Кумыкский мир

Культура, история, современность

Атабайны хаты бай

фото«Эснегенде эсге геле заманлар» дегенлей, эсли болгъанда, яшда гёрген, яшда болгъан затлар чакъда-чакъда эсге геле. Буссагьат да гёз алдымда Магьамматны биринчилей юртда онунчу класланы математикадан выпускной экзамени бар гюн гёргеним. Ол гёзелдириклерин акъ костюмуну кисесине де сугъуп, Ленинни памятнигини кюрчюсюне минип токътагъан эди. Оьтюп барагъан Магьаммат, ата-аналаны тилевюне гёре, турнама булан экинчи къабатдагъы класны доскасындагъы масъаланы охуй болгъан экен. Сонг юрт хабарлайгъан кюйде, масъаланы чечип, къыргъа гьажатына чыкъгъан бир яшдан берип де йиберген. О болма герек ол Хасавюртдагъы педучилищени биринчи курсун тамамлайгъан яз.

Арадан хыйлы заман гетип ювукъдан таныш болдум. Магьаммат о йылларда Терик бойдагъы Акъболат юртда муаллим болуп ишлей эди: «Къызыл къанатын ташлап батды гюнеш Терикге» («Терик ягъада»). Къаттыгюнлер буса юртгъа геле эди. Ол гелгенде, яшдан берлиги ювукълары бухгалтер Мавледин Абдулов (женнет агьлю болгъур, арабыздан гетди), муаллим Магьаммат Къанаматов, школаны китапханасыны заведующийи Хизри Гьажиев (Жаминат Керимованы биринчи муаллими, ону Магьаммат булан ёлукъдургъан адам) ахшамлар китапханада жыйыла эди. Шиъру яза деп тогъузунчу класда охуйгъан мени де чакъыра эди. Магьаммат гечорта болгъанча бизге оьзюню шиъруларын охуй эди: «гоган жыйып яда буса бюрлюген, чыт гёлегин къоруй туруп бёлекден, гьали чыгъып гелир бугъай яшлыгъым, гёк гёзлерин йыртыллатып арекден» («Яшлыгъым»); «инче белинг иелеген къучакъда, гюл чечекли вакътинг геле оюма… …яшлыгъымда чечегинге алданып, емишинге къалдым гьали гьасирет» («Алма терек»); «Чатыр тюпде столланы къургъанлар, чабывуллап чавуш геле къаршыма, чанг чыгъарып чанчылалар уланлар, чакъда-чакъда чагъыр чыгъа башыма…» («Тойда»); «…зал толгъан халкъ давну ари тебере. Заман-заман халкъ урагъан гючлю харс, залплар йимик залны чайкъап йибере. Атайыны тобугъунда олтуруп, нарыста да халкъгъа къарап харс ура. Тек атайы болмай рагьат олтурма, чыгъып гетме тура тёшден юреги. О талчыгъа, о талпына харс урма, тек нетерсен, давда къалгъан билеги» («Залда»). «Байрагъым» деген биринчи поэмасын да ол бизге шонда охугъан. Шо ахшамлар охулагъан шиърулар, поэма гьалиден элли йыл алда «Излей къалгъанман» деген китап болуп чыкъды. Ери гелгенде айтайым, китапгъа «Къурдашыма» деген шиърусу да гирген, сатырланы баш гьарпларын охугъанда, кимге багъышлангъаны ачыкъ бола:

Лакъыр да ёкъ, кёпден бирни сайласам,
Азизлерден ким азиз деп ойласам,
Таныш-досну тай-тай этип тайласам,
Инг де аслам янын сагъа берирмен,
Пай-пай этип юрегимни пайласам.

Магьамматны биринчи китабын охуп, арисине-берисине къарамай туврасын айтагъан Аткъай агъав: «Магьаммат кёплерибизни белбавуна къысдырып гетежек», – деди. Китапдагъы асарланы маъна якъдан теренлиги, чеберлиги таъсир этген Камал Абуков: «Магьамматны китабы къумукъ адабиятны шыплыгъында гечортада хапарсыздан атылгъан тюбек тавушдай болду», – деп багьа берди.

