Кумыкский мир

Культура, история, современность

Милли борчубуз - ана тилибизни якъламакъ

«Дёгерек столда» болгъан лакъыр

фотоАртдагъы вакътилерде ана тиллени гьакъында гьар ерлерде кёп айтылынып тура. Айрокъда милли газетлерде де огъар байлавлу бир токътавсуз макъалалар чыгъа. Шолай болмагъа да герек. Гертиден де, ана тиллени къысматы къылны уьстюнде демеге ярай. Шо саялы, бары да масъалаланы гёз алгъа тутуп, тувулунгъан гьалгъа талчыгъагъан, гертиден де юреги авруйгъан адам ДГУ-ну дагъыстан филология факультетинде гюнтувуш ва дагъыстан адабиятланы кафедрасыны заведующийи, филология илмуланы кандидаты Агъарагьим Магьамматович шогъар байлавлу "Ёлдаш" газетде "дёгерек столну" айланасында пикру алышдырыв оьтгермеге таклиф берген эди. Шону газетни баш редактору да кёп арив гёрюп якълады. Шо гюн "Ёлдаш" газетге Агъарагьим Магьамматович де, мен де чакъырып гьар ерлерден гелген жаны авруйгъан муаллимлер, оьр охув ожакъларда дарс берегенлер булан кёп пайдалы лакъыр болду. Шону сизин тергевюгюзге беребиз.

"Дёгерек столну" "Ёлдаш" газетни баш редактору Камил Алиев гиришив сёз булан ача туруп, булай деди:

- Бугюн арагъа салынагъан масъала, гертиден де, тезден къайсыбыз да шону уьстюнде ойлашып, ахтарып, гьар якъдан алып гьасиллер чыгъарма тюшеген агьамиятлы масъалаланы бири. Шогъар да бир себеп - артдагъы гюнлерде бир нече республика къурумларда, туврадан салынмаса да, тек ана тиллеге, милли маълумат къураллагъа, газетлеге байлавлу жыйынлар оьтгерилмеклиги. Оланы бириси ДР-ни Президентини янында къурулгъан координационный советде болду. Ону председатели Такибат Алавутдиновна. Шонда да газетлени, маълумат къуралланы бугюнлю гьалы ва оьсювю гьакъда лакъыр юрюлдю. Ону арты булан Дагъыстанны Журналистлерини союзунда шо масъаланы Жамият палатаны ортакъчылары арагъа чыгъарды.

Бу масъалалар негер чыгъа? Неге чыгъагъанны сиз яхшы билесиз.

Артдагъы йылларда ана тиллени де, милли газетлени де гьалы ончакъы шайлы тюгюл. Олагъа байлавлу бизин, айрокъда интеллигенцияны арасында сёз бола, оланы гележеги бармы, ёкъму экен деген соравлар да арагъа чыгъа. Бугюн де шо масъалаланы уьстюнде ойлашма, гьар ким оьзюню пикрусун айтмагъа имканлыкъ бар. Бир ай алда Агъарагьим Солтанмуратов бизин редакциягъа гелип, ана тиллени масъаласын гётерип, гьар райондан огъар жаны авруйгъан муаллимлени, алимлени чакъырып, "Ёлдаш" газетде "дёгерек столну" айланасында пикру алышдырсакъ нечик болур деп оьзюню мурадын айтды. Озокъда, биз де ону таклифин кёп арив гёрюп якъладыкъ. Бугюн мунда школаларда, оьр охув ожакъларда ана тиллени гьалы, огъар байлавлу масъалаланы гьакъында айтмагъа, оланы чечме герек ёлланы белгилеп, бир пикругъа, гьасиллеге гелмеге имканлыкъ бар. Сонг да, мени таклифим сизге, шунда болгъан лакъырны, таклифлени жамын чыгъарып, республиканы билим берив идараларына яда гьакимиятны вакиллерине, яда буса дарс беривчюлеге, муаллимлеге чакъырыв этсе, гьаракат натижалы болур. Шону учун да пикругъузну тартынмай, яшырмай, туврадан айтмагъа герек.

К.М. Алиевни гиришив сёзюнден сонг, ана тиллени масъаласын яхшы билеген, ону булан яшайгъан Агъарагьим Солтанмуратов лакъырны узата:

- Сёзюмню башлай туруп, биринчилей, "Ёлдаш" газетни баш редакторуна ва редакцияда чалышагъанлагъа баракалла бермеге сюемен. Биз бу "Ёлдаш" газетге барыбыз да базып гелгенбиз. Газетни ахтарагъаныкъ да, биз барыбыз да ондан таба аралыкълар тутабыз, ону охуйбуз. Бизин миллетибизге, тилибизге байлавлу кёп-кёп масъалалар газетни бетлеринде, редакцияда "дёгерек стол" къайдада оьтгерип де арагъа салынып ойлашылгъан, къаралгъан. Шонуда гёз алгъа тутуп, биз ана тиллеге, адабиятгъа байлавлу "дёгерек стол" оьтгерсек яхшы деген ойгъа гелдик. Газетни редакциясына да, бизин чакъырывубузгъа сесленип районлардан ва шагьарлардан гелген муаллимлеге де баракалла билдирме сюемен.

Бугюнгю ёлугъувну темасы - "Ана тилни ва адабиятны бугюнгю гьалы ва гележеги". Шу масъаланы неге билим берив министерлиги яда оьзге идаралар гётермей деп эсигизге гелмек бар. Шу масъала булан бизин университетни туврадан-тувра аралыгъы барны билесиз. ДПТУ да, ДГУ да школалар, охув ожакълар учун муаллимлер гьазирлей. Шо масъаланы некъадар агьамиятлыгъы бар экенни англатмакъ учун бир нече мисал гелтирме сюемен. Шо мисаллагъа асасланып сиз гьасил чыгъарма боласыз.

