Кумыкский мир

Культура, история, современность

Сапиратлы пагьму башчылыкъны къурувчусудур, яда бир иш булан уьч хабар нечик йибермеге ярай

(Дипломатический дар - кузница лидерства, или как одной акцией послать три сигнала)

фото17-чи экономика, Туркия, Эрдоган бейни башчылыгъы булан къара халкъгъа ювукъ тыш сиясат юрютме башлагъан буса ярай. Амма шо сиясат арап ва оьзге гюнтувуш пачаланы бирден сюймейли тамаша сама да этмейми экен? Белгили чи, Ювукъ Гюнтувушда Тюркиядан къайры Саутлу Аравия ва Иран кёп замандан берли оьзлени башчылыгъын халкъаралы диспутларда "бусурманланы якълавчусу" гьисапда кютегени. Иракъ да, Къошулушгъан Девлетлени (Соединенные Штаты) елев даву башлангъанча, лидерлени бириси эди.

Шо бусурман дюньяны башчысы болмагъа сюеген девлетлер оьзлени лидерлигин Исраилни сёгюп, къаршылыгъын гёрсетип билдире эди, неге тюгюл къара халкъны юрегине шолай кюйде тизилген гьыз барындан да къысгъадыр. Амма бу йылны узагъында Тюркия палестинли арапланы гьалын якълай туруп, Исраил оланы гюнагьсыз къыса деп, башын гётермеге къоймайгъанына къаршы болуп, экинчилей оьз гьызын тизе эди. Нечик буса да, Эрдоган тыш сиясатда тургъан сайын Къошулушгъан Девлетлерден йыракъланып, халкъаралы экономика Давос форумда Исраилни башчысына къызгъан сёзлени ташлап, бу гезик буса жугьутлар булан ябылгъан Гъазагъа инсанлы чалышув гьазирлеп, этмеге къарай. Денгизден таба Тюркия гемелер булан инсанлы кёмек ва тюрлю-тюрлю миллетлерден адамлар палестинли Гъазагъа йиберген эди. Исраил о гемелени Гъазагъа йибермежегин алдан айтгъан, ва оьзюн сёзюн тутуп, гемелени етишмеге къоймагъан, тынгламагъанларын гючден ёлун гесген, халкъаралы басмаланы сёзлерине гёре: инсанлы чалышувдагъы адамланы токъалап, асгери булан шо адамланы тутгъан, гемелени исраилли Ашдод деген портгъа бакъдыргъан. Аздан сонг, оланы гьарисин оьз пачалыгъына къувалагъан.

Forced errors

Халкъаралы тёреге гёре Тюркия дурус эди, неге тюгюл бу иш денгизни есисиз ягъында болгъан (ярдан юз чакъырымда), ва Жумгьурият, Исраил о болмаса да халкъаралы тёрени бузагъан, бары да затгъа ихтыярлы тюгюл чю демекликни герсетмеге къарагъан. Тек бу дуруслукъну бир "аммасы" бар. Бу ишде Эрдогьан герти кюйде сапиратлы пагьмусун гёрсетген, неге тюгюл бу ишни теннис оюн булан тенглешдирсе, Исраилни ишлери "forced errors" (гючден хаталандырылгъан) деп гьисапланса да ярай. Тёрели чалышувлары булан Тюркия Исраилни тёреге къаршы ишлеге чыгъаргъан.

Амма бу болгъан иш булан Тюркия уьч якъгъа хабар сама йибермейми экен?

