Кумыкский мир

Культура, история, современность

"Аманхор" ва ону автору

Къызларлы Абдул-Гьюсейн бизге къоюп гетген къол язывланы уьстюнде ахтарып ишлер этгенде (Къызлар шагьаргъа барып, ону ким болгъанлыгъы ва яшаву нечик гетгенни билгенде), ону "Аманхору" ва оьзге къол язывлу асарлары бизин къумукъ адабиятны дазуларын генгешдирегенге ва тарихи маънасын теренлешдирегенге менде шеклик къалмады. Бу макъаланы мурады - охувчулагъа Ибрагьим Абдул-Гьюсейнни яшаву ва яратывчулугъу гьакъда айтмакъ, ону асарларыны идея-эстетика маънасын белгилемек булан, бу асарланы къумукъ адабиятны тарихиндеги ерин гёрсетмек, язывчуну "Аманхор" атлы романында айрыча токътап, ону чеберлик ва идея якъларын хасиятламакъ, къумукъланы биринчи романында гюнтувуш халкълар булан орус халкъны адабиятларыны мердешлери нечик къуршалгъанны гёрсетмеге къаст этмекдир.

А.-Гь. Ибрагьимовну гюнлюк дефтеринде Къызларда янгы ачылгъан музейге жавап гьисапда берилген булай языв бар:

"Аявлу ёлдашлар!

Гьар адамны гёзюню нюрю йимик аявлу, оьзюнде яшлыгъын йиберген, яшавуну биринчи абатлаларын алгъан, оьзюнде бирнчилей таза ва терен гьислер гьакитген, юреклеге бек ювукъ эли, юргу, ери бола.

Тувгъан ерибизге гьасиретлик, гьашыкълыкъ бизге ананы сютю йимик гьалал, олай гьислер унутулмай, даимликге сакълана. Шо саялы ол ерге Ата юртум, Ана элим дейбиз. Мен Къызларда тувгъанман ва Къызларда оьсгенмен, яшавумну кёп янын Къызларда йибергенмен. Оьз халкъым учун аз чалышгъанманмы, ёкъ эсе не этгенмен, оьзюгюз къарарсыз... Тек, мен оьзюм, оьзюмню таныгъанлы, гьар алгъан абатымда, гьар этген ишимде халкъымны гетгенин, гележегин ойлай эдим. Шуну бирев англаса да, шо магъа таманлыкъ эте...

Магъа яшамагъа аз къалгъан, аврув гюн сайын къаркъарамны къуршап ала... кёкде янгы тувгъан айгъа къарасам - уьч-дёрт болуп гёрюне, юлдузлал да шолай... китап охуп, языв этип болмайман.

19 октябрь 1961 й."

Арадан бирдагъы йыл гетип, 1962 йылны 7-нчи сентябринде Абдул-Гьюсейн Къызларда гечинди.

Зайнулабидинни[1] уланы Абдул-Гьюсейн Ибрагьимов 1890 йылда Къызларкъалада тувгъан. Зайнулабидин оьзю де арапча-фарсча терен билими булангъы адам. Ол уланы Гьюсейнни, оьзю береген дарслардан къайры, яшданокъ мадрасагъа ва орус школалагъа салып охутгъан.

Абдул-Гьюсейн 13-14 йыллыкъ чагъындан башлап уллу атасы Алини ва агъасыны бай китапларындан иштагьлатъан, онда ёлугъагъан арап ва фарс классиклени китаплары яш Гьюсейнге бек таъсир этген. Ол Саадинни, Гьасирет Амирни, Низамини, Хафизни поэмаларындан, йырларындан бек илгьам алгъан ва олагъа ошатып оьзюню де шиърулар тизеген гезиклери болгъан. Абдул-Гьюсейнни шолай йырлары ону мактап чагъында язылгъан дефтерлеринде сакълангъан.

Оьрюм чагъына ете туруп тюрк, рус, арап, фарс, къалмукъ тиллени яхшы уьйренген яш язывчу, ол тиллерде язылгъан кёп санавдагъы китаплар булан таныш болгъан, кёп халкъ хабарларын язып жыйгъан. Гьюсейн оьзю къаст этип билимин гюнден-гюн толтура. Рус адабият язывчуну тергевюн оьзюне ажайып бек тарта, бара туруп ол орус классика адабиятны оьзюне уьлгю гьисап эте. Пушкинни, Лермонтовну, Гоголну, Толстойну[2] къаст къылып охуй ва оланы таъсирлиги булан оьзю орусча шиърулар, хабарлар язмагъа уруна.

Гьюсейнни яшдан берлиги тергевлю хасияты оьсе, уллу бола туруп бирден-бир беклеше. Язывчу бизин булангъы бир лакъырында: "Эсимде къалыр дегенге инангъанча, лап осал язагъан шакъыгъа инангъан къолай",- дей эди.

Гертиден де, Абдул-Гьюсейн яшавдан гьар алгъан сынавун, гьар эшитгенин, гьар гёргенин, агьамиятлы буса, языв дефтерлерине гийире тургъан. Муна, язывчуну шу эсгерилген хасияты, тергевлюгю ону бары да асарларында оьзтёрече белги къоя.