Мисал учун, 2002-нчи йыл ДГУ-ну дагъыстан филология факультетини къумукъ бёлюгюне 56 адам охума тюшген эди. Шону 30-ву гюндюзгю, 26-ву буса заочно бёлюклерине тюшдю. Ондан сонггъу йылланы эсгере турмай, артдагъы эки йылны гьакъында айтып къояйым. Гетген йыл гюндюзгю бёлюкге уьчев, заочногъа да уьч адам тюшдю. 56 къайда, 6 къайда. Бу йыл буса гетген йылдан къолай - гюндюз 5, заочнода 3 студент охуй. Айтагъаным, бизге бу йыл дагъы да бузукъ болажакъ деп билдирген эди. Амма биз, университетни де, факультетибизни де башын тутгъанлар бираз жымырлап, ишни башлап йиберсек, гьалны тюзлеп болар деген ойгъа гелдик.

ДГУ-ну дагъыстан филология факультетини къумукъ бёлюгюне охума тюшме гелегенлени санаву кемигенликге бир нече себеплер бар.

Мен ойлашагъан кюйде, биринчи себеп адамланы санаву кемийгенлик булан байлавлу. Артдагъы йылларда охума тюшегенлер - 1990-нчы йылларда тувгъанлар. 90-нчы йылланы башында, барыбыз да билеген кюйде, Россияны башын Ельцин тутуп, реформалар башланып, яшавубуз бек бузукълашгъан эди. Шо саялы тувагъан яшланы санаву да кемиди демеге ярай. Гьали биз шо йыллардагъы бузукъ политиканы натижаларын гёрюп турабыз.

Экинчи себеп, мени гьисабымда, ЕГЭ кёплени адашдырып тура. Бир бажарывлу, школада кёп йыллар ишлеп гелген директор булан лакъырым болду. Ол магъа: "Авлетимни яшын да, бирдагъы биревню де сизин факультетге охума салма сюе эдим. Бажарылмады, неге тюгюл сизде адабиятдан экзамен берме тюше болгъан экен", - дей. Мен де огъар: "Шону директорлар да билмей буса, яшлардан да, оланы ата-аналарындан да нени ахтарма болабыз",- дедим. Гертиден де, ЕГЭ арагъа чыкъгъанлы эки-уьч йыллар бола, тек буссагьатда да бир-бир директорлар яшлагъа ёл гёрсетип билмей тура.

Уьчюнчю себеп, гьар шагьарда университетлени филиаллары ачылгъан. Шоланы биринде мен оьзюм де ишлеймен. Олагъа бир къаршылыгъыбыз да ёкъ, тек гьалны бар кюйде айтабыз. Гьали ата-аналар яшав къыйынлы болгъанны гёрюп, яшларын, айрокъда къызланы, болгъан чакъы янында сакълама сюе. Шо саялы, юреги токъташа буса да, оланы Магьачкъалагъа чыгъарайыкъ, онда ана тиллени факультетине салайыкъ деп айтмайлар. Олар оьзлеге нечик онгайлы, тынч болур деп ойлашалар.

Дёртюнчю себеп - айрокъда ана тиллерден дарс береген муаллимлеге, школалагъа бакъгъан якъдагъы оьрдегилени янашыву. Нечакъы да къыйын иии бар буса да, бизин кёбюсю муаллимлерибиз гьалал кюйде ишлей. Тек оланы къыйынына гёре гьакъ тёленмейгени белгили. Шо саялы да айрокъда эргишилер школалардан гетип, къолай айлыкъ тёлейген ишлени тапмагъа борчлу бола. Яшлар да касбу танглайгъанда, шону пайдасы болармы, гележекде шо иш булан нечик яшарман, ожагъымны юрютермен деп, огъар тергев бере.

Бирдагъы себеп, охув ожакъланы ичинде тувулуна. Шо да - урушбатчылыкъ. Ачыкъ этап айтгъанда, охума тюшегенде ва ондан сонг сессияланы вакътисинде студентлер бир тайпа дарс беривчюлеге акъча берип, экзаменлерин, зачётларын салдыра. Она шо да кёплени охувдан уьркюте. Шо масъалагъа къаршы къатты кюйде ябушув юрютегенлер де бар. Бизин университетни айтсам, бизде шо урушбатчылыкъгъа туврадан-тувра къаршы ябушув юрюлюп тура. Айтагъаным, студентлеге анкет бериле, олар шонда яшыртгъын къайдада оьзлени инжитеген, башын чырмайгъан дарс беривчюлени атларын эсгерип бола. Шогъар гёре тийишли чаралар да гёрюле. Шону натижалары да бар. Мен мисалгъа бизин факультетге бу йыл бир кепексиз охума тюшген къызъяшны да шу "дёгерек столгъа" чакъыргъанман. Ону анасы магъа акъчасыз тюшюп бола деген бош ёммакъгъа инанмайман дей эди. Гертиден де, ол къарабудагъгентли къыз, бизин филология факультетни къумукъ бёлюгюне гьап-гьавайын тюшдю.

Агъагьарим Солтанмуратов университетдеги гьалны, оьзлеге охума тюшегенлени санаву не себеплерден кемигени гьакъында айтып битген сонг, Къарабудагъгент районну билим берив идарасыны ана тил ва адабият дарслагъа къарайгъан къуллукъчусу Умсалимат Бутаева оьзюню оюн айта туруп, булай башлады.

фото- Ана тилден де ЕГЭ болмаса, ону абуру бир заманда да гётерилмежек. Эгер де шо предметден ЕГЭ береген кююн тапма къыйын буса, юрт школаларда ишлейген муаллимлеге тийишли заман берсе, шо экзаменни биз оьзюбюз этип болабыз.

Биринчилей, яшланы университетлеге тюшегенде онда ана тилден экзамен берме гереги уьркютдюре.

