Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тамазаланы советини къурум жыйыны

[Учредительная конференция Совета старейшин]

фотоИтнигюн, 9-нчу августда (2010 й.), Магьачкъаладагъы Милли китапханада тамазаланы советини жыйыны болду. Шо жыйынгъа къумукъ районланы юртларындан къурулгъан жамият советлени вакиллери, Темиркъазыкъ Осетия-Аланияны Моздок районунда яшайгъан къумукълар, интеллигенцияны вакиллери гелген эди. Дёргелиде къурулгъан жамият советни члени Абсалитдин Мурзаев жыйынны ачды ва гиришив сёз булан гелгенлеге маълумат берди.

«Тамазаланы советине вакиллер айырагъанда уьч талап гёз алгъа тутулгъан. Биринчиси, гьар юртда да гьакимлер булан къыйышып болмайгъан, биригип иш юрютюп болмайгъан жамиятлар бар. Уллу юртларыбызгъа, гьар районгъа барып, жыйынлар этип, гьакълашып, англавлу адамлардан делегатлар айырылды. Сонг да, юртларда къурулгъан жамиятлар тувулунгъан масъалаланы чечмек учун ерлерде ишлей. Муниципал къурулувлар деп саналагъан Таргъу, Кахулай, Албёрюгент, Магьачкъала шагьаргъа гире буса да, айры юртлар гьисапда олардан да делегатлар айырылды.

Магьачкъалада яшайгъан интеллигенциябыздан да олар чыкъгъан юртланы да гьисапгъа алып делегатлар сайланды. Уллулар деп айтабыз. Тек уллулагъа къараса, юртларда тувулунагъан масъалалар чечилмей. Чагъына гёре олар гьар тюрлю масъалаланы гётерип оьрдеги къурумлагъа барып айланып да болмай. Оланы сынавуна, сёзюне тынгламакъ - бизин борчубуз. Жагьиллер буса масъалаланы гюч булан чечме сюе. Шо ёл бизге къыйышмай. Февраль айдагъы агьвалатлар эсигиздедир, жагьиллер майдангъа чыгъабыз деп. Бир жумагъа артгъа салдырдыкъ. Тек тамазалар къошулуп, насигьат берип айланмады, Тажутдин Бижамовдан къайрысы. 6-нчы февральда мен РФ-ни Президентини Администрациясында бёлюкню начальниги Рафаенко булан ёлукъдум. Янгы Президентибиз, Гьукуматны Председатели сайлана, белгилене деп шо заман атлары да айтылмагъан эди.

REGNUM агентлигинде ишлейген журналист Казенин Къазиюртну тарихини гьакъында да язды, къумукъланы гьакъында яза, къумукълагъа Гьукумат борчлу, ону алдында айыплы деп яза, бизин гьайыбызны эте.

Дагъыстанны бары да масъалаларын бизин халкъны гьисабына чечип турма бажарылмай. Мычыгъышланы да, къазикъумукъланы да масъаласын къумукъланы, Таргьуну топуракъларын берип чечдилер. Таргъулуланы алып къарагъыз, бирини бир тереги ёкъ. Федеральный центр эки керен хата этди.

Топуракъларыбызны пайлагъанда бизин халкъны рагъмулугъун гьали осаллыкъгъа гьисап эте. Шо шолай тюгюл. 50-60-нчы йылларда чыкъгъан газетлеге къарасагъыз, кёп савболугъуз, бизин къардаш къумукъларыбыз деп яза тавдан тюпге тюшгенлер. Бирдагъысы, къумукъ халкъгъа не этип къойса да ярай, иннемей туралар деп ойлашасыз дедим Президентни администрациясыны шо вакилине. Этмегиз шолай, турмажакъбыз, жагьиллени арасында айланаман, оланы ойларын, умутларын билемен дедим. Совет къуруп, уставын да аян этип, къабул этип, жагьиллеге де англатып, закон ёлу булан иш гёрме бизге заман болгъан. Митинглер, ёл бегитивлер, майданлагъа чыгъывлар булан масъалаланы чечеген заман гетди.

Балкъарлар шу бизин йимик топуракъ масъалаларын Конституция суддан таба утду, къайтарып алды. Мен уьч керен барып оланы тамазаларыны совети булан гьакълашып тураман, программасы булан таныш болдум. Бизге яхшы билими булангъы юрист, экономист тарыкъ, бизин программаланы законну ёлу булан, Конституциягъа къыйышагъан кюйде тизмек учун.

Львовское юртдагъы масъаланы барыгъыз да билесиз. Мен бир де гёрмеген эдим, 500-ден де кёп жагьил яш, топуракъларыбызны берсин, таптап къоябыз деп талпынгъан эди. Жамият советлер иш гёрме герек шулай заманларда. Гьали бу юртну топуракъларына байлавлу Гьукумат нечик къарар этсе, гележегибиз де шондан гьасил болажакъ.

