Кумыкский мир

Культура, история, современность

Йырчы Къазакъ - бизин замандашыбыз

Шаирибизни 180-йыллыгъына

Йрчы Къазакъ Уллу шаирлер гьар заманда да оьзюнден сонг яшагъан наслулар булан асруланы боюнда ругь, пикру, гьис якъдан замандашы болуп гелген. Бизин Уллу Шаирибиз Йырчы Къазакъ да, озокъда, гьалиги заманда яшайгьан гьар къумукъну да ругь сырдашы, пикру къурдашы... Артдагъы йылларда буса ол айрокъда ювукъ болуп къалды. Себеби не экен?

Дюнья чар йимик айлана деп къумукълар негьакъ айтмагъан. Оьтген гюнлеге ошайгъан гюнлер тарихде де къайтып дегенлей гелип къалагъан гезиклер кёп ёлугъа. Йырчы Къазакъ яшагъан "девюр-девюр, питне девюр заман" янгыдан гьали бизин башыбызгьа къобуп къалгъан йимик тюгюлмю? Шо оьзюню "питне девюрюн" ажайып гючлю кюйде суратлагъан. Къазакъ янгыз оьзюню замандашларына тюгюл - гележек наслулагъа да насигьатларын-васиятларын къоюп гетме сюйгенде йимик. Гьалиги заманыбызгъа оьтесиз бек къыйышагъан сатырлары ону кёп, оланы барысын да бу макъалада гелтирме имканлыкъ ёкъ, шо гёзден Йырчы Къазакъны янгыдан охуп чыкъмакъны охувчулагъа таклиф этип, мунда бир-эки мисаллар булан тамамланайым.

Гьали болгъан янгы байлар, гьакимлер оьзлени айланасына кёбюсю нечиклени жыя?

"Гьайт" дегенде табулмасны къыйынгъа.
Къазандан чыкъгъан къара къул болсун.
Тек киседе авур-аслам пул болсун,
Тил тюбюнде яравкелик сёз болсун.
Тек тышындан кюлеп багъар юз болсун.
Сексенде бир сыйы болмас малсызны,
Малсыздан сонг янгызны..." ("Насип").

Гьалиги "къара къулгъа дёнген" оьзденлени де, янгы "ханланы" да "юз дынкъы" ёкъму? Кеплер янгы "темир тузакълагъа" тюшмедими, "канадагъы гюн тиймеген юртлагъа кант эте деп, айып этме" де кимни тили айланар? Алдын Къазакъ да, ону йимик минглер де гючден сюргюн этилип йиберилеген Сибирлеге, гьали чарасызлыкъ гюч этип, къумукълар шо сувукъ Сибирлеге, сайки, "оьз гёнгюлден" минглер булан гетип турмаймы?! Гьали де кёп къумукълар "жан агъалар, сизге дуа аманат" деп,

"Гечелердей шавласы ёкъ гюн экен...
Жан тарлыкъда, жан агъалар, чарх сыкъда,
Гюн туманлы, ай шавласыз бу якъда,
Кюлеген кюр ай артылмыш, гюн батмыш,
Намус булан ягь йыгъылып, эр ятмыш.
Ягьгъа ярым, вайт, уланлар, намусгъа аз
Ясавуллар ичде, "мен" дер эрмикен?"

Амма Йырчы Къазагъыбыз ругьдан бютюнлей тюшмей, къысмат учун чалышмакъны, тарыкъ буса, ябушмакъны-чабушмакъны янын тутуп, оьзден кюйде "эр герек!" деп, бир-бир муратларына етме бажарылмай къалса да, "тап алашасын сатайым!" дел эркек сёзюн айта, бизин де яшавдан кюсмей, къыйынлыкъланы тюбюнде янчылмай яшамакъгъа чакъыра деме ярай.

Гьалиги замангъа лап да арив къыйышагъан бирдагъы бир ону асарын берейик.

Магьаммат-апенди Османовгъа язылгъан кагъыздан

Бисмилла, кёмек эт, ай Солтан Карим,
Сазгъа сёз гелишсин, тюзелсин йырым,
Алдын чы бар эди йыргъа гьюнерим
Тынгла чы, къарайыкъ, Магьаммат-апенди.

Сырдашынг мунгайып тура узакъдан,
Гелсин деп ялбара раббим разакъдан,
Бу йырны язагъан мисгин Къазакъдан
Эшит бек саламлар, Магьаммат-апенди!

Элингден сорасанг, этелер савда,
Юреклери сан-минг юз тюрлю гьавда,
Тюкенде, базарда, бахчада, бавда,
Дюньялыкъ къазана, тоймайлар, апенди.

Ахшам геч къайтып, уьйлеринде ята,
Ант этип, сакъатны тюгюл деп сата,
Беш шайы пайда учун атасын алдата,
Биринде тюзлюк ёкъ, тергесенг, апенди.

Сен кёп де къолайсан эшитмей, гёрмей,
Бизин къумукъну хабарын билмей,
Къалыр йимик гёрелер дюньяда оьлмей,
Умутлары уллу, къарасанг, апенди.

Бир-бирине яман хыялда, къастда,
Илагьи, тюз тюгюл къардаш да, дос да,
Досунг да гьарам, къарасанг аста-аста,
Тамаша, заманлар тюрленген, апенди!

Бизде бир табун бар бири-биринден уста,
Очарда олтуруп, къатынлардай ясда,
Юз хабар чыгъарар ёкъ ерден эсде,
Туффу! Ягь, намус тас болгъан, апенди!,

Айтды-къуйтду бу табунну иши,
Танглармы шо ёлну намуслу гиши?!
Хасап-базарда, тюкен-очарда гьалиги гелиши,
Ахырларын Аллагь тюз этсин, апенди!
Размещено: 14.09.2010 | Просмотров: 2554 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.