теренлигин, къаттылыгъын, йымышакълыгъын гёрсетип къоймай, халкъны ойчусу болуп, ону хасиятын, турушун арив англап, къумукъ тилни байлыгъын зор артдырып, уллу пагьмусун шо халкъына къоюп гете.

Аяв Акавовну аты булан къумукъ тилни байыйгъанын байлап къойса, ону къумукъ адабият культурасында этген ишин толу гёрсетмесбиз. Ону атын къумукъ тилни нормалашыву булан, къумукъ адабиятны авуз тилге ювукълашыву булан, авуз тилге кюрчюленивю булан, тюз сёйлев нормаланы токъташыву булан адабият тил авуз тилден, халкъ тилинден, айры тюгюлюн, шолагъа кюрчюленип, адабият тилни имканлыкълары оьсегенни ва мекенли токъташагъанны байлама тюшедир.

Аявну асарларында янгыз сёз байлыкъ оьсюп къалмагъан, онда суратлав къайдалар, тенглешдирив къайдалар, сёздеги къонгурлукъ, агъымлыкъ тийишли даражасына етишген деп айтма ярай. Ону асарларында сёз тагъымланы, жумлаланы къурулушу — синтаксис масъалаланы чечилеген кюю — айрыча масъала экенни унутма ярамай.

Илмуда авуз тилни синтаксисин ахтарывчулары учун Аявну ёмакълары — уллу ачылмай турагъан хазна. Сонг да, къумукъ тилден практика дарслагъа уллу къошум материал, къумукъ тил культурасына, школаларда оьр охув ожакъланы филология дарсларында къоллама болагъан материал экенни де эсде сакълама тюше.

Аяв оьзюню асарларында халкъ сёзлени, сёз тагъымланы, къопдурувланы халкъ сёйлейген кюйде къоллап къоймай, алышдыра, кёп санавда къоллай, тамашаларын оьзю яратып, къумукъ авуз яратывчулукъну байлыгъына къоша. Ону асарларында халкъ кёп къоллайгъан алгъышлар, айтывлар, аталар сёзлери, эсгиленген сёзлер эсде ёкъ ерден, тамаша айтылгъан, яшырылып къалып турагъан юртлардагъы сёзлер арагъа чыгъа, яшгъара юрюй.

Тамаша сёз тагъымланы еринде къоллап, суратлавну даражасын гётере, англавну терен эте, охувчуну ойлашдыра. Бир-бирде халкъ тилинден алып, тюз сёйлев нормалагъа гирмейген сёзлени де къоллай.

Олар айтывну тутдурукълу эте, къужурлу эте, суратлавну гючлендире, гьалны ачыкъ эте, предметге сёйлевчюню ва тынглавчуну ювукъ эте.

Ону тилине халкъ тилине йимик чакъырыв сёзлер, соравлар, талчыгъывланы, сююнювлени гёрсетеген уьнлюклер хас. Автор олагъа тюрлю-тюрлю тюслер берген, оланы маъна якъдан гючлендирген. Авуз тилде йимик Аявну асарларында: да, мы, деп, хари йимик гесекчелер кёп ёлугъа. Олар башгъа суратлав сёзлер булан да аслу гьалда уьнлюклер булан тамаша тюслени бере, уьнлюклени, чакъырыв сёзлени къырыйында къоллайгъан сёзлер савлай жумладагъы гьисни гючлендире, халкъ тилине ювукъ эте, айтылышын къужурлу эте:

  • Воллагь, къурдаш, тутмасман хари.
  • «Воллагь, шу да ёлдашыбыз» — деп бир тилим этмек де бермедигиз.
  • Гьайт досум, паланча, — деп, бир къызгъа гьайт йибере.
  • Сувукъмурза къарай: уллу стол да къуруп, оьзлерден тамаза да айырып: «Гьайт вёре, Ширшов батырны савлугъундан» — деп ичип турагъан тюрлю-тюрлю ренклердеги кёп жанланы гёре.

Гесеклер, гьалишлик формалар кёп къолланып, айтылышны, гьалланы гертиликге ювукъ эте, автор оьзюнден ари теберип, кёбюсю гьалланы ишни этеген адамгъа сала, опу жавапчы эте. Шолай къайда тил культураны талабын гертиликни, гючлендире.

  • «Къайсы уватылар экен?» — деп тамашагъа-гьайранга къарап дюнья махлукъ да къала.
  • «Олай тавушлагъа чы гьар заманда да бав эдим, эсингни битдиреген тавушну мен чыгъарайым сагъа» деп, аббезен бирден къыччырып Эсенболат да йибере.

Да гесекче гьисапда гючлендиривню ишин эте, бу асарларда да гьалны гезигин, ишни юрюлюшюн, гьаракатлар кёп экенни гёрсете.

Бу къопдурувну бир даражасы. Халкъ тилинде кёп къолланагъан жут сёзлер гьалишликлер айтылышны жанландыра, гючлендире.

  • Аждагьа силкинип, уьстюндеги топуракъларын да тёгюп, «гьали мен сени эсингни битдирейим» деп, башларын да гётерип, анакълардай авузларын да ачып, тогъуз да авзундан бир кюйде гючлютавуш чыгъарып, гючю-гюню бар чакъы къыччырып йибере.
  • Онгмай-оьсмей къабан да, аюв да къалгъан, онгуп-оьсюп ат да къалгъан.
  • Бир гюн ахшам къойчу къойларын чалгъа да салып, чалны алдында итлерине шорпа да тёгюп, оьзюню тарыкъ-герегин алмагъа юртгъа бара.

Халкъ кёп ёмакъларда, оьзлени ойларында къоллайгъан -сын форма бек онгайлы алына; алдагъы инг де, ондан сонг болажагъы да бек агьамиятлы, тек артдагъы болмаса, алда айтылгъаныны гючю ёкъ деген муратны кюте.

  • Аждагьа да чаба турсун «бу не тавушдур дюньяны оькюртюп гелеген?» деп, Эсенболат дёрт гёз болуп, дёрт де якъгъа къарай.
  • Юван да, Абрам да юрюп турсунлар, биз гелейик Камилге.

Гьалишликлени къоллавда Аяв айрыча усталыгъын гёрсете. Гьалишлик формалар кёп болагъан ишлени низамлашдыра, кёп экенин гёрсете, гезигин гёрсете, гьаракатны гючлендире.