Сонг да, кёбюсю ата-аналаны бир тамаша янашыву бар. Ана тилден ЕГЭ берилмеген сонг, шо предмет оланы яшларына не тарыкъдыр деп чыгъа. Шо саялы да гьакимият къурумлагъа яда ДР-ни Билим берив министерлигине чакъырыв эте бусакъ, шу масъаланы да къошма герек.

Олардан да бетер школаны башын тутагъан бир тайпа директорланы янашыву. Олар ана тилден дарс берегенлеге ЕГЭ болмагъан сонг, шону къоюгъуз, факультатив дарсланы да этмегиз, деп керт этип салып къоялар. Бу ярайгъан ишми? Школаланы директорлары да олай айтгъан сонг, къайсы яш ана тилни билмеге, огъар тергев этме къаражакъ?

Юртларда ана тилине жаны авруйгъан муаллимлер аз тюгюл. Биз ЕГЭ оьтгермеге гьазирбиз. Дагъыстанны муаллимлерини билимлерин камиллешдиреген институтну ана тиллеге къарайгъан кафедрасыны заведующийи Мадина Минатуллаева, гьалиге бир де болмагъан кюйде яшлар ана тиллеринден оьтгерилеген олимпиадалагъа не къайдада гьазирленме герекни гёрсетеген, чайнап берген йимик онгарылгъан программаланы бары да районлардагъы школалагъа йиберген эди. Шонда не бар экен деп ахырына ерли ачып къарамагъан район билим берив къурумлар да, муаллимлер де бар эди.

Къайсын-бирин эсгерейим, адам инанмас йимик гьал бар. Оьрден, гьакимлени янындан школаланы директорларына, билим берив къурумланы ёлбашчыларына къатты кюйде талаплар салып, буйрукъ этмесе, ана тиллени бугюнюне, гележегине адаршай демеге ярай. Огъар къаны-жаны булан янашагъан, гьайын этегенлер кёп аз. Шону учун да, бирдагъы керен де такрарлайман, орус тилни даражасына чыгъарып ана тилни абурун гётермек учун ондан ЕГЭ болмаса бирдокъда ярамай. Шо заман ана тилни де, муаллимлени де абуру гётерилежек.

Дагъы да бир янын эсгерме сюемен. Мен гьисап этеген кюйде, ана тиллерден дарс береген муаллимлеге де алышынма герек. Оланы ичинде патриот гьис къайнамаса, оьр даражада ана тилин де, адабиятны да билмесе, яшланы дарсгъа къуршама, оланы тергевюн тартмагъа къыйын бола. Ана тил бир ерде де къолланмай, бу кимге тарыкъдыр деген ойлардан къачма герек. Мен буланы эсгерегенимни маънасы шулай. Йшиме байлавлу болуп, Къарабудагъгент райондагъы 28 школагъа барып, ана тилден юрюлеген дарсланы гьалын тергегенмен. Гьар школада кимни дарсына яшлар нечик тынглайгъанны гёремен. Шону учун биз, муаллимлер, алышынма герекбиз. Сонг да, янгы къайдагъа гёре дарслар юрютеген кюйню де алышдырма тарыкъ. Школалагъа ишге гелеген янгы, жагьил муаллимлер булан да олар касбусуна тюшгюнче ишлеме борчлубуз. Шолай къайдада иш гёрмесе, дагъы башгъа кюй ёкъ.

Буйнакск районну Тёбен Къазанышдагъы 1 номерли школасында ана тилден яшлагъа сингдирип дарс береген муаллим Муртазали Бамматов да, оьзюню пикрусун айта туруп, лакъыргъа къошулду:

фото- Тиллени масъаласы бир заманда да таймажакъ. Бу янгыз бизин тюгюл, оьзге миллетлени де масъаласы. Олай болгъанда, бугъар байлавлу тергев бакъдырма герекли масъалалар дагъы да бар. Бугюнлю яшлар бютюнлей ана тилинде охумай. Олар учун чыгъагъан "Къарчыгъа" журналны алмай деп айтмагъа ярай, уьюнде чебер китаплагъа бурулуп да къарамай. Муна шолар оланы охувуна бек яман таъсир эте.

Яшланы осал янашыву янгыз ана тилге тюгюл, оьзге предметлеге де шолай янашалар. Тек Совет Союзну заманында да ана тилге немкъорай янашыв бар эди. Амма иш шонда тюгюлдюр деп эсиме геле. Мисал учун, мен ишлейген Тёбен Къазанышдагъы 1 номерли школада дарс юрютеген ана тиллени муаллимлери де бешге охугъан яхшы касбучулар. Болса болсун, яшлар ана тилге де, оьзгелерине де шолай осал янаша. Бизин гьакимиятыбызны арасындагъы бир-бир белгили адамлар да ана тилге терс гёзден янаша буса не этерсен?

Бир йыл Буйнакск район администрацияда слёт оьтгериле эди. Шонда олимпиадада утгъан яшланы да алып баргъанман. Шо чарада ортакъчылыкъ этген алимибиз, ингилис тилни яхшы билеген яшныда гёрсетип: "Муна бу яш тыш пачалыкъны тилин билеген кюйню гёремисиз. Хан кёпюрден оьтген сонг унутагъан ана тил кимге тарыкъдыр?" - деди. Шону эшитгенде, янымдагъы олимпиадада биринчи ерлени алгъан яшланы бетин ойладым, оьзюмню юрегим де биз булан чанчгъан йимик яман авуртду. Шо алим йимик къабакъалдан оьтген сонг унутулагъан ана тил неге тарыкъдыр деп терс англавлар булан янашагъанлар кёп бар.