Юрий Карпов "Ёлдаш/Времена" газетде гетере бизин масъаланы, "Незавидная судьба Казиюрта" деген макъаласы чыкъды. Бизин масъалаланы оьзге халкълар да билсин учун шулай макъалаланы яза турма герек. Башгъа газетде къазикъумукъ къыз язып чыкъды "Не отгонные, а угонные земли" деп. "Черновикни" редактору. 73 минг гектар топурагъы бар Лак районну, оьзлер яшайгъанлар 1100 агьлю бар буса да, гьарисине 70 гектар тие. Бабаюрт районда 50 мингге ювукъ халкъ яшай, 45 минг гектар тюгюл топурагъы ёкъ. 1995-нчи йылдан берли бир форум, бир жыйын болмагъан Дагъыстанда топуракъгъа багъышланып. Тийишли ерде сёйлеме, гертибизни герти этме бизин уллуларыбызны, тамазаларыбызны гьакълашыв совети ёкъ.

Бизин къумукъланы бир масъаласын да Москва билмей. Россияны регион оьсювню министерлигинде милли аралыкълагъа къарайгъан бёлюк бар. Бир куратор бар Мартыненко савлай Темиркъазыкъ Кавказгъа белгиленген. Шону гележек этген эдик Багьавутдин Узунаев де булан барып. Англатаман, 60-нчы йыллар Къызылюрт районда гелгинчилер 4 процент, ерли къумукъ халкъ 78 процент болгъан буса, гьали ерли халкъ 7 процент, къалгъаны гелгинчилер деп.

Оьз топурагъыбызда аз халкъгъа айланып битгенбиз. Конституцияны ёлу булан шу масъаланы чечмесек бажарылмай. Сонг да, тав районлагъа берилген топуракълар хайырлы кюйде пайдаландырылмай. Бир нечевню пайдасына къазанч учун пайдаландырыла. О заманда да бизин топуракъланы пайлап болмай бир-бири булан эришелер. Топуракъны толу кюйде къоллап болмайлар. Кули районда СПК-ны 2400 малы бар, 1 минг гектар топурагъы да бар. Шону хайырлы къолламай деп газетде де чыкъды. Бу бир мисал. Тав районлагъа берилген топуракълагъа гёре бирисини де ёкъ сакълайгъан малы, кёп аз. Къойларыбыз мунча бар деп артыкъ этип гёпдюрюп, къопдуруп язалар.

Регион оьсювню министерлигинде гьали савлай Темиркъазыкъ Кавказгъа къаражакъ управление къурулажакъ. Бизге айтды Москвагъа баргъанда, не программагъыз бар, не ёллар булан чечме сюесиз, бизге беригиз программагъызны деп. Шо да бизин гючюбюз булан чечип болагъан масъала тюгюл, тамазаланы совети чечме герек масъала. Октябрь айда Таргъуда тамазаланы советини съездин этме гёз алгъа тутулгъан. Шонда шо программаны да къабул этме герек. Шо тамазаланы советини программасы да болажакъ.

Къумукътюзню де, Къызларда орус халкъны да, Ногъай чёллени де топуракъ булан байлавлу бир-бирине ошавлу масъалалары бар.

Топуракълар тюз къолланмайгъанлыкъдан бузулма башлагъан. Оланы вакиллери бир болайыкъ, бирче ишлейик деген эди. Мени ихтиярым ёкъ, тамазаланы совети де магъа шо ихтиярны бермей деген эдим. Гьали янгы совет сайлангъанда, шо масъала арагъа салынып ойлашылар, совет айтгъан кюйде этме де этербиз. Биригип иш гёрсе пайдасы болур. Оланы уставы да къыйыша. Шолай масъалаланы тамазаланы сёзю, насигьаты булан чечме герекбиз.

Гьали бизге бу жыйында центральный совет де, исполнительный комитет де къурмакъ учун, адамлар айырма герек.

Центральный советде уллуларыбыз олтуруп, шулай масъалалар арагъа салына, шу къайдада чечилме герек деп сёзюн айтсын. Исполнительный комитетни членлери буса шо масъалаланы чабып айланып чечме герек, къарарланы яшавгъа чыгъарма герек. Шолай этсек ишлерибиз де алгъа барар».

* * *

фотоА.Мурзаев сёйлеп битген сонг тамазаланы янгы къурулагъан советини гьакъында оьзю маълумат берди.