  • Уланлар къайтып Кёстекге баралар, барса, истаршина жамиятны да жыйып: «Къайда терилер», — деп къычырып тура.

Халкъ тилиндеги ишликлени, гьалишликлени шынжыр этип къоллап, ойлашмасдай бир тамаша ишлер болуп турагъанын гёрсете.

  • Мен Алибекгьажини заманында къатын да алгъан, давгъа барагъан улан эдим.
  • Шмидт батыр оьзюню ишин битдирип, чатырланы бузну уьстюне де къуруп, ичине сурсатын да салып, ёлдашларын парахат да этип: «Гёрюшгенче гюн яхшы болсун», — деп, минип бир къаракъушгъа да, гёз юмуп, гёз ачгъынчагъа ата юртуна етишип токътай.
  • Папанин батыр отбашда уллу от да ягъып, авур къазан да асып, аслам хамур да басып, Сувукъмурзаны къонакълыкъгъа чакъыра.

Аявну бютюн оьмюрю юртда оьтген. Ол юрт яшавну бары да толкъунларында акъгъан, дегенлей, ону халкъара къазанларында къайнагъан язывчу. Шо саялы юрт яшав булан байлавлу сёзлер, авуз тилде кёп къолланагъан айтылышлар, шондан къайры да тилде эсгилене турагъан сёзлер де арив къоллангъан.

  • Зурнайчы той бар абзаргъа барып къайгъылы, пашман кюйню согъуп йиберсе, согъулагъан накъыра-зурнай да, урулагъан харс да, бийий турагъанлар да токътап абзар толгъан халкъ лам болуп къала болгъан.
  • Зурнай илбисни силегейи, къайда барып шо зурнайчы зурнайын сокъса, шогъар да бийип, йырлап…
  • Не этейик дагъы, бийийген кюйню сокъса бийимей, йылайгъан кюйню сокъса, йыламай туруп болмайбыз, — дей халкълар.
  • Туруп болмай деген не зат, бу гече къуран охуп гьужурада болажакъман, шонда гелип зурнай согъуп, мени бийитсе, мюкюр болурман, — дей молла.
  • Ичине гирип, эшик артда эре де туруп, басып бийив кюйню согъуп зурнайчы да йибере.
  • Хозгъала-тура, хозгъала-тура туруп, ябуп къолундагъы къуранын хасиге де ташлап, атылып туруп бийип молла да йибере.
  • Аллагьгъа эрши болдум, адамлагъа сама айтмагъыз, — деп тилей молла. Къади молланы чакъырып бетинден алып, айып этип уруша.
  • Бу не затдыр сен этген?!
  • Къади, сен айтагъан ерде иш ёкъ. Савлар чы нечик де, гьатта оьлгенлер де бийиме ярай шуну зурнайына, — деп жавап бере.
  • Булар охувгъа машгъул болалар, зурнайчы мажитге гирип, салып бувун-бувунун ойнатып согъуп йибере.
  • Сабанчы тартып шо танасын да союп, къувурма-пилав да этип, устазны да, муритлени де чакъыра.
  • Устаз, бисмилла эт! — дей мурит.
  • Сен мени мысгъыллаймысан? Сен мысгъыллайгъанлардан тюгюлмен.
  • Сонг булар барысы да биригип устазны къапасгъа туталар.
  • Ёлда барагъанда муталимни къычыв эшеги оьле.
  • «Устаздан шакирти озгъан» деген зат эсине геле.
  • Гьей жамият, сизге писиревюм ёкъ.
  • Уланлар, сыпатыгъыз къачгъан, не болгъан? — деп сорай.
  • Муну сиз оьзюгюз билмегенсиз, сизге муну ким уьйретди? — дей.
  • Нече де арив болур, — деп истаршина юртгъа къайта.
  • Къайсы юртлусан, атынг кимдир? — деп сорай.
  • Мен чи бир къысгъа аякълы тиштайпамандыр, сен халкъны арасында атынг уллугъа чыкъгъан адамсан.
  • Шуну сёйлетмеге арив тюгюл, гьайда, яш деп, гьайдатып гетип къала.
  • Бёрю порсукъну ашаса, ашап да къояжакъ, мен хантав къалмайым.
  • Бёрюакъам, ичги ичемисен?
  • «Воллагь, шу да ёлдашыбыз», — деп, бир тилим экмек де бермедигиз.
  • Ялгъан айтасан, аркъанга гётерип алып гелгенмисен? — дей.
  • Не эдепсиз сёйлейсен, ата-бабаларыбыздан къалгъан ер бу чу.
  • Озокъда, шагьатсыз дав болмас.
  • Не болду, тюлкю, ант етдими? — дей.
  • О оьлген булан чы дюнья бузулмажакъ эди, бет гёрсе, юз уялыр.
  • Олай буса сен гел мени булан, мен айтып гьагъынгны да алып берермен, ёл да къысгъа болур, лакъырт эте туруп гетейик.
  • Яшларбыз деп ятып турмайыкъ.
  • Яхари, сиз де къайдан гелдигиз мунда, кёкден тюшдюгюзмю, ерден чыкъдыгъызмы? — деп сорай.
  • Гирсе гирсинлер, оьзюню шавласына оьзю китап охуп турагъан, бетинден нюр тёгюлеген бир адам бар.
  • Балаларым, бу ерге не мурат булан гелдигиз? — деп сорай.

Юрт яшавну суратлайгъан, халкъыбызны тилиндеги тамашагъа къалардай сёзлени, сёз тагъымланы Аяв асарларында нечик буса да къоллап къоймай, ол шо сёзлени шолай сёз арагъа сала чы — тил культура талапларына хазна материалгъа айландыра. Аяв сёзлени аявлап-асырап къоллайгъаны, оланы арив жыягъаны, халкъ сёйлейген кюйню оьзю де шолай сёйлеп билегени айрокъда шулай гезиклер арив гёрюне:

Лам болуп къала; басып бийив кюйню согъуп зурнайчы да йибере; хозгъала-тура, хозгъала-тура туруп; бетинден алып; савлар чы нечик де, оьлгенлер де; макъар дандирек йимик уюп къала; бисмилла эт; къапасгъа тута; сен мысгъыллайгъанлардан тюгюлмен; тартып союп; къычыв эшек; писиревюм ёкъ; ёл да къысгъа болур; бетинден нюр тёгюле; бетинден алып; гьайда, яш, деп, гьайдашып гетип къала.