Оьзге юртлардагъы гьалны билмеймен, мен Къазанышны оьлчевюнден алып айтаман. Бизде яшлар "Къарчыгъа" журналны, газетни алмай. Шо "Къарчыгъа" кимни де дамагъы чыгъар йимик нечакъы да арив журнал. Ата-аналар яшларын журналгъа, газетге яздырагъан кюйню этейик, шо янына биз, муаллимлер, гёз бакъдырмасакъ бажарылмай. Яш школагъа баргъынча, шо журналны къолуна алагъан болса, тилни билмеге муштарлы болур эди.

Сонг дагъы да, мунда ана тилден ЕГЭ этме герек деген пикру арагъа чыкъды. Шо тез арада яшавгъа чыгъар деп эсиме гелмей. Тек мен башгъалар да якъласа, гелеген йыл оьзюм ана тилден ЕГЭ-ден тышгъари экзамен этмеге хыялым бар. Шону ЕГЭ-ден бирдокъда кем тюгюл къайдада оьтгерме сюемен. Яшланы бираз сама жымырлатып болагъан гьалиге шолай ёл бар.

Ана тилни гьакъында сёйлегенден сонг, бирдагъы бир масъаланы айтайым. Яшлар бизге, школагъа охума гелгенче де орус тилде сёйлеме муштарлы болалар. Шо неге бола? Биз бир йыл районну оьлчевюнде оьтгерилеген конференцияларда да, районну башчысыны кабинетинде де гьар миллет жумада бир керен сама да ана тилибизде берилишлер юрютейик деп таклиф этдик. Мен къумукъ тилде гьагъын да алмай берилиш юрютме бойнума алгъан эдим.

Неге тюгюл, бу халкъ учун этилинеген иш. Шо берилишлеге гиччиден яшланы къуршамаса, олар школагъа ана тилин унута гелелер. Школада ана тил дарсда жумланы орусча ойлашып къуралар. Бизин яшлар, айрокъда шагьар ерлерде яшлар бавуна юрюйгенлери, уьюнде де ата-анасы булан орус тилде сёйлейлер. Шо саялы, шунда гьакимиятыбызгъа яда башгъа къурумлагъа чакъырыв эте бусакъ, район телевидениеден гьар тилде бир-эки сагьатгъа берилишлер этме герекни гьакъында къошса пайдалы болур. Ана тилге немкъорай янашыв янгыз школаларда тюгюл. ДГУ-гъа, ДГПУ-гъа яшлар тюшмейгенлигини бирдагъы себеби - гьалиги заманда ана тил тюгюл, оьзге предметлерден де муаллим болмагъа сюймейгенлик.

Бир вакъти орусчадан къумукъ тилге мультфилмлени гёчюрюп, телевидениеден гёрсетди. Телевидениеден къумукъ тилде сейлеген мультфильмлени эшитгенде яшлар шогъар тамашалыкъ этип, оюнун ташлап, шып болуп телмирип къарай эди. Шолай ёллар булан оланы гиччиден ана тилге гьасирет этмеге герек.

- Чечилме герекли дагъы да масьалалар бар, - деп башлады оьзюню сёйлевюн Хасавюрт районну Темиравулундан гелген муаллим Магьаррам Алимгьажиев.

фото- Оьзге школаларда бизде йимик, талаплар салынгъанмы, билмеймен. Тек артдагъы вакътилерде ана тилден юрютеген журналланы да, тематика планларыбызны да орусча язма борчлу болгъанбыз. Мен шону бир башлап орусча ойлашып, сонг къумукъча язма герекмен. Олай нечик бола дегенде, ишлеме сюе бусагъыз, орусча юрютежексиз деп бувардылар. Шо талапны да керт этип бизин алдыбызгъа салгъан сонг, не этме герекбиз, ким булан ябушма тарыкъбыз? Шону маънасын англап битмей, мен Магьачкъаладагъы муаллимлени билимлерин камиллешдиреген институтдагъы Мадинагъа да, дагъы да башгъа ерге де сёйлеп билме къарадым. Мен англагъан кюйде, шолай талапны ДР-ни билим берив министерлиги салгъан. Неге мен, къумукъ адам, орусча ойлашып, ана тилимде язма герекмен? Шо кимге тарыкъ ва не мурат булан этилеген ишдир? Мен гьалны билме сююп телефон сёйлеген адамлагъа, мисал учун, "Къарагъайлар бою къакъ элме" деген сатырланы орусчагъа нечик таржума этме герекмен дедим? Озокъда, ону нечик алай да таржума этме къарарман. Тек Йырчы Къазакъны сатырларын маънасын тас этмейген къайдада орусчагъа нечик гёчюрме болабыз? Яхари, къумукъ дарсларда ана тилимде ойлашмагъа да, язмагъада ихтиярым ёкъму?

1993-нчю йылларда терминологияны алышдырма башладылар. Айтагъаным, существительноени - атлыкъ, прилагательноени - сыпатлыкъ деп алышдырдылар. Магъа Ваня деген булан, башгъасына Галя десе, бизин ругьубуз алышынмай чы. Шогъар мен бек тамашалыкъ этемен. Тилни булгъама негер тарыкъдыр? Яшланы къыйнамасакъ, тынч къайдада дарс берме, англатма ярамаймы? Олай болгъанда, стол да къумукъ сёз тюгюл, тастымал деп айтайыкъ дагъы. Ана тилге булай да къуршалма сюймейген яшлагъа терминологияланы да алышдырып къыйын этдик. Сонг да, муаллимлени билимлерин камиллешдиреген институтгъа шо гьакъда сёйлегенмен. Гелигиз, бары да муаллимлер бир программагъа гёре ишлейик. Бизин барыбызны да бир йимик дарслыкъ планларыбыз да болсун. Шолай планлар ингилис тилден, математикадан, оьзге предметлерден бар. Мени ана тилимде неге ёкъ?