"Ёлдаш" газетни баш редакторуну заместители Далгьат Алкълычев оьзюню сёйлевюнде булай деди:

«Бу жыйында къумукъланы масъалаларына байлавлу айтылагъан гьайлы сёзлер дурус. Тек нетесен, сёз бар, иш, гьасил ёкъ. Шогьар, озокъда, хыйлы себеплер бардыр. Амма, мен гьисап этеген кюйде, жамият къурумланы ишинде де, гьакимият къурумланы ишинде де аянлыкъ, ачыкълыкъ ёкъ.

Сёзюмню аянлашдырайым. "Ёлдашны" жумагюн чыкъгъан номеринде балкъар халкъны тамазалар советин гьакимият ва суд къурумлар гери ургъаныныны гьакъында айтылагъан макъала печат этилген. Яни, РФ-ни Оьр суду шо гери урувну дурус гёрмей къайтаргъан.

Мундан мен нечик гьасил чыгъараман. Дагъыстанны Президенти оьзюню Халкъ Жыйынына йиберген Чакъырыв кагъызында информация къуралланы материалларына, айрокъда танкъыт сёзюне жаваплы, англавлу ва тынглавлу кюйде янашмакъны гьакъында эсгере. Дурус пикру.

Гертилей де, гьакимият яда жамият къурум маълумат къураллагъа тынглама ва аркъа таяма тюшегенни яшав исбат этип тура.

Шону учун бу янгы къурулагъан къурумну да газети, маълумат къуралы болма герек. "Ёлдаш" газет къумукъ халкъны, айрокъда, бек гьалеклендиреген топуракъ масъаланы гьакъында эркин кюйде, гьар номеринде дегенлей, материаллар чыгъара.

Охугъуз, сесленигиз!»

Сёйлевлерде профессорлар Сагьадулла Абусуев, Мустапа Билалов, Къакъашурадан Абдулкъапур Камилов, Паравулдан Гьажи Билалов, Львовскоеден Юсуп Байгишиев, Мухтар Адилханов, Магьачкъаладан Гьюсен Адилов, Таргъудан Абдулкъадир Жамалутдинов, Магьамматнаби Магьамматнабиев ва оьзгелери ортакъчылыкъ этди, пайдалы таклифлер берди.

"Къумукъ халкъны тамазаларыны совети" дагъыстан регион жамият къуруму деп гьисаплана. Халкъны законлу ихтиярларын ва масъалаларын чечмек учун къурулгъан бу къурумгъа Уставына гёре 50 йыл чагъындан оьтген адам гирме бола. Къурумну гьаракаты гёнгюллю кюйде бирче къошулгъанланы тенг ихтиярлыгъына ва закон ёлу булан иш юрютегенлигине асаслана. Къурумну ёлбашчылыкъ этеген органы - центральный совет.

Аслу борчлары: ерлерде тамазаланы советлерин къурмакъ, къумукъ халкъны РФ-ни ва ДР-ни Конституциялары булан берилген ихтиярларын ва эркинлигин якъламакъ; къумукъ халкъны умуми социал-экономика масъалаларын республика ва федерал оьлчевде чечмек; къумукъ халкъны ругь байлыгъын, маданиятын, билимин артдырмакъ ва шолай кёп тармакъланы къуршайгъан чалышыв.

Шо борчланы яшавгъа чыгъармакъ учун шулай масъалаланы чечме герек: халкъны яшайгъан, турагъан ерине, жамият топурагъына Конституция береген ихтиярланы къорумакъ ва якъламакъ; топурагъын ва табиатны байлыкъларын хайырлы кюйде къоллавну, экология тазалыкъны таъмин этмек; Дагьыстан жамиятны бирикдирмек муратда мунда яшайгъан бары да халкъланы талапларын гёз алгъа тутуп иш гёрмек; Уставда эсгерилеген бары да борчланы яшавгъа чыгъармакъ учун пачалыкъ ва ерли къурумланы, жамият къурумланы ва гьаракатланы, халкъара къурумланы вакиллери булан иш гёрме герек.

Жыйында юртлардан гелген вакиллер, къумукъ интеллигенцияны вакиллери чыгъып сёйледи. Тамазаланы совети къурулду. Жамият советлери онгаргъан уставны борчлары малим этилди. Жыйынны ортакъчылары аслу документ гьисапда шону бир тавушдан къабул этди. Сонг къумукъ халкъны тамазаларыны совети ва 11 адам къуршалгъан исполнительный комитета къурулду.

Къумукъ халкъны гюнден-гюн оьрчюйген топуракъ ва оьзге масъалаларын чечмек учун къурулгъан бу къурумгъа ишинде яхшы натижалагъа етишмекни ёрайбыз.


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 13 августа 2010.

Размещено: 13.08.2010 | Просмотров: 3019 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.