Аяв Акавовну асарлары айтывлар, аталар сёзлери, алгъышлар, адатлангъан сёз тагъымлар булан да безенген. Олар хабарланы барышын агъымлы эте, чебер эте ва маънасын терен де эте. Аяв бирикген сёз тагъымланы, аталар сёзлерин, алгъышланы ва айтывланы бир-бирде сёзлерин алышдырып да къоллай, оьзю ярата, хазнагъа къоша юрюй, толтура юрюй. Оланы тилде арив ерлешдире, тилни агъымлы эте. Шону булан тил культура даражасын гётере.

  • Аягъы басгъанны гёзю гёрмей, гёзю гёргенни аягъы басмай.
  • Тюшю булан бай болуп, тюлю булан шай болуп.
  • Къуйрукъ да сюесен, хапма да къоркъасан.
  • Бир аягъынг ерде, бир аягъынг кёрде.
  • Къыз да сюесиз, тез де сюесиз.
  • Бёрюден къоркъгъан къой этмес.
  • Алгъасагъан сув денгизге етишмес.
  • Сабур тюбю сари алтын.
  • Бет гёрсе, юз уялыр.
  • Яшда уьйретсенг яшынгны, абурлу этер башынгны.
  • Уьч къылсыз хомуз кюйленмес.
  • Дёрт тогъайсыз дёгерчик юрюмес.
  • Беш бармакъгъа тюшген къутулмас.
  • Янгыз терек бав болмас, бир ташдан къала болмас.
  • Кёкдеги етти юлдуз етер ерине етмейли, танг къатмас.
  • Сегиз оьгюз булан сабан салгъан ач къалмас.
  • Бир адамны эки гёзю.
  • Хынжалгъа багьана ёкъ, сабын тутгъан бузмаса.
  • Юсуп пайхаммар яхшылыкъгъа ёрасын.
  • Баракалла болсун сизин гьюнерли этген Айгюнге де, Айгюн уьйретген гьюнерлени бизге гёрсетген сизге де, — дейлер.
  • Кёп арив гёремен, кёп савбол, оьмюрюнг узакъ болсун, — дей.

Айтывлар, аталар сёзлери, алгъышлар - булар бары да хабарларда бек тийишли еринде онгайлы къоллангъан.

Аяв Акавов къаршы салывланы да устасы: Аявну къаршы салыву айрыча тамаша. Ол лап да гиччи предмет булан лап да уллу предметни, лап да эрши предмет булан лап да арив предметни, лап да аччы предметни лап да татли предмет булан къаршы салыву бек тамаша, ону яшавдагъы гьалланы, адамланы келпетлерин къаршы салагъан кюйлери, яшав гьалланы ич маъналарын къаршы салагъан кюйлери, къаршы салывланы компонентлерин башгъа сёзлер булан безендиреген кюйлери, байлайгъан кюйлери - булар бары да Аявгъа хас, янгыз Аяв шолай къаршы сала.

Автор янгыз атлыкъланы, сыпатлыкъланы, гьаллыкъланы къаршы салып къоймай, Аявну асарларында ишликлер, ишликлени тюрлю-тюрлю формалары, шо формалар булан къоллангъан сёз тагъымлар чатырашып айтылыш гючленген, бу къурумда ишликлер байлангъан сёзлер айрыча маънаны кюте. Сатырларда маънадаш сёзлер, кёп маъналы сёзлени инче маъналары унутула турагъан сёзлер, бирикген сёз тагъымлар къаршыдаш сёзлер булан янаша къолланып да къаршылыкъ маънаны гючлендире, чеберликни артдыра:

  • Онгмай-оьсмей устаз къала, онгуп-оьсюп шону ялгъанларындан къутулгъап халкъ къала.
  • Инсанланы ва девлени Аждагьадан къоркъувуну санаву сагь булан оьлчене болгъан буса, оьзюню Гюнтувушунда яшайгъан Эсенболат деген нартдан Аждагьаны къоркъувуну санаву сабу булан оьлчейген юйде кёп болгъан.
  • Мен он юхлап, бир уявда эсимде бар зат да тюгюл эди шу затлар.
  • * * *
    Элимде кёк, не ер ёкъ.
    Кёгюм — боран, ерим — буз;
    Бузда гьар гюн юрюйген
    Къатты денгиз, аччы туз.
    Кёп сюеген къонагъым,
    Йырлайым гьали сагъа.
    Къулагъынгны бек герип,
    Яхшы тынгла чы магъа.
  • * * *
    Ону сыртына минип
    Тюз Англиягъа бакъдым,
    Шонча ерни айланып,
    Бир гече, бир гюн къалдым.
  • * * *
    Аналардан арслан тувгъан Эльмурза,
    Газетлерде къувлуп чыгъа суратынг;
    Дагъыстанны тавун-тюзюн оькюртюп,
    Халкъ тилингде макътала игит атынг.
  • * * *
    Къартлар уьлгю гёрсете,
    Яшлар бичип тигебиз,
    Кёп сынавлу къартлардан
    Уьлгю алма сюебиз.

Асарларда маънадаш сёзлер кёп ва тамаша инче маъналарында къолланмакълыкъ автор яшавну бары да тармакъларыны оьсювюню натижасында арагъа чыкъгъан маъна уялардагъы маънадаш сёзлени маъна якъларын ачыкъ гёрегени булан байлавлу, сонг да тил къайдаларын генг кюйде къоллап билмек булан да байлавлу: артдагъы маънадашмы яда алдагъымы маъна юкню гётерегени, айтылышына къайсы нечик тюс бере, къайсы маънаны гючлендире:

  • * * *
    Гьар даим янгыз гезей
    Тав уьстюнде, ташларда.
    Къаяларда, ярларда
    Бийик терек башларда.
    Гьакъылынг дурус, сёзюнг тюз
    Жанланы арсланыман,
    Игитилени де игити,
    Къурдашлыкъда янынгман.
    Къабул этсенг сен мени,
    Даим сагъа якъчыман,
    Абзарынга, уьюнге,
    Сакълавчуман, сакъчыман.

     

  • * * *
    Беллерин бек бувуп бизин аталар,
    Азатлыкъ! деп арымайлы ябушгъан,
    Элин басып, таптап гелген явлагъа
    «Эл намус», деп жан аямай чабушгъан.
    Биз герекбиз олардан да оьтмеге,
    Душманланы макрюсюн ёкъ этмеге,
    - Инсанлыкъгъа илинген фашизмни
    Таптап, янчып рагьатлыкъгъа етмеге!