2002-нчи йыдда мен де, Агъарагьим Солтанмуратов да шо гьакъда китап язма ойлашдыкъ. Агъарагьим гьар ерге барып, тийишли идаралагъа мурадыбызны англатмагъа къарады. Тек огъар хрестоматийны ким язып гьазир этген буса, ол адам учебникни де, методиканы да онгарма герек деди. Балики, ол адам гечинип, бу дюньяда ёкъдур. Сонг, методика учебниклер чыкъмай къалма тарыкъмы?

Муна шулай четимликлеге урунуп, хыялларыбыз яшавгъа чыкъмай къала. Гелигиз, шогъар биз барыбыз да тергев берейик. Барыбыз да бир плангъа гёре ишлейик. Шо ортакъ планларыбыз сюйсе "Тангчолпан", "Къарчыгъа" журналарда яда "Ёлдаш" газетде чыкъсын. Мисал учун, шоланы да алып, башгъа юртдагъы муаллимге телефон сёйлеп, не гьакъда дарс берегенни билип, барыбыз да шогъар гёре дарсларыбызны оьтгерейик. Шолай масъалалар аякъларыбызгъа чырмалып, чёп от йимик яшавлукъ этме къоймай.

Сонг дагъы да, журнал бармы, газет бармы, оьзюбюз де язылайыкъ, башгъаланы да яздырайыкъ. Оьзге миллетлер ана тил дарсларда яшлар учун чыгъагъан журналларын къоллай. Бизин дарсланы яртысы сама да шо журналны айланасында болса пайдалы болмасмы?

Хумторкъали районну Уьчгент юртундан гелген муаллим Написат Гьюсейнованы масъаласы барындан да оьте чыкъды демеге ярай.

фото- Бизин Уьчгентдеги школада (Хумторкъали район) жумада ана тилге бир саъат, адабиятгъа бир сагьат тюгюл берилмей. Ойлашып къарагъыз, бир сагьат аз тюгюлмю? Мисал учун, бу жума англатгъан дарсланы гелеген жума болгъунча айрокъда беш-алтынчы класланы яшлары унутмаймы? Шо саялы бизге яшланы ана тилге къуршама, олагъа дарсланы сингдирме бек къыйын. Гьар замам ана тилден оьтгерилеген район, республика олимпиадалагъа яшланы гьазир этигиз деп билдирелер. Жумада шо дарсгъа бир сагьат тюгюл заман берилмей буса, биз оланы нечик гьазир этейик. Район олимпиадаларда бизин охувчу яшлар яхшы ерлер алып да йибере, тек республиканы оьлчевюнде олагъа уьст гелмеге бажарылмай.

Гетген йыл Магьачкъалада конференция болгъанда, ДР-ни билим берив министрини заместители Нателла Зайналовнагъа шо къыйыныбызны айтып билдирдик. Ол бизге, "Анатилге гёрсетилген сагьатлар башгъа предметлеге берилген сонг, биз ону къайтарып алып болмайбыз",- деди.

Бабаюрт районну Адил Янгыюртунда ана тидден дарс да береген, "Ёлдаш" газетни де хас мухбири Герейхан Гьажиев масъалаланы ерин тезден ахтарып биле.

фото

- Бабаюрт районну билим берив идарасында къумукъ тилге къарайгъан методист ёкъ. Гертиден де, школаларда ишни юрюлеген къайдасы ону директорундан гьасил бола. ДР-ни билим берив министрини заместители Нателла Зайналовна, бир школада жыйын оьтгерди. Шо школаны директору район жыйынны депутаты да дюр. Ол, депутат гьисапда Нателла Зайналовнагъа: "Бизде ЕГЭ юрюлюп тура. Тек яшлар къумукъ тил пуршав этеген саялы, шо ЕГЭ-ге толу кюйде гьазирленип болмай",- деди. Ол къумукъ тилни бюс-бютюнлей тайдырмакъны таклиф этди. Ону мурадына тилни тайдырып, шону орнуна оьзге предметлеге сагьатлар къошмакъ эди. Шо жыйындан сонг да заман гетген, шо адам гьали де шо еринде ишлей, бирдагъы керен де район жыйынны депутатына да сайланды, гьеч алмашынывлар болмады.

Булай алгъанда, Бабаюрт район уллу да дюр, аслу гьалда къумукълар, ногъайлар яшай. Бабаюртда яшланы яратывчулукъ уью бар. Шонда тюрлю-тюрлю 44 кружок иш гёре. Тек шоланы арасында кумукъ адабиятгъа ер болмай, кружок ачылмагъан. Шонда магъа англатгъан кюйде, сайки, огъар сагьатлар етишмей.

Районну бир-бир юртларындагъы школаларда, ЕГЭ чыкъгъанлы, адабият кружокланы тайдыргъан. Биргине-бир Хамаматюртдагъы 1-чи номерли школада къумукъ тилден кружок бар. Бизин Бабаюрт район газетибиз де орусча чыъагъан болгъан. Ерли телевидениебиз бир заманда да болмагъан.

2002-нчи йылда мен ДГУ-ну филология факультетини къумукъ бёлюгюне заочно охума тюшдюм. Янгыз бизин юртдан бешев тюшген эди. Гертиден де, шо заманда урушбатчылыкъ да бар эди, нечакъы да бузукъ гьал да бар эди. Бизин къумукъ бёлюкде акъча бермесе, экзаменлерден къыймат салмайгъан бир тайпа къумукълар да бар эди. Университетни аты эсгерилгенде, адамны дюньядан гёнгю чыгъагъан гьалгъа тюшген эдик.

Мунда ана тилден ЕГЭ этме герек деген ой чыкъды. Гетген йыл мени тогъузунчу класым бар эди. Мен олагъа ана тилден ЕГЭ йимик экзамен этдим. Шонда эки алгъан да болду. Экзаменден сонг жыйын болду. 40 йыл школада къумукъ тилден методист болуп ишлеген бирев: "Ана тил не этеген затдыр, шондан да эки саламы?",- деп айып этип сёйледи.

