Кумыкский мир

Культура, история, современность

Йырлары да, асил келпети де унутулмай

(Агъай Къапланов тувгъанлы - 100 йыл)

"Халкъны таныма сюйсенг, йырларына тынглап къара", деп айтыла. Неге тюгюл де, гьар миллетни наслудан-наслугъа айтыла гелеген йырлары тенги ёкъ жан азыгъы, ругь байлыкъ гьисаплана. Олар инсанны яшавуна янгыз оьзлеге хас кюйде оьзтёрече маъна, ренк берип исбарлай. Шолай байлыкъны оьзлер яшагъан замандан да оьтюп, гележек наслулагъа да етишдирмеге де къаст этген белгили йыравланы арасында янгыз бизин Къарабудагъгент районну тюгюл, савлай республиканы йыр айтыв саниятына оьз заманында аслам къошум этген Дагъыстанны ат къазангъан артисти Агъай Къапланов да бар. Огъар бу йыл 100 йыл тамамланажакъ эди. Мен ону яшав тархларын ахтарып, савунда билегенлени, таныгъанланы эсделиклерин язмагъа токъташдым.

Агъай Къапланов чебер сёзге усталыгъын, бары пагьмусун районда маданият ишлени къурувгъа багъышлагъан. Радиодан берилеген ол къарны-гёнгю булан, гьакъ юрекден айтгъан халкъыбызны эревюллю уланларыны гьакъындагъы, олай да ихтилат-масхара йырлар тынглагъанлагъа алдын йимик гьали де таъсир эте.

Агъай Къапланов 1910-нчу йылда Къарабудагъгент юртда ярлы сабанчыны агьлюсюнде тувгъан. Яшлайын, етти йыллыкъ чагъында, атасыз къалып, огъар яшавну къыйынлыкъларын кёп тез гьис этмеге, агьлюде оьсеген алты яшны лап уллусу экенге, анасы булан бирге оьзюнден гиччилени гьайын этмеге тюшген.

Тек ол къыйынлыкълагъа бойсынмагъан, кёп тюрлю къыйыкъ-сытывлардан оьтюп, бара-бара яшавну агъымына тюшюнген. Къайратлы гьаракаты булан янгыз оьзюне хас сокъмакъны тапгъан.

Ол агъачкъомузну къолуна биринчилей 12 йыллыкъ чагъында алгъан. Халкъгъа йырав гьисапда ол генг кюйде оьтген асруну 20-нчы йылларыны ахырында белгили бола. 1928-нчи йылда юртдагъы колхозну чебер иш гёреген коллективинде ортакъчылыкъ эте. Агъайны пагьмусун эс этген районну шо замангъы ёлбашчылары ону Къарабудагъгент юртдагъы изба-читальняны заведующийи этип белгилейлер.

Шо йылларда юртларда маданиятны яйывчу идаралар гьисапда арагъа чыкъгъан изба-читальняларда яшёрюмлер, газет-журнал, китаплар охув булан машгъул болагъандан къайры да, чебер иш гёреген кружоклагъа да къуршалалар. Агъай уланланы, къызланы оьзюню айланасына бийив ва йырлав кружокгъа тартмагъа бажара. Аз заман да гетмейли, ол оьзю къургъан коллективни ортакъчыларын хоншу юртлагъа элтмеге башлай. Агъай ва ону ёлдашлары, советлени девюрюнде загьматны алдынлыларын макътап, ишсюймеслени танкъыт этип, шо заманны талапларына къыйышывлу иш гёрелер. Шо къуллукъда ол 1936-нчы йылгъа ерли чалыша. 1936-1940-нчы йылларда Къарабудагъгент районну маданият къаласыны директору болуп ишлей.

Йыллар оьтген сайын Агъайны пагьмусу да арта. Ол оьзюню макъамларына гёре сёзлер язмагъа башлай. Инчесаниятны белгили устасы Татам Муратовдан насигьатлар ала, чебер иш гёреген кружокланы къурувда ва ишлетивде яхшы сынав топлай.