     

  • Бир юртда гьар гёрген затны тергеп, сынап юрюйген бир къарт болгъан.
  • Огъар къочу деп айтмакълыгъы, биревню де сан этмей, пешемей юрюйгени саялы болгъан.
  • * * *
    -   Къуймурлугъу тёгюле
    Къамаша гёзню нюрю.
    Гёз салгъан кёп, алгъан ёкъ
    Дюньяны къызыл гюлю.

     

Асарлардагъы маънадаш сёзлер къумукъну юрт тилине, авуз тилине ювукъ, олар, къардаш сёзлер булан безенип, тилни тамаша арив эте, айтылышгъа тюс бере.

Аяв Акавов эсгиленген сёзлени де кёп къоллай.

Халкъны яшаву алышынгъанда, ону тутагъан алатлары да, гийими де, ашамлыгъы, халкъара яшаву да алышына. Шо алышынывлар барысы да тилде сакълана. Эсгиленген сёзлер гьалиги къумукъ тилде алдынгъы девюрню суратлайгъанда яда бир гьалны оьр даражада суратлайгъанда къоллана.

Къумукъ тилден «эсгиленген сёзлер» булан тезден арап, фарс тиллерден гелип, гелишип турагъан сёзлер де, орус тилден оланы орнуна сёзлер къолланып да тая бара.

Тил, озокъда, башгъа тиллерден сёзлер алмай болмай, тек алынагъан сёзлер астаракъ, къумукъ тилни аваз къурулушуна гелишип, тилге гирме тюше; тийишли де, тийишсиз де сёзлени тилге алып турса, тил къата, ону агьымлыгъы, оьзюню ич законлары булан оьсювю токътала. Шолай кампания булан ишлер юрюлюп, кёп сёзлерибиз «эсгилене», тилден тая. Артдагъы йылларда шо масъалалагъа башгъачалай къарайгъан болуп, къумукъ тилде оьз терминлер яратылма, тайгъан сёзлер къайтып гелме башлагъан. Аявну асарларында шо сёзлер оьз маъналарында сакъланып болмакъ ону тилин бай этип къоймай, савлай къумукъ тил культурасына къошум бола. Эсгиленген яда аз къолланагъан сёзлер хабарларда айрыча белгиленип гёрюнмесе де, олар онда-мунда оьзюню маънасын кютюп юрюй: иришхатлыкъны гючлендире, насигьатны терен эте. Шолагъа халкъ сёзлени юртда сёйлейген кюйлер де кёмек эте:

  • Не болсун, биз кёстеклилербиз, истаршина Токъай Къойсувну ярларын сыдырыгъыз, деп буюргъан.
  • Нече де арив болур, — деп юртдан уллу-уллу тогъуз балбу да гелтирип айта, — муна шуланы Токъай йиберген сагъа, шуланы эрикге салып, ийлеп, бичип, тигип тон этип йибер деди деп берип гелигиз, — дей.
  • Сиз Токъайгъа: шу мен йиберген кежилени ийирип, йип этип йиберсин, шо йип етишгендокъ, тонну тигип йиберирмен, деди деп айтыгъыз, — дей.
  • Токъай тачанкагъа семиз атлар да екдирип, Хасавюртгъа бара болгъан.
  • Мен де хан бар табунда чавуш эдим, — дей тюлкю.
  • Бу тогъай, бир яны къамушлукъ, бир яны таллыкъ, ортасы сага, яхшы байлыгъы булангъы тогъай болгъан.
  • Салам алайкум, сабан ярашсын!
  • Таякъны башы юлле, къалгъан ягъы мюштюк болгъан.
  • Къойчу булкъагъа гирип, гьабижай тёбени уьстюнде олтура.
  • Бирисине къарайлар: елбеге салгъан тону, яйдакъ такъгъан тюбеги, аягъында агъач башмакълары.
  • Уьчюсю де къангалы къапулары булангъы къалагъа гирелер.
  • Аювбек авзуна юллесин де хабуп, лапача тон йимик елкесин де гёпдюрюп, ябагъы мыйыкъларын оьрге бура туруп, Арсланмурзаны къаласына онгарыла.
  • Батмакъланы ари ягъына чыгъып, окъ булан аралаш чокъмарны къыздырып уруп Аювбек де йибере.
  • Атасы гелип, къызланы уьстюне, алып гелген кажинин де, бир гесек аш да ташлай.
  • Биз гелейик къызлар чыкъгъан маъдангъа.
  • Хан ат гёзенлер этдирип, атларын шону ичинде сакълата болгъан.
  • Ону учун да алачыкъны ичинде къозлагъан къанчыкъдан эки гючюк баланы алып гелтирелер.
  • Эртен ханны бары да вазирлери, вакиллери булан оьзюнге къонакълыкъгъа алып гелерсен.

Эсгиленген сёзлени бирлери гьали къайтып тилге башгъа маъна булан геле яда алдынгъы маънаны инче маънасын ала.

Тилден гетген яда аз къолланагъан сёзлени тилде къолламакъ, олар унутулуп къалмай, оланы яшамагъы тилни бай эте, ону культура даражасын сакълама кёмек эте. Олар эсги гёлеги йимик ташланма тюшмей.

Аяв эсгиленген сёзлени оьзюню асарларында бир гьалны, бир сёйлев даражаны гёрсетмек учун, тюрлю-тюрлю гьислени бермек учун, оьзю хабарлайгъан девюрню суратламакъ учун уста къоллай.

Ол оьзюню асарларында башгъа тиллерден гелген сёзлени, айтардай, кёп къолламай. Арап, орус тилден гелген сёзлени де къумукъ авуз тилде сёйлейген кюйге арив къыйышдыргъан:

  • Туруп болмай деген не зат, бу гече къуран охуп гьужурада болажакъман.
  • Гече дёрт де молланы да алып къади жума межитге барып, орталыкъда олтура.
  • Бир юртда «Аллагьны герти вакилимен» — деп халкълагъа вирт береген шайыхны оьзлеге устаз да этип, биревлер ондан къуллукъ ала болгъан.
  • Устаз, не болду? — деп сорай мурит.
  • Бир юртда, бир къабурну уьстюнде, бир шайых зиярат ачгъан.
  • Ёлда барагъанда муталимни къычыв эшеги оьле.
  • Мункар-накир малайик оьлюге азап берип тура чы, оланы акъырагъанын эшитмеймусан, — дей.