Сонг да, мунда олимпиадаларда ортакъчылыкъ этегенлени гьакъында да айтылды. Яшланы бир гезик Бабаюртгъа район олимпиадагъа алып бардыкъ. Шонда гьар ерден гелип ортакъчылыкъ этген бир-бир яшланы диктантларында 28 хата бар эди. Шо даражада билими осал яшланы олимпиадагъа гелтирме кимни намусу къабул эте? Бу неге бола? Неге тюгюл, районну кёбюсю школаларында бу пеленчени адамы деп, ана тил булан аралыгъы ёкълагъа толу кюйде сагьатлар бере. Сайки, школада болса тюгюл, къумукъ тил бир ерде де болмажакъ деп, ону кимге де тапшуруп къоялар. Оьр билими булангъы ана тилни касбучуларына сагьатлар да ёкъ, иш де ёкъ. Пионервожатый яда математикадан дарс береген адам, къумукъ тилни юрютюп, боламы?

Гертиден де, кёплер ана тилге пешемей янашалар. Бизин районну оьлчевюнде я конкурслар ёкъ, я ачыкъ дарслар болмай. Дагъы да къужурлусу - бизин райондагъы бир къумукъ юртдагъы школаны директору танапусну заманында яшлар бир-бири булан къумукъ тилде сёйлемекни гери ургъан. Сайки, олагъа орус тилни яхшы билмеге къумукъ тил пуршав эте. Муаллимлер жыйылагъан кабинетде де оланы бир-бири булан ана тилде сёйлеме къоймай. Шулай гъал бир ерде де болмагъандыр.

Къумукъ юртлардагъы школаларда ана тилни бугюню макътар даражада болмагъан сонг, шагьар школалардан нени ахтарма боласан? Къызылюртдагъы 5 номерли гимназияда къумукъ тилден дарс береген Кумсият Къазиева оьзюню дертин арагъа салып, лакъыргъа къошула:

фото- Бизин школада дёрт бешинчи клас бар. Шоланы барында да охуйгъан къумукъ яшланы мени класыма къошгъан. Оланы барын да къошгъанда 21 яш бар. Шо яшланы эки группагъа бёлюп охутма тюше эди. Ойлашып къарагъыз, юрт ерлерде де яшлар, ата-аналар къумукъ тилге тергев этме сюймей буса, мен шагьарда оьсген яшлагъа бир сагьатны ичинде нечик дарс этме, негер уьйретме боламан? Янгыз юртларда да тюгюл, шагьар школада охуйгъан яшланы ата-аналары да ана тил неге тарыкъ деп чыгъалар. Бизин гимназияда бирдагъы муаллим бар эди. Ол отпускагъа гетгенде, ону яшларын да магъа къошуп къойду. Шо муаллимни орнуна башгъасын ишге алып, ону сагьатын бермейлер. Яда яшланы экиге бёлюп магъа сама ону сагьатын къошма сюймейлер. Ол муаллимни де яшларына дарс бере деп магъа гьакъ да тёленмей.

Сонг да, гетген йыл магъа адабият кружокдан эки сагьат берген эди. Мен де къаным-жаным булан яшланы да къуршап, бары халкъны тергевюн тартагъан кюйде адабият ахшамлар оьтгере эдим. Яшлар да иштагьланып, кружокгъа къуршала эди. Бу йыл буса ону теберип тайдырып къойдулар. Йырчы Къазакъны юбилейине багъышлап, билим беривню шагьар, район управлениелери де гороно да, районо да къошулуп, районну оьлчевюнде чара оьтгерме айланабыз. Магъа олай ахшамлар, чаралар оьтгерегенге иштагьландырыв гьакъ тёлеме тюшмейми? Бир зат да ёкъ. Мен олай ахшамланы, чараланы, тюзю, гьасиретлигимден, кёп сююп оьтгеремен. Ана тилден ачыкъ дарслар да юрютдюм. Оланы да гьеч бирев де гьисапгъа алмай. Шагьар школада ана тил дарслагъа экинчи журагъа йимик янашалар. Шоланы программагъа да гёземеликге йимик къошгъан. Магъа школаны башын тутгъан адам сен ачыкъ дарслар этмеге де, класдан тышда охув дарслар юрютмеге де борчлусан дей.

Къарабудагъгент юртдагъы гимназияда кёп йылланы узагъына касбусуна амин болуп ишлейген дарс беривчю Наида Балашова, къонакълагъа бек тергевлю тынглап, сёзге къошула:

фото- Бу йыл, сизинки гимназия деп, бизге бир де болмагъан иш болду. Айтагъаным, март айда бизин ана тилге берилген сагьатланы кемитдилер. Биз шондан сонг экинчи охув плангъа чыгъып къалдыкъ. Тёбен класлардан тутуп, тогъузунчугъа ерли бир сагьат тилге, бирдагъысы адабиятгъа бериле. 10-11-нчи класларда буса бир сагьат тилге, эки сагьат адабиятгъа гёрсетилген. Мен 5-нчи класда дарс беремен. Оланы лап да ана тилни татывун сезеген, огъар тюшюнеген заманы. Олагъа байлавлугъу булан гелеген дёрт-беш дарсны бирче къошуп англатма борчлу болабыз. Дагъы кюйде амалыбыз ёкъ. Кант этмейбиз, оьзюбюзню де хошлу кюйде тутма къаст этебиз.