Оланы башлапгъысы Авропагъа бакъгъан. Тюркияны Авропалы бирликге алмайгъанына ярты асру битип бара, амма гьар гезик тюрлю себеплени гёрсетип, шо девлетге Авропа къапусун бир аз ябып, тек умутун уьздюрмесге бир гесегин ачып къоя эди. Бу гьалда Тюркия Авропагъа оьзюн Авропалы бирликге алмаса, бусурман дюньяны башчысы болуп, гюнбатар булангъы гелешивин уьзюп болажагъын гёрсете. Гюнбатар англай Тюркияны бусурманлар булан сёйлевде агьамиятлыгъын, олагъа Тюркия бусурман дюньягъа кёпюр экенин. Тюркиясыз да Авропагъа бек байлангъан, тюрк миллетни уллу диаспоралары сав Авропа булан яйылгъан. Янгыз Алманияда оланы санавы уьчден беш миллионгъа етише, ва олар тюрк къурумланы кёмеги булан Тюркиягъа бек исси. О саялы гюнбатар Авропаны гереклерине Тюркия булан сувукълашыв гирмейдир. Бир якъдан гюнбатаргъа къыйын уммет булан аралыгъын юрютмеге аваралы болажакъ, бирдагъы якъдан буса гюнбатар девлетлер оьзлени ичиндеги тюрклени къолда тутуп сакъламагъа кюю болмажакъ, Тюркия сюймесе, олар оьзлер турагъан девлетге къаршы болажакъ. Мисал учун бугюнге ерли Алманиядагъы тюрклер террорчулукъ ишде гьеч бир сама да гёрюнмеген, о гьал кёбюсю Тюркияны яхшылыгъындан экени мекенли.

Экинчи хабар бу топуракъдагъы бусурман дюньяны девлетлени башчыларына бакъгъан. Эрдоган оьзюню сиясаты булан Тюркия сав бусурман дюньяны якълажагъын къычырып тышгъа айтгъан. Палестин араплардан башлагъан, ва олай арап пачаланы ягьына тийдирмей де къоймагъандыр. Тюркия этген ишден сонг, Мысырны гьукуматы, оьзю дагъы не этежегин билмей, оьзюн халкъын бетлешивинден къоркъуп, Гъаза булангъы дазувун ачгъан. Агьмади Нежаддан къайры, Эрдоган сёзде токътап къалмай, оьзюн ишде гёрсетмеге башлагъан. Эрдоганны ишлери, бусурман дюньяда ким ким экенин гёрсетеген йимик болуп къала. Османлы заманлардан берли Саутлу Аравия ва Иран булангъы уьчешивде биринчи геймни Жумгьурият утду деп айтса да, сёз шишдирив болмас.

Уьчюнчю хабар бусурман халкълагъа йиберилген. Оьзюню ишлери булан Эрдоган, муна, къарагъыз дей бусурман халкълагъа, Тюркия гьалиден сонг пакъыр бусурманланы якълавчусу болажакъ дей. Оьзокъда, шолай этив Тюркияны бетин халкъланы арасында ачыкъ эте ва шо девлетни башчысын атын гючлете. Исраилни юрюшюн сёйлеп Реджеп Тайип айтгъан: "Исраил инсанлы гемеде этген къантёгювге наалат тийишли. Бу чапгъын инсанлыкъгъа, рагьатлыкъгъа ва халкъаралы тёреге къаршы. Исраил бир де оьзюн къолларын шо къандан тазаламас ва оьзю этген оьлтюрювлерден бурлукъмагъа болмас". Исраилге къаршы орамлагъа чыкъгъанланы харитасы бек генг болду: Вашингтондан ерли Жакъартагъа етишгенче. Халкъаралы жамият да къыйырда къалмады. Мисал учун Фаранс бу болгъан ишни гьакъында "тийишсиз къоллангъан савут гючге къаршыбыз" деп айтгъан.

Эрдоган биринчилей Исраилни гьалиги заманда, нечик утуп болагъанны гёрсетген. Жыйылгъан кирпини темир къолгъаплар гийип, къысып тутса, инелери де сына бола экен. Оьз девлетни гереклерине гёре ва тыш сыясат якъдан бек пагьмулу юрюйген адам болмаса, уьч гемеге минип, уьччюсюн де бийлеп болмас эди.


Об авторе: Рамазан Алпаут (Борагъанлы), специалист в области международных отношений

Размещено: 18.06.2010 | Просмотров: 2743 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.