Бу гесеклерде къоллангъан сёзлени тилден тая турагъанлары кёп. Олар къумукъ тилни аривлюгюн артдырагъан, бай этеген сёзлер эди.

Аявну, Нугьайны тилинде шолай сёзлер кёп ёлугъуп къалмай, олар сёз еринде къолланып, арив агъымгъа тюшюп, къумукъ тилни бай да эте, халкъ тилине ювукъ да эте.

Аявну асарларындагъы бир тамаша айтылышны культура даражасын уьнлюклер де гётере, айтылышны, шексиз, герти эте, чеберлигин гётере. Уьнлюклер тамашалыкъ этивню, сакълыкъны, къайгъырывну, гьёкюнювню, буйрукъну, буварывну, сююнювню англатагъандан къайры, лакъырны йырылма къоймай, авуз тилни йымышакъ эте, къатты эте, халкъ тилинде къолланагъан сёзлер булан янаша къолланып, асарны тилин халкъ авуз тилине ювукъ эте, къужурлу эте, чакъырыв сёзлер булан янаша гелип, лакъырны юрютеген жавапчыны лакъырны башлагъан гишиге ювукъ эте.

  • Воллагь, къурдаш, тутмасман хари, — деп къачып гетип къала.
  • Гьирит-гьирит, гьай нажжас, — деп бир якъгъа тайып йибере.
  • Гьей жамият, сизге писиревюм ёкъ.
  • Ва! Порсукъ! Чыкъсана ярмакюге барайыкъ.
  • Порсукъ: агьый-агьый, — деп йылап йибере.
  • Боламан: ва, воллагь, ваталлагь, шу гёреген чакъы авлакъ тюлкюнюки, — деп ант эте.
  • Салам алейкум, сабан ярашсын!
  • Ваалайкум ассалам, савбол! Къайсылайдыр, Аювакъай?
  • Гьа, билемен, Юван деген гьавчу.
  • Бираздан «огьо» деп тавуш бола.
  • Гьайт досум, паланча, — деп, — бир къызгъа гьайт йибере.
  • Гьей, гьей, о чу къочуну досу, гьайт берип къоямысан? — дей.
  • Вай-вай! — деп чыгъып геле.
  • Гьы, ювукъларым! Гьарибиз бир ёлдан гетейик.
  • Яхари, сиз де къайдан гелдигиз мунда: кёкден тюшдюгюзмю, ерден чыкъдыгьызму? — деп сорай.
  • Алейкум салам, сен хош гелдинг, къонагъым.
  • Вёре, бу да салам аягъынг.
  • Къонакъны гьынкъы-мынкъы, кабы-назланыву да болмай, къагъып хомузну да алып, чертип согъуп йырлап йибере.
  • Гьа-а, олайму, — деп бир атылгъан кюйде къаланы къабат-къабат баруларыны ари ягъына тюше.
  • Огьо-гьой! Табиат да мени яным болду.
  • Эв-в! Неге болмадынг, осал, бир зат этим де? — дей.
  • Гьай-гьай, улан! — деп гелип къапуну ача.
  • Огь, уьюнг йыгъылмасын сени!
  • Магь, дюр бусанг! — деп Къара дев къолундагъы чокъмарын оьрге гётерип, башындан уьч керен айландырып, Къызыл нартны тёшюне къарап уруп йибере.

Аявну ёмакъларында, хабарларында уьнлюклер чакъырыв сёзлер буланда, гесекчелер буланда оьзюню тюрлю-тюрлю гьислерин англатып къоймай, олар хабарланы айтылышыны маънасын генглешдире, айтылышгъа ачыкълыкъ бере, асарны чеберлигин артдыра, тамаша къужурлу эте. Бу гьар маъна бёлюк — уллу байлыкъ, уллу хазна, практика дарслагъа уллу къошум материал!

Аяв Акавов халкъ айтагъан кюйде айтып турмай: ол сёзлени инче маъналарын таба, сёзлеге янгы формалар къоша, янгы сёзлер ярата, шоллукъда, адабият тилни де байлыкъ дазуларын генглешдире.

Ону янгы сёзлери, сёз тагъымлары, жумлалары къумукъ тил культурасыны хазна булагъы деме ярай. Маржан шынжыр къумукъ тил Аявну асарларында, айрыча толумлу ва чебер гёрюне. Аявну тенглешдиривлери, суратлав сёзлери оьтесиз арив, генг маъналы. Суратлав сёзлер бир гесекде, бир ойда биринден-бири гючлене туруп, оьр даражагъа етишген: ойлашмасдай тагъымлы, ойлашмасдай маъналы, маржанлардай чеберли.

Бир болгъан, бир болмагъан, гюнлюкню гюмезидей гюмез битген дюньяда, гюнню гюнгюрт ярыгъы да тиймейген ерлерде; инсанлар гёзьяшлары булан бетин-къолун жувагъан эллерде, сутур гёзлю, аччы сёзлю, ангар танавлу, эммек талавлу, къанлы тырнакълы, узун къуйрукълу, къарым къаркъаралы, бичилген тишли, пич юрюшлю…

(«Тогъуз башлы Аждагьаны оьлтюрген нарт Эсенболат»).

Гьарисине къошумлу такрарлавлар, эсде ёкъда такрарлавлагъа къошулагъан авуз тилли сёзлер, эсгиленген сёзлер суратлавланы толтура юрюй.

Гьар заманда, бирзаманда, иннырлар дёгерек заманда, черенлер дёртгюл заманда, къапчыкъны авзу кийиз заманда, къаргъаны авзу мююз заманда, оракълар орагъан заманда, орманлар къуруп къалагъан заманда, бир ачлыкъда, бир токълукъда…

(«Къызыл нарт»).

* * *

Тавлары талгъыр-талгъыр орманлыкъ, тюзлери тузлу-тюпсюз батмакълыкъ, ярлары яркъыч-яркъыч ярмакълы, сувлары сюйрюм-сюйрюм йырмакълы, этеги денгиз, эни къол, уьстюне барма тюшгенге, бек къыйынлы бир ёл…

* * *

Инжи-маржан къашлары,
Алмас, якъут тишлери
Тюрлю емиш бавлары
Бал шербетли сувлары.