Оланы арты булан белгили критик Камил Султанов кавказ шаирлени яратывчулугъуна багъышланып орусча чыкъгъан китабында булай язды: «Магьаммат Атабаевни яратывчулугъу булан къумукъ поэзияда юрекни ич сырларын ачагъан янгы девюр башланды, ажайып пагьмулу шаир тенглешдирме тенги ёкъдай шиърулар ва поэмалар язып, яшлыгъы Уллу Ватан дав йылларына рас гелген оьзюню наслусуну атындан сейлей».

Бу ерде Камал булан байлавлу бирдагъы бир затны эсгерейим. Ол бизге университетге къумукъ адабиятдан дарс берме гелгенде: «Биринчи лекциямны мени тенглим, сиз гьалиге яхшы танып битмеген, къумукъ адабиятны янгы тувгъан юлдузу Магьаммат Атабаевге багъышлайман. Ону яратывчулугъу булан ювукъдан таныш болсагъыз, ол сизин лап да аявлу къурдашыгъыз болажакъгъа шеклик этмеймен», – деди.

Мен университетни биринчи курсунда охуйгъанда Магьаммат заочно экинчи курсда эди. Сессиялагъа гиччи къара чумаданын толтуруп акъча да алып геле эди. Тек гостиницагъа бармай Абдулманап Порсукъовну да, мени де булан бирче тура эди (о заманларда язлыкъ сессиялар къыркъ гюнлер узатыла эди). Бир гезик геч болгъанча яхшы йыбав да этип ятдыкъ. Тангда уянгъанман, Магьаммат Сергей Есенинни «Анама» деген шиърусун къумукъ тилге гёчюрюп тура. Эртен чайланып битгенде, ону бизге охуду:

Сен гьали де савмукенсен, къарт анам,

Мен де савман, салам сагъа яшынгдан,

Ахшамланы битип-битмес шавласы,

Къой, таймасын уьюбюзню башындан.

Ондан сонггъу йылларда Магьаммат А. Пушкинни, М. Лермонтовну, Къайсын Кулиевни шиъруларын къумукъ тилге гёчюрдю. Бизге къардаш балкъар халкъны шаир къызы Танзиля Зумакъулованы «Амалларым аявлу», Расул Гьамзатовну «Мени Дагъыстаным», С. Михалковну «Баргъан эдим Кавказгъа», М. Бажовну «Тонкъу тай» деген китаплары булан къумукъ охувчуланы таныш этди; тюрк халкъланы лап бырынгъы асары «Шам къызны хабары» деген поэманы таржума этип, охувчулагъа етишдирди.

Уьстюнде он етти йыл ишлеп, Магьаммат бусурман дюньяны сыйлы китабы Къуранны къумукъ халкъны тарихинде биринчилей чебер таржумасын этди ва китап этип чыгъарды.

Магьаммат эки йылдан университетни къоюп, Москвагъа Максим Горькийни атындагъы адабият институтгъа тюшдю. Кёп гетген буса арадан йыл гетгендир,ондан «Урлангъан ажжал» деген поэмасын алып гелди ва «Дослукъ» журналда (бугюнгю «Тангчолпан») печат этди. Гетген асруну алтмышынчы йылларында адабиятгъа уллу да, гиччи, билимли де, билимсиз де бек гьасирет эди. Юртларда китап етишмейген саялы, язывчуланы кёбюсю асарларын халкъ жыйылып охуй эди. «Урлангъан ажжалны» да ахшам нарядгъа жыйылгъанлагъа Яхсайдагъы «Правда» колхозну баш агроному Арсланали Идрисов охугъан.