Къаягент районну Оьтемиш юртундан гелген муаллим Элмира Исаева оьзлени школасында ана тилни масъаласы къатты салынгъан деп эсгерди:

фото

- Бизин школаны башын тутгъан директорубуз, насибибизге, ана тилни де яхшы билеген, оьзю де ондан дарс юрютеген адам. Ол янгыз ана тидден тюгюл, оьзге предметлерден дарс юрютегенлерден де къатты кюйде талап эте. Бизге де насигьат бере. Сонг да, бизин завучубуз да ана тилден дарс бере. Ол заман-заман мени дарсларымда олтуруп, ону нечик юрютегенимни, яшланы билим даражасын тергеп гете.

Артдагъы йылларда бизге интерактивный доска, компьютерлер гелди. Интерактивный доскагъа, компьютерлеге уьйренме герекбиз. Шону учун да, информатикадан дарс береген муаллимни де къуршап, 8-нчи класда янгы къайдаланы къоллап, медсестраны да, оьзгелени де чакъырып, яшлагъа къужурлу болсун, иштагьланып тилге тергев берсин деп, мисал учун, савлукъ сакълавгъа байлавлу дарс этдим. Биз яшлагъа тапшурувну гёчюрюп языгъыз, ону-муну охугъуз деген булан болмай. Оланы иштагьландырагъан кюйде дарсланы янгы къайдаланы къоллап юрютмесе, яшланы ана тилге ий этмеге бажарылмас деп эсиме геле.

Мен оьзюм де не янгылыкъ этейим экен деп ойлашаман. Бизге, гьайдакъ къумукълагъа, адабият тилде дарслар этмеге къыйын. Шо саялы мен яшлагъа сёзлюк этдиргенмен. Мисал учун, бир къумукъ сёз Оьтемишде нечик айтыла, адабият тилде нечикдир, орус тилде не маъна бере, шоланы барын да язып алар. Шо саялы да къыйын бола, болса да яшлардан сююнюп ишлеп турабыз.

Ана тиллени къысматын ойлашагъан Тёбен Къазанышдагъы музейни директору Али Мустафаев де "дёгерек столда" ортакъчылыкъ этип, оьзюню оюн айтып, таклифлер берди:

- Шунда юрюлеген лакъыргъа мен бек агьамият берип тынгладым. Мени гьисабымда, эсгерилген кемчиликлени гёз алгъа тутуп, шолагъа асасланып, план къуруп иш гёрме герек. Шунда бир школаны директору яшлагъа танапусда да, муаллимлеге оланы кабинетинде де ана тилде сёйлеме къоймай деген ой чыкъды. Шолай ана тилни тёбен этегенлени гьисапгъа алып, сиз оьзюгюз инг уллу юртлардагъы школаланы къурулгъан плангъа гёре тергеп, дарслар нечик юрюйгенни, яшланы билим даражасын токътащдырып, кемчиликлени алдын алма, чаралар гёрме тюшежек. Бу гюн эсгерилген бары да масъалаланы жыйып, школаларда дарслар оьтеген кююн де эсгерип, ЕГЭ-ни къошуп, бизин гьакимиятыбызгъа чакъырыв этилинсе яхшы болур эди.

ДГПУ-да ана тилден дарс береген Саида Магьамматова бу масъаланы ичинде къайнай десем, къопдурув болмас. Ол шо гьакъда оьзюню оюн айта туруп, булай деди:

фото- Бизин студентлени бираз алда ДР-ни Президенти булан ёлугъуву болду. Огъар студентлер, муаллимлер де, алимлер де пачалыкъ береген акъчагъа яшап боламы деп де сорады. Ол болмай деп жавап берди. Сонг да, муаллимни касбусун да, илмуну да патриотлар сайлай деп къошду. Мен де шогъар мюкюрмен. Гертиден де, бугюн бу "Ёлдашгъа" жаны авруйгъанлар жыйылгъан. Тек ана тиллени къысматы, мени гьисабымда, дёрт тюрлю янашывдан гьасил бола. Бириси, пачалыкъны башын тутгъанлар огъар тергев этеген кюй булан байлавлу. Экинчиси, ерли гьакимлени, уьчюнчюсю, муаллимлени, дёртюнчюсю, ата-аналаны янашывундан гьасил бола. Биз нечакъы нелер этсек де, ата-аналар оьзлени авлетлерине ана тилин сингдирмесе, огъар бир зат да этип болмайбыз. Бирдагъысы, мен школалагъа барып ана тилден дарс береген муаллимлени дарсларында олтуруп тергейген кююм бола. Шонда къайсы муаллимни къаны-жаны булан дарсны юрютегенни, къайсы осал экенни гёргенмен. Осал дегенде, мисал учун, адабиятдан бир язывчуну гьакъында дарсны англатагъанда, ол пелен заманда тувгъан, булай заманда гечинген деп хабарлайлар. Шо охувчулагъа ялкъывлу бола. Олайлар гьали буссагьатда да ёлугъа. Биз шунда жыйылгъандан сонг, мунда эсгерген йимик бары да кемчиликлени гьисапгъа алып, язып гьакимият къурумлагъа тапшурма герекбиз.

Бизин Магьачкъала шагьарны билим берив къурумуну начальнигини янына ана тилни масъаласы булан гиргенде, ол: "Магъа сени ана тилинг тарыкъ тюгюл, мени оьзюмню дарги диалектим бар, шо магъа таманлыкъ эте",- деди. Магъа огъар бираз хатирсиз къайдада сёйлеме тюшдю. Мен айтгъан сёзлер де олайлагъа кар этмей.

Мунда терминологияны гьакъында сёз чыкъды. Алимлерибиз жыйылып орус терминологиядан къумукъ терминологиягъа гёчгенде, бизге оьзге миллетлени вакиллерини дамагъы чыкъгъан эди. Шо да тилибизни маънасын артдырмакъ, оьсдюрмек мурат булан этилди. Мени гъисабымда, пайдалы, яхшы иш болду. Озокъда, муаллимлеге къыйын. Башлап ишлейгенлер доскагъызгъа терминологияланы салыгъыз, шону яшлар да гёрсюн.