Ону "Уллубий Буйнакскийге", "Акъ ташлы мармар къала", "Москвагъа салам", "Къарабудагъгент" деген ва шолагъа ошагъан онлар булангъы йырлары оьзю Дагъыстан радиокомитетинде ишлеген 1940-1941-нчи ва сонггъу йылларда ленталагъа языла.

Агъай Къапланов 1941-нчи йылны ноябрь айында экинчилей Къарабудагъгент районну маданият къаласыны директору этилип белгилене. 1945-1946-нчы йылларда бир вакътини ичинде 18-нчи партсъездни атындагъы колхозуну парткомуну ва Къарабудагъгент районну маданият къаласыны директоруну борчларын да кюте. Сонггъу йылларда ол Къаягент районда чебер иш гёреген коллективлени методисти гьисапда кружокланы ишине ёлбашчылыкъ эте. Москва шагьарны 800 йыллыгъына багъышланып, уьлкебизни тахшагьарында оьтгерилген дагъыстан адабиятны ва инчесаниятны онгюнлюгюнде ортакъчылыкъ этген. Кёп санавдагъы гьюрметлев грамоталар булан савгъатлангъан, багьалы савгъатлар алгъан. Халкъ кёп сюеген йырлары ва оьзбашына иш гёреген кружокланы оьсдюрювдеги къуллукълары саялы огъар Дагъыстанны ат къазангъан артисти деген сыйлы ат берилген.

Чинкдеси, агъачкъомуз булан дос болуп алгъан абатлары ону уллу сагьналагъа чыгъаргъан, йырлары 48 грампластинкагъа язылып тынглавчулагъа етишген, 1962 ва 1969-нчу йылларда шиърулары "Агъачкъомуз булан", "Юрегимни йырлары" деген айры китаплар болуп да чыгъарылгъан, инг аслусу, халкъны сюювюне ес этген. Агъай Къапланов уллу жыйынларда, Москваны, Ростовну, Нальчикни, Орджоникидзени, оьзге шагьарланы, юрт ва район маданият къалаларыны сагьналарында къурч тавушу булан къаравчуланы разилигин алгъан. Гьар йырында тувуп оьсген ата юртуна, оьз ватанына бакъгъан сююв гьислерин гёрсетмеге къаст этген.

Агъай Къапланов 67 йыллыкъ чагъында 1977-нчи йылда гечинген.

Къарабудагъгент районну администрациясыны къасты булан 1998-нчи йылда Агъай Къаплановну атындагъы эргишилени хору къурулгъан. Эсгерилген шо хор гьали де иш гёрюп тура. Шо сиптени яшавгъа о вакътиде район администрацияны башчысыны заместителини къуллугъунда ишлеген Агъалав Гьалимов чыгъаргъан.

Агъайны атын даимлешдирмек учун бугюнлерде ерли гьакимлик къурумларыны якълаву булан оьзге чаралар да гёрюле.

- Бизин районда бир нече йыл алдан берли де Агъай Къаплановну аты тутулуп бир тюрлю ишлер этилип юрюле. Гьар йыл биз оьтгереген ону атындагъы конкурс да шолардан бириси гьисаплана. Шо конкурсда йырлайгъан, агъачкъомуз ва оьзге милли согъув алатлар согъагъан пагьмулар арагъа чыгъа,- дей, шо гьакъда айта туруп, Къарабудагъгент район администрацияны маданият управлениесини заведующийи Зугьра Абакарова.

Савунда Агъайны таныгъанлар ону тизив йырларын да, асил келпетин де бир де унутмай, даим эсге ала, йылы сёзлер айта болалар.

Шолай, абурлу шаир, композитор гьисапда да оьзюню атын малим этген бизин замандашыбыз Дагъыстанны ат къазангъан врачы, Дагъыстанны маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу Исрапил Исаев Агъайны гьакъында юрюлген лакъырыбызда:

- Бизин Агъай халкъ учун тувгъан, бютюн яшавун огъар къуллукъ этивге багъышлагъан, оьте пагьмулу адам эди. Ол нечесе йырланы да, макъамланы да автору да дюр. Тек бугюнлерде шо йырланы ва макъамланы кёбюсю халкъныки гьисапда айтылып къала. Лап да аслусу, Агъай янгыз оьзюню башы учун къаст къылып айланмайлы, айланадагъы юртлуларыны яшавлукъ масъалаларын чечивде ортакъчы болагъан адам эди. Янгыз ону болушлукъ этивюню яхшылыгъындан оьзю яшайгъан орамгъа биринчилей сув юрюйген быргъылар тартылып, ичеген сув берилгенин эсгерип къойсам да, таманлыкъ этедир деп эсиме геле. Агъай пасигь тилли, масхараны кёп сюеген адам эди.