(«Арсланмурзаны къызы Элтизерханымны алмагъа сюеген Аювбек»).

Бу сёз тагъымланы, бу суратлавланы башгъа тилге гёчюрмеге яманокъ къыйын. Чайны бир сукарадан башгъа сукарагъа тёгегенде, нечакъы усталыкъ булан айланса да, агъылмай къалмай, сонг да чай сувуй. Аявну асарларын гёчюргенде де шолай болмас деме къыйын.

Аяв Акавов аз сёзню гючю булан, эсде къалардай суратлав этип, шо суратлавгъа халкъара ренк берип бажара.

Масала, «гюнню гюнгюрт ярыгъы да тиймейген ерлерде, инсанлар гёзьяшлары булан бетин-къолун жувагъан эллерде…».

Аявну асарларында суратлав шо даражада чы, асарны бир гесегин артына ерли охуп болмай, ажайыплыкъ этип, сонг охуйсан къалгъанын.

Мисал учун, Къызыл нартгъа сююнген табиатны шатлыгъы булай:

Хум харс уруп, сув бийип,
Сув харс уруп, хум бийип,
Ер харс уруп, ел бийип,
Ел харс уруп, ер бийип,
Тав харс уруп, тюз бийип,
Тюз харс уруп, тав бийип йибере.

Асарланы башланагъан кюю йырав бармакъ чертип агъач хомузун кюйлейгенге ошай. Гьасили, аслу агьвалатлагъа багъып сокъмакъ сала, ёл излей. Бу халкъ ёмакъланы мердеши: «Бир болгъан, бир болмагъан…» Аяв да кёбюсю гезик шо жумладан башлай, сонг буса игитлерин суратлай:

…Гюрен-гюрен дюньяны гюрюллейген гиннигинде, къат-къат бойлу, къар сакъаллы, буз тонлу, къонакъ барма сюеген, къонакъ гелгенни сюймейген Сувукъмурза деген бирев болгъан.

Оьзю яратгъан сёзлер де, сёз тагъымлар да, суратлав сёзлер де, тамаша къаршы салывларда къумукъ тил культурасыны байлыгъы деме ярай. Шоланы башгъача тамашаларын айрыча гёрсетме тюше. Шолай сёз шынжырлар кёбюсю такрарланывлар булан башлана:

  • «Гьар заманда, бир заманда…»
  • Бир болгъан, бир болмагъан: бораны булутланы бузлатагъан, сувугъу йиликни сызлатагъан, къайгъысы денгизлени къайнатагъан, зулмусу тишлени къыжыратагъан, къарангы зулмат, чарс туманлы эллерде, инсанланы къаргъышы булан къаралгъан, дев къаркъаралы, эшек гьакъыллы, ябалакъ гёзлю, аччы сёзлю, къапчыкъ бурунлу, кийиз къулакълы, хортма тамакълы Къара дев болгъан.

Аяв оьзюню асарларында тамаша-тамаша сёз тагъымлар къоллагъан, олар айтылышны бек къужурлу эте. Шо сёз тагъымланы арасында къумукъ юртларда ёлугъагъан, авуз тилге хас айтылывлар да аз тюгюл.

  • Бу заман сабанчыны юрегине чийлик гелип, уьюне къайтып ойлаша.
  • «Уьч гюнден Къойсувну ярларын сыдырып гелтирмесегиз, мен сизин терилеригизни сыдырарман», — деп гетип къала.
  • Сен ярланы союп берсенг, биз де сыдырып терилерин алып берирбиз, — дейлер.
  • Шулар терилер, Токъай йиберген сагъа шуланы эрикге де салып, ийлеп, сырып, тигип, тон этип йибер, — деп.
  • Дорбаны чакъа ташдан толтуруп, авзун да байлап, алып геле.
  • Шу терекге нече балта ургъансан, нече увакъ чыгъартгъансан? — дей.
  • Сен Кёстекден чыкъгъанлы атларынг нече абат алгъан ва тачанкангны дегерчиклери нече айлангъан? — дей.
  • Гьали агъалашып къарайыкъ.
  • Къапгъунну есси гелсе, арчып алыр терингни.
  • Мен шундан башлап тюшмеге тавакел этмеймен: сен мени гётерип чыгъар.
  • Аюв дувлама къарай.
  • Теркеме кёпюрню ягъында къарах чыгъып турагъан бир эндирейли къойчу да болгъан.
  • Оьлмей къайтсакъ, къайтывда да шу ерде къаршылашырбыз, — дей.
  • Сариек йыланланы гюйшейгенине тынглайман.
  • Сувукъмурза, булар гелегенни билип, сувугъу сынташдан оьтеген, тавушу дюньяны титиретеген агъулу боран, аччы ел йибере.
  • Аювбекни элтип къамалгъан къаласыны къапусуну тюбюне тыгъып къоя.
  • Гезегенни гезеги булан, тобургъуну къара оьзеги булан, эменни ашы булан, тавланы ташы булан, денгизни суву булан, загьруну уву булан, сагъыз сылап сазы булан, Аювбекни гьазы булан, тегенекни тили булан, къонакъны тили булан этген къалаларымдан къуру къалдым.
  • Не болсун, шу сени къызларынг, уьчюсю де биригип, мени тёбелеп, гёресен, шулай къабургъаларымны уватды, — деп йылап токътай.
  • Дорбаны ичинден чыкъгъан уллу чапкъы бичакъны табуп алалар.
  • Жинчи къатын шам чырагъын ягъып, оьксюз мююшге багъып, тамгъа уьч керен къагъып, къысгъача булай жавап бере.
  • Обур Энем биле, эгер Табулду къайтса, он гюнден гечикмей къайтмагъа герек.
  • Къылангъан къылыч йимик, сыналгъан асил къылыкълы, бийик кёкдей бегиген гючлю намуслу, уьттю гёзлю, сакъ къулакълы, болат тёшлю, арслан юрекли.
  • Аждагьаны туврап, уллу гесеклерин къомурсгъа сюйрердей этип ташлайлар.

Къумукъ тилни имканлыкълары Аявну тилинде не даражалагъа да чыгъа. Ол сёзлени, сёз тагъымланы шынжыр этип, зангыртып, маржанлардай ойната. Бирев де эс этмесдей сёзлени бир-бирине тагъып, тамашагъа къалардай, сёз агъымлар эте. Ону ёмакъларында сёзлер язылып къалмагъан, олар сёйлей, олар къонгурав йимик сесгендире.