Экинчи къаттыгюн юртгъа гелгенде, атабыз давда къалып, биз, уьч де яшны оьсдюрюп, дав йыллардан берли колхозда завсклад болуп загьмат тёгюп турагъан Жагьбатым (анам) магъа булай хабарлады: «Урлангъан ажжалны» Арсланали охуп битгенде тиштайпалар мавуллап къалды, сюексиз яс этегендей, эркеклер яшыртгъын гёзьяшларын сибирип чыкъды кантордан. Давну акъубасын чекмеген адам бармы юртда? Магьаммат юрегибиздеги къайгъылагъа нече де таъсирли сёзлер тапгъан… Аллагь огъар узакъ оьмюр берсин! Бир ялгъан сёз ёкъ. Мен эдим шо ач йыллар экмек береген колхозчулагъа иш гюнлерине, ясын намаздан танг къатгъанча Магьаммат оьзю де геле эди экмекге. Гезиги гелгенче о да, ону тенглилери де юхлап къала эди...»

1970-нчи йылны язбашында савлай республикагъа танывлу Дагъыстанны Министрлер Советини Председатели Алипаша Жалалович Умалатов (мен де онда ишлей эдим), коридорда мени токътатып: «Магьамматны мени яныма алып гелсенг, бираз лакъыр этме сюе эдим», – деди. «Гелирмен», – десем де, гючден сюйреп гьаран элтдим. Алипаша Жалалович огъар китапларын чыгъармагъа кёмек этмеге сюйген. Оьзге адам бары да къыйынлыкъларын айтып, кёмек тилежек эди. Магьаммат оьзюню саламатлыгъындан: «Аллагьны яхшылыгъындан, плангъа къошулгъан булай да», – деп, ялгъан айтып чыкъгъан. О буса обком партияны да, Маданият министерлигини де Магьамматгъа тазза гёзюкген вакъти эди къуру Къумукътюзню, Яхсайны гьакъында язып турасан деп. Уьстевюне, Къумукъ театр ону гьакимлени пышдырыкъларын ачагъан «Алтын къаз» деген пьесасын да салгъан эди. Пьесаны эки керен гёрсетип, репертуардан тайдырды, китапларын басмахананы планындан чыгъарды, йырларын радиодан йырламагъа къоймай эди. Шолайлыкъда, Магьамматны китаплары, азындан, он йыллар сама чыкъмай турду. Аллагь рази болгъур, Алипаша Жалалович, Магьамматгъа тынгламай, оьзюню сиптечилиги булан уьстдеги гьакимлени хатасын тюзледи. Ондан къайры, агьлюсю булан биревлени подвал уьюне сыйынгъан шаирге оьзю буссагьат да яшап турагъан уьч уьйлюк квартирни де берди.

* * *

Магьаммат артдагъы йылларда шиъру булан уьч пьеса язды. «Очар-Гьажи» – Дагъыстанны халкълары оьзлени эркинлиги учун Россияны пача гьукуматы булан ябушув юрютеген вакътиде къумукъ-орус аралыкъларын суратлай. «Душман бизин арабызда» – Уллу Ватан давну йылларында юртлулар юреги авруп фронтгъа йибереген ашамлыкъ малланы урлайгъан намарт гьакимлени ва намусун-ягьын тас этип, давдан къачып, ёл бойда адамланы тонап яшайгъан къачакъланы гьакъында.

«Валикъыз» – бырынгъы ханланы девюрюн суратлай буса да, гьалиги адам аралыкъланы, гьалаллыкъны ва намартлыкъны гьакъында язылгъан. Къумукъ театрны башчыларыны да, режиссёрларыны да билимине де, пагьмусуна да сёзюм ёкъ, тек миллетини пагьмуларына бакъгъан якъда, йымышатып айтгъанда, бираз юрегини тоту бармы экен деген пашман ой геле. Ёгъесе, Магьамматны дёрт пьесасыны бирисин сама сагьнагъа салар эди. Дагъысын айтмагъанда, оьрде эсгерилген кюйде, партия туснакъ этген «Алтын къаз» алтмышынчы йыллардан эсе, бугюнге бек къыйышывлу. О йылларда алагъанлар, берегенлер юзден бир ёлугъа буса (ишинден къуваланардан юрекде къоркъунч бар эди), гьали пакарсызлыкълар тиштайпаны башындагъы тюкден кёп: савлай элибиз, детсаддан Кремлге ерли алыш- беришге айланып къалгъан.