Музыкагъа, янгы макъамлар яратмагъа гьасиретлигим мени Агъай булан къурдаш этген эди. Агъачкъомузну, балалайканы согъагъанда, ону бармакъларыны ойнайгъанына кёп керенлер гьайран болуп къарагъанман. Сёзлени маънасына гёре янгы англы авазланы табып, ону йырлайгъанына есир болуп тынглагъанман. Къарабудагъгентдеги маданият къаланы бинасыны алдында Агъайгъа эсделик ачмакъны тийишли гёремен,- дей туруп, шо сиптени районну ёлбашчылары ва юртлулары якълажагъына да инанагъанын билдирди.

Дагъыстанны маданиятыны ат къазангъан къуллукъчусу узакъ йылланы боюнда "Районну яшаву" деген газетни редакциясында чалышагъан Абдуллабек Саматов - Агъай ёлбашчылыкъ этеген кружокгъа къуршалып иш гёргенлени бириси. Ол Агъайны гьакъындагъы лакъыргъа булай къошум этди:

- Бизин оьзюне Агъай Къапланов ёлбашчылыкъ этеген чебер иш гёреген кружокгъа юрюйген жагьил йылларыбыз эди. Шо заман ол бизин йыр айтывда пагьмубузну ачмакъ, бийивде бажарывлугъубузну артдырмакъ муратда кёп гьаракат этди. Ортакъчылыкъ этеген фестивалларыбызда, конкурсларыбызда биз даим алдынлы ерлени алып къайта эдик. Лакъыр арада, тойларда, жыйынларда огъар сагьатлар булан тынгласа да, адамлар ондан бир де ялкъмай эди. Агъачкъомузну бизин Агъай йимик къылларын тиллендирип, макъам сокъмагъа бажарагъанлар гьали кёп аз.

Маданият тармакъда чалышмагъа пагьму, усталыкъ, бизин булан лакъыр этип турагъан А. Саматов айтагъаны йимик, агъачкъомузну йырлатып да, йылатып да болагъан гьалиги заманда, насибибизге, бизин арабызда Агъай Къаплановну агъачкъомуз согъув мердешлерин узатагъанлар ёкъ тюгюл. Жавгьан Абдуллаева - оланы бириси. Шо девюрню эсге алып, Жавгьан булай деди:

- Школада охугъан йылларымдан тутуп мени Пионерлени район уьюне ишге къабул этген эдилер. Эртен школагъа, сонг ишге юрюй эдим. Гьали аргъан да согъаман, агъачкъомуз да. Шо гьасиретли кюйде кютеген ишге байлангъаным 40 йылгъа ювукъ бола. Лап башда ишимде насигьат берип ругьландыргъан Агъай болду. Ол тизив йыравдан къайры да, юртлуларыны яшавуна байланып, къыйын-тынчына табылма гьаракат этип яшайгъан гьайран тамаша рагьмулу, намусгъа байлангъан, чомарт хасиятлы, халкъ арада болсун деген адам эди.

Агъайны гьызына тюшген ону къызыны уланы Магьамматгьажи Къазакъмурзаев буса, халкь арада янгыз аты булан тюгюл, йыр ангы булан да белгили болгъан. Ону агьлюсюнде тувуп оьсген, йыр айтыв гьайлек чагъындан башлап къаркъарасына сингген Альбина Къазакъмурзаева да оьзюню пагьмусу булан къаравчуланы харс урувларын къазана.

Дагъыстанны ат къазангъан артисти Агъай Къаплановну маданият тармакъны оьсдюрювге этген гёрмекли къошумун бизин халкъ энниден сонг да унутмажагъына бир де шеклик этмейбиз.


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 29 октября 2010 г.

Размещено: 31.10.2010 | Просмотров: 2323 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.