  • Къади орталыкъда бийип, макъар дандирекни йимик уюп къала.
  • Жамият, балта алгъаны балта алып, бел алгъаны бел алып, ярланы емирилте, ташланы сюрлюкдюре, нетсе де сыдырып болмай, экинчи гюнге чыгъып, гюп-гюп болуп ойлашалар.
  • Табулду, оьзюню адатына гёре, гьар гюн гьавгъа юрюй.
  • Гюнбатышда бир абзар гёрдюм, ичинде уллу бир терек бар, терекни тюбюнде бир булакъ бар, чыгъагъан сув хомуз-теп болуп согъулуп тура, терекни япыракълары харс ура, бутакълары бийий.
  • Халкъболат ала-саладан, Къабанханны башын къылыч булан чабуп оьлтюрген.
  • Октябрханымдан тувгъан, Халкъболатдан болгъан уланман.

Къопдурув Аявну асарларыны къумукъ адабиятда такрарланмайгъан белгиси болуп, оьзюне хас тамашалыкъларын арагъа чыгъара: олар оьз-оьзлюгюнден башгъа айтылышны гючлендиреген ва чеберлейген сёзлер булан топлашып юрюй; къумукъ тилде гьали болгъунча айтылмагъан, бирев де эшитмеген къопдурув-гьалишлик байламлар арагъа чыгъара; биринден-бири яхшылыкъгъа яда яманлыкъгъа сёзлени жамлашдырып янгы сёзлер этип, гьалланы, хасиятланы суратлай; маъна дазусу генг сёзлени, къылыкъ суратлав сёзлени къаршы сала; инанмасдай гьалланы, гьаракатланы къаршы салып инандыра, къырыйындагъы сёзлени гючю булан къуршама болмайгъан сёзлени къуршата; къопдурувгъа жыйылгъан сёзлер булан шынжырлар эте юрюй; къумукъ тилни зор байлыгъын, чеберлигин къопдурувгъа жыйылгъан сёзлер, сёз тагъымлар булан гёрсетип къоймай, тилни бай эте, чебер эте юрюй; айтылышны маънасын терен эте. Шоллукъда, къумукъ тилни бай тюрк тиллерине къоша, тарих канзилерин теренлешдире юрюй.

  • Аждагьада зулму этмек, оьлюм жаза бермек, эдепсизлик, уятсызлыкъ, вагьшилик, къылыкъсызлыкъ башындагъы тюгюню санавундан кёп болса да, рагьму, адиллик, намус, ягь, эдеп — шу затлар бири де Аждагьаны къаркъарасында бармакъдан айланмагъа чакъы да болмагъан.
  • Бузлагъан денгизлени бузларын чартлатып, тюбюндеги тузлу сувларын чачыратып, тавланы-ташланы къартыллатып, кёкню юзюн кёкюретип, ерни юзюн оькюртюп…
  • Узатгъанда, дюньядан къулачы айланагъан узун билеклери булан кёкню юзюн къаплагъан булутланы жыйып къучагжына алып, Ширшов батыр «ташдай къатты, тавдай къалын бузну уруп, аясы булан яя»…

Къопдурув бир де эслемесдей кюйде, къаравулланмайгъан кюйде ерлерден алына.

Къопдурувну гючлендирмек учун Аяв сёзлени формалар къошуп да, къошмай да такрарлай; сёзлени не тюрлю белгилерин де арагъа чыгъара ва оланы хоншу сёзлеге уста байлай:

Гезегини гезеги булан, тобургъуну къара оьзеги булан, эменни ашы булан, тавланы ташы булан, денгизни суву булан загьруну уву булан, сагъыз сылап сазы булан, тегенекни тили булан…

Гьаракат маъналы ишликлени къоллап да къопдура:

Согъула хомуз, къагъыла теп, япракълар харс ура, бутакълар бийий.

Гьалишликлени такрарлай, гьар янгы такрарланыв гючлендиреген сёзлер булан безене:

  • Авзуна юллесин де хабуп, лапача тон йимик елкесин де гёпдюрюп, ябагъы мыйыкъларын бирин оьрге, бирин тёбен де бура туруп…
  • Тавушуну гючюнден тавлар бир-бирине урунуп увалып, ичиндеги сын ташлар чартлап-чачырап, кёклер оькюрюп, ярлар къартыллап, денгизлер толкъун ташлап, къазанлар йимик къайнап йибере.
  • Аждагьаны жинли черивлерин ел борайгъан хумну чангы йимик бурачалап-бурачалап алып, якъ-якъгъа ташлап, сал-сюеклерин аякъ тюпгъе салып таптап, тавланы тармакъларындан, тюзлени аязларындан къан оьзенлер акъдырып, гертиден де сав дюньяны тамашагъа бакъдырып къоя.
  • Яман кюйде ачувланып, ачувуну гючюнден ачыгъан ханц йимик пышгъырып, жыйрылып, жиргенчик тюсге де гирип, тавлардай башларын да гётерип, анакълардай авузларын да ачып, аркъалыкълардай тиллеринден загьрулу ув, гёзлеринден учгъун отлар да чачып, аягъы басгъанны гёзю гёрмей, гёзю гёргенни аягъы басмай яман кюйде къазапланып, алты саны булан азапланып, дюньяны бир ягъын къара тютюн алдырып…

Ойлашмасдай сёз тагъымлар: аягъы басгъанны гёзю гёрмей, гёзю гёргенни аягъы басмай йимик формалар, къопдурувну дагъы да бек къопдура.

Уьчюнчю бетдеги мюлк формасы ( + ) такрарланып да къопдурувну да гючлендире, болагъан ишге сёйлевчюню къаравун да гёрсете, огьар ювукъ да эте; -лар форма кёп буса да, сансымайгъанын гёрсете:

Оьзюню черивлерин де, аждагьаны бёрюлерини къаршысына арсланларын, энемлерини-албаслыларыны къаршысына арнавутларын ва алпавутларын, кикимавларын-къаргъаларыны къаршысына къаракъушларын-къарчыгъаларын, сувтюп хортмаларындан айланып юзеген юзювчюлерин…

Аявну асарларында тенглешдирив оьтесиз къужурлу юрюле. Бирде де эслемесдей тенглешдиривлер асарланы жанлы эте, оланы маънасын терен эте, тилини чеберлигин артдыра. Тенглешдиривю халкъгъа ювукъ. Тенглешдиривлерден тюзевлю пайдаланып бажарагъанлыкъ — язывчуну аслу чеберлик алаты болгъан экени Аявну асарларындан гёрюнюп тура.