«Ёлдаш» газетде театрны тезден берлиги къаравчусу Малика Ибрагьимова гетген йылны репертуарын гёзден гечире туруп: «Эки айны ичинде (ноябрь–декабрь) бир сама къумукъ авторну пьесасы гёрсетилмейгени юрекге авур тие…», – деп яза. Сонг тийишли сорав да бере: «Олай болгъанда, биз оьз театрыбызгъа милли театр деп неге айтабыз?» Бу сорав тюрлю-тюрлю жыйынларда тезден бериле, амма жавапланагъан ёкъ. Яда къаравчуланы сансымай, яда, биз билмейли, яшыртгъындан театр приватизация этилинген…

Магьамматны шиърулары оьз халкъына етишсе де, ону Аллагьутаала берген шаирлик пагьмусу миллет дазудан арек чыкъмай, башгъалагъа аян болмагъан кюйде къалып тура. Шо да бек талчыкъдыра. Кёбюсю гезиклер, айрокъда оьзге миллетлени вакиллери, язгъанларын ана тиллеринден алда, орус тилде чыгъармагъа къаст эте эдилер. Мундан барып, танышлар да, таржумачылар да табып, китапларын Москвада басмадан чыгъарып, мыйыгъын балта гесмесдей болуп геле эди. Адабият институтунда орус язывчуланы арасында охуп турагъан Магьаммат буса, саламатлыгъындан орус тилде китап чы нечик де, шиъру сама чыгъармады. «Урлангъан ажжалны» давну ортакъчысы, пагьмусу бютюн Союзгъа белгили шаир Римма Казаковадан алып бир томакъ таржумачыгъа берип, поэманы сыпатсыз, чырайсыз этди. «Аталар къайда?» деген йыр да, таржума этилинмей, янгыз къумукъ миллетни давда жан берген эрлерине этилинген яс болуп къалды.

Болма ярай, шо саялыдыр, арт вакътилерде ол бир-бир асарларын орус тилге оьзю гёчюрюп башлагъаны да, оланы айры-айры китаплар этип чыгъаргъаны да. Мисал учун, «Похищенная смерть», «Последняя надежда».

Магьаммат кёп-кёп эревюллю эрлерибизни, азиз тиштайпаларыбызны атларын халкъ арагъа чыгъарды, унутулгъанларын эсибизге салды, танымайгъанларыбызны танытды: «Высшая мера» – Магьаммат Апашевни; «Большая мама, родная земля» – йигирма беш йыл Къаягент районну башчысы болуп тургъан Умразият Жабрайылованы; «Заветная мечта» – дав йылларда Мычыгъыш Республикада газ промышленностда къыйын тёкген дагъыстанлыланы; «Зов ангела» – пагьмулу алим Абдурагьим Къандавуровну; «Чаща терпения» – тахшагьарыбызны башчысы Сайит Амировну; «Человек из легенды» – Йырчы Къазакъны; «Святая правда» – сююмлю шаирибиз Жаминат Керимованы.

Магьамматны поэзиясыны чеберлигини чери ёкъ. Оланы халкъ авуз яратывчулугъундан айырмагъа къыйын. Уьч юзден де кёбю халкъ йырларына айланып битген. Къыркъ-элли йылланы ичинде ону йырларын йырламагъан йыравчу къалмагъан десем, ялгъан болмас. Дагъыларын эсгермегенде, Россияны халкъ артисти Бурлият Ибрагьимова алтмышдан да артыкъ йырын йырлай.

Хаты да бай, аты да бай Магьамматны яшав ва яратывчулукъ ёлун теренден тындырыкълы ахтарып Камал Абуков «Любовь благодарная» деп китап язып чыгъарды. Яшдан берли ювугъума Камал берген оьр багьаны тюбюне разилигимни билдирип, мен де сююне туруп къол саламан.


«Ёлдаш», 08-02-2013

Размещено: 12.02.2013 | Просмотров: 1972 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.