Бирдагъы яны, тилге де, адабиятгъа да байлавлу язылгъан илму ишлер кёп бар. Эгер пачалыкъ харж гёрсетмесе, оланы чыгъарма болмайбыз чы. Шо бизин чакъырывубузгъа шону да къошма герек. Ана тиллерден программалар неге ёкъ дейсиз. Айтайым, шо да харжгъа гелип уруна. Гьали буссагьат къумукъ адабиятдан программа онгарылып тура, печатдан чыгъажакъ. Илму-ахтарыв институтда ана тилден программа гьазирленмеге урунгъан бир нече адам мунда берилеген аз акъчагъа ишлеп болмайбыз деп, гелип-гетип турдулар. Къумукъланы арасында ону башын тутгъанлар ёкъ чу.

Бирдагъы да, китаплар чыкъмай деп эсгерилди. Китапланы чыгъарывну ДР-ни Билим берив министерлиги ону оьзлеге алды. Тахо-Години атындагъы институт да, гьакимлер де шо масъаланы чечип болмай. Акъчаны олар да сюе, булар да сюе. Натижада буса яшлар да, дарс беривчюлер де акъсай.

Бирдагъы мен айтма сюегеним, бизин педуниверситетде дарслагъа гьазирленмей, охумай гелеген бир нече къумукъ къыз бар эди. Оланы барын да бир ягъадан эретургъузуп: "Сен оьзюнгню башынг булан тюшгенмисен, акъча булан тюшгенмисен?"- деп сорадым. Барысын да акъча булан ата-анасы охума салгъаны англашынды. Сонг мен де олагъа, ата-анагъызны къыйынын зая этип, неге охумайсыз дагъы деп, урушуп, айып этдим. Оланы коридоргъа чыгъарып, гьюрметлев доскагъа салынгъан яхшы охуйгъан студентлени суратларын гёрсетдим. Шонда къумукълардан къайры, оьзге миллетлени вакиллерини суратлары бар. Мен ичинде жыжыгъы бар, шу чу илмугъа тергев берер деп ойлашагъан студент булан олтуруп ишлеймен. Эгер де студентни охума гьаракаты бар буса, бираз сама да гьакъылы, намусу бар адам ону сёндюрмежек. Яшавда булай зат бар. Сиз оьзюгюз де школадагъы яшлар булан ишлеме герексиз. Биз, уллулар гетгенде, бизин орнубузгъа яш наслу гелме тарыкъ чы. Олай адамлар ёкъ. Неге тюгюл, мен ишлейген университетдеги, курсумда уьч къыз бар эди. Оланы бириси заочно чыкъма сюйдю, тек, тилеп, къоймадыкъ. Эшик алдыбызгъа къарап къоймай, йыракъгъа, гележекге къарама тарыкъ чы. Миллетни гьакъында ойлашмаса боламы? Лап аслусу, тергев де, янашыв да тарыкъ бола.

"Ёддаш" газетни баш редакторуну заместители Далгьат Алкъылычев сёзню узатды:

- Гьюрметли ёлдашлар, сиз мунда орнубузну тутагъанлар ёкъ деп эсгердигиз. Бизин "Ёлдаш" газетде де гъал шолай деме ярай. Неге тюгюл, кёплерибиз пенсия чагъыбыздагъыларбыз, бизин ерибизни тутажакълар газетибизге де тарыкъ. Бизге жагьил журналистлер етишмей. Шо шунда салынгъан тил масъала булан байлавлу. Шо саялы да чакъырывну къурагъанда, ана тиллеге байлавлу законну артгъа салмай къабул этмекни гьакъында да эсгерме тюше.

Мен ойлашагъан кюйде, шо гюн бир-биревге сыр чечди, ойлар таклифлер арагъа чыкъды. Озокъда, бу янгыз къумукъланы башына гелип тиеген масъала тюгюл. Бу оьзге миллетлени де юрегин хурт йимик ашайгъан масъала. Ону учун да шо авур арбаны янгыз оьзюбюз алып юрюме къарасакъ, натижалы болмас деп эсибизге геле. Олай болгъанда, оьзге милли тиллени де ахтарагъан алимлеге, дарс беривчюлеге де чакъырыв этмеге герекдир. Ондан къайры да, янгыз умуми сёзлер, чакъырывлар бир заманда да асувлу болмай. Пачалыкъны янындан бош инандырывлар булан тюгюл, шайлы акъча булан да кёмек этме тюше. Неге тюгюл, бу масъаланы харж болмаса чечип болмайгъан янлары арагъа чыкъды.

Сонг дагъы да, тахшагьарыбызда гьар миллетни оьзюню маданият уьйлери болса чы яхшы эди. Шонда тилни де уьйретеген, герти къумукъ бийивлени гёрсетип болагъан, миллетни тарихин суратлайгъан гьар тюрлю экспонатлар, гьатта къызъяшлагъа къумукъ ашланы биширеген, гьазирлейген кюйлени англатагъан кружоклар болма тарыкъ. Эгер де, шолай милли уьйлени пачалыкъ оьз бойнуна алып, тийишли харжын берип сакълама болмай буса шо миллетни мадарлы адамлары топлагъан акъчасындан бир пайын адилли ишге чыгъарма болмаймы?

"Дёгерек столда" болгъан лакъырда арагъа чыкъгъан масъалалагъа, таклифлеге асасланып гьакамиятгъа ДР-ни Билим берив министерлигине чакъырыв этилинежек.

Язып онгъаргъан
Паху Гьайбуллаева.


Опубликовано: газета "Ёлдаш/Времена", 05 ноября 2010 г.

Размещено: 10.11.2010 | Просмотров: 2388 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.