Аяв аслу гьалда йимик деген сёзню къоллай. Шо сёз нече тюрлю бек тамаша сёзлер булан жут болагъанына къарама ярай:

  • Къади орталыкъда бийип макъар дандирекни йимик уюп къала.
  • Абаны арт этегини къат-къатындан гирип, ерден сувурулуп чыкъгъан къазыкъ къади айлангъан сайын абаны этеги булан елпилленип, чанчелекни къанатлары йимик айлана болгъан.
  • Къалач ашалгъанны билгенде, тюлкюню къулагъы эшекни къулагъы йимик тёбен салланып къалды.
  • «Гьали бузлатып мююз йимик этип къояйым чы», — деп чатыргъа гире.
  • Сувукъмурза: «Ондан сагъа къайтыв ёкъ деп, бузланы бешик йимик чайкъалтып, гьарсиллек йимик гьарсиллетип, бурав йимик бураландырып йибере».
  • «Тегин-тегин гирив болмас» деп, бузланы тирменни элеги йимик аталап чатыргъа гире.
  • Сувукъмурза къарай: оймакъланы ичинде алтын юзюкню алмас къашы йимик йыртыллап, уллу стол да къуруп, оьзлерден тамаза да айырып…
  • Гемелер бичакъ бишлакъ гесеген йимик, бузну гесе туруп, Сувукъмурза етише.
  • Къурсакъдан насибинг бар экен: столумну толу заманында ажжалгъа талав йимик къаршы гелдинг.
  • Аювбек бир затда айтмай, атылып эретура, авзуна юллесин де хабуп, лапача тон йимик елкесин де гёпдюрюп…
  • Тюшю булан бай болуп, тюлю булан шай болуп, къар булан къан къошулуп, бузлап кюлте йимик болгъан мыйыкъларыны уьстюнден къолларын сыйпай.
  • Сувугъан гьакъылыны уьстюне сувукъ къырав да салып, алдындагъы гюн очакъдан тюшюрюлген шорпа йимик сувуп къала Аювбек.
  • Сирив-сирив къаргъаларын ва сувтюп хортмаларын — барын да жыйып, ашатып-ичирип, къутуруп, ала-саладан сам ел тийгенде йимик аласландырып, соравсуз-соргъусуз гечеден эртенине еликген ел йимик этип Эсенболатны уьстюне онгарып салып йибере.
  • Сиз от-ялын, ала-топан йимик болуп алдыгъызгъа къаршы гелген затны да таптап-янчып, от салып яллатып…
  • Эсенболатны чеберли черивлери, Аждагьаны жинли черивлерин ел борайгъан хумну чангы йимик бурачалап-бурачалап алып якъ-якъгъа ташлап…
  • Эсенболат чыгъаргъан ала-топанны гючюнден, тав арты ерли Аждагьагъа урунуп, тамгъа тийген къар хола йимик чачылып гете.
  • Эсенболатны тавушуну гючюнден тавлар бир-бирине урунуп уватылып, денгизлер толкъун ташлап, къазанлар йимик къайнап гете.
  • Онгуп-оьсюп Анди тав йимик болуп Арсланмурза къала, онгмай-оьсмей, бети бишген мишик йимик болуп Аювбек къала.
  • Аждагьа авузларындан янывлу ялын, ангар танавларындан туманны йимик къайнар пус йиберип, оьзюню къолундагъы инсанлагъа гюнню ярыгъын тиймеге къоймай гюнгюрт этип сакълай болгъан.
  • Эсенболат, атавлар чакъы адилли, Эдил йимик эркинли, тюз авлакълардай тюзлюкню есси, къылангъан къылыч йимик сыналгъан асил къылыкълы… гёк денгизлени ичиндегин де, гёк булутланы уьстюндегин де бир йимик гёреген уьттю гёзлю бир нарт.
  • Мен гьар заман инсанлыгъымны юрютегенде йимик, сен де нагагь магъа таба янда аждагьалыгъынгны юрютсенг, о заман дослугъубуз чакъы юз пай душманлыгъыбыз болур, бизин арабызда, — дей.
  • Шо тавушну гючюнден Аювбекни сувугъан гьакъылыны уьстюндеги сувукъ къырав да ирип, лабизини йимик болуп арт яны да йибип, сагь-сагь этим герип гёзлерин де ачып, дёртде якъгъа къарай.
  • Къарагъанда не гёре: экиде къолуна тамурларын да сувуруп алгъан уллу чынар тереклени де тутуп, батмакълыкъны уьстюндеги уллу валгъа да минип эре де туруп аждагьа-був йимик оькюрюп турагъан Арсланмурзаны гёре.
  • Къолуна бир мююзлер йимик затлар тие, чырмап тутуп, тартып йибере.

Шоллукъда, къумукъ тилни оьр даражадагъы устасы, йырчысы Аяв Акавов оьзюню асарларында языв эсделикде йимик авуз яратывчулугъун асырап-аявлап сакълап къоймай, оланы гьар тюрлюсюн толтура, къужурлу ерлерин дагъы да толтура, оьзю яратып, оланы дазуларын генглешдире. Демек, ону тилини дазуларында къумукъ сёз байлыкъ олай да, булай да гёчюп турмай, янгыра, янгы-янгы сёзлер, сёз тагъымлар этиле, арив, бек тамаша чеберликлер бири-бирин толтура юрюй, сёз агъымгъа сала, эсгиленген сёзлени хоншу сёзлер булан къоллап, янгырта, оланы тилде арив ерлешдире. Аяв къумукъ адабият тилни авуз тил материаллар булан толтура. Бу авуз тилни синтаксисни уьстюнде ишлейгенлеге, школадагъы охувчулагъа, студентлеге уллу хазна. Аявну яратывчулугъуна зор сёз байлыкъгъа йимик къарап къоймай, къумукъ тилни нормалашыву булан, къумукъ адабиятны авуз тилге ювукълашыву булан къарама тюшедир.


Нураммат Ольмесов. Къумукъ язывчуланы тили ва поэтикасы. Махачкала, 2011

Аяв Акакев. Мююздей Сувукъмурзаны кийиздей этген батырлар

Размещено: 01.11.2012 | Просмотров: 2953 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.