Йыракълагъа сапар биринчи абатдан башлана дегенлей, гиччи заманындан берли охувну-язывну татывун англап гелеген яш язывчу 1910 йыл Къызларкъаладагъы къумукълар учун чалыша, янгы билимни халкъны арасында яймакъ муратда оьз харжы булан кёп ерлерден язып охув китаплар гелтирте.

Абдул-Гьюсейнни ва олай да оьзге билимли къызларлыланы къасты булан, оланы талабына гёре, 1910 йылда шагьарда "Гьаят" - "Яшав" атлы школа ачыла. Ол школада арап, фарс, къумукъ тиллер булан янаша, орус тил де уьйрениле ва дюнья илмуларындан дарслар юрютюле болгъан.

Абдул-Гьюсейн ол школада тюрк тиллерден ва оланы адабиятларындан дарс берип, кёп йыллар ишлей. "Гьаятда" орусчадан дарс береген учителлени атларын язывчу оьзюню бир китабында уллу гьюрмет булан эсгерген.

Атасы ва бабасы гечинген сонг, эки де хозяйствону гьайы Абдул-Гьюсейнни уьстюне тюше. Хозяйствону къыйынлы гьалына да къарап, ол 1916 йылда учителликни къоюп таймагъа борчлу бола.

Хозяйство ишлер булан машгъуллукъда язывчу ярлы сабанчылар булан тыгъыс ювукълаша, оланы къыйынлы яшавун гёрюп, ойлу шиърулар язмагъа уруна. Абдул-Гьюсейн оьзю де айтгъанлай, ол тез англай: инсанны къыр гёрюнюшю, ону табиаты бир-бирде таш йимик къатты буса да, юрегини теренинде буса ол гюлню йимик асил ва йымышакъ болмагъа бола; сюйсе ол бизин оьзюне исиндире. Юзюм бавлардагъы ялчыланы гьакъында айта туруп, Абдул-Гьюсейн булай яза: "Мен оланы туруш яшав гьалын, хасиятын, пикру этеген кюйлерин, умутларын тергей бола эдим, эгер де мен яхшы англагъан зат бар буса, о да - олар (юзюм бавларда ишлейген ялчыланы айта) башлап гёрюнеген йимик ачывлу ва къагьрулу хасиятлы адамлар тюгюл, олар гьар заманда да олай турмайлар, тынгласакъ, бир-бирде оланы мунглу ва занглы йырларында нечакъы гюч, умутлар, къастлар бар. Айып этме ярамас, оланы хасиятыны къаттылыгъы - яшавну къыйынлыгъындан, юреклеринде буса простой инсанлыкъ ва ругьлулукъ бар..."

Бютюн Россияда гётерилген революция ябушувлар къызлар сабанчыланы ва ишчилени класс ябушувгъа бирикдирген. Гьали Абдул-Гьюсейн Къызлардагъы революция гьаракатны актив чалышывчусу. Ону 1917 йылда къурулгъан Совдепге член этип ишчилер-сабанчылар бир тавушдан сайлайлар.

Социалист революцияны солдаты Абдул-Гьюсейнни Къызлар ревком къумукъ партизан отрядны комиссары этип белгилей. Шо бир вакътини ичинде ол ревтрибуналны члени этилинип де сайлана.

1918 йылда сентябрь-октябрь айларда Къызларгъа Бичераховну асгери чапгъын эте. Шагьарны гюнчыгъыш ягъын сакълагъан къумукъ партизанлар, башында комиссары Абдул-Гьюсейн булан, большевик Хорошев ва Дьяковну асгерлери гелгенче бичераховчуланы шагьаргъа гирме къоймай тура.

Язывчу къызыл партизанланы революция бирликге, большевиклеге сыкълашмагъа, душмангъа къаршы ябушувда къайратлыкъгъа чакъырып да шиърулар язгъан.

Абдул-Гьюсейнни отрядындан кёплер XI къызыл армиягъа къошулуп, Аштархан бойда. Царицынни тюбюнде класс душманлагъа къаршы юрюлеген давларда да ортакъчылыкъ эте. Царицын фронтдан Абдул-Гьюсейнни отрядындан 8 адам сав къайта. Оьзюню отрядындагъы къызыл партизанланы игитлигин, къумукъ ва орус партизанланы арасындагъы дослукъну суратлап, Абдул-Гьюсейн патриот ругьда "Ананы юреги" деп уллу хабар язгъан. Бу хабарда большевик Алав Исмайыловну келпети бериле.

Дагъыстанда Совет гьукумат уьст гелген сонг, партия Абдул-Гьюсейнге тюрлю-тюрлю ерлерде иш тапшура. 1921 йыл ол Къараногъайгъа ревком къурмагъа бакъдырыла ва оьзю янгы къурулгъан ревтрибуналны председатели этилип сайлана.

1924-1932 йылларда Абдул-Гьюсейн юстиция министерлигини системасында ишлей, бир нече гезиклер Къараногъай участканы халкъ судьясы болуп сайлана, халкъ милициясыны начальнигини ва прокурорну еринде къуллукъ эте.

Абдул-Гьюсейн оьз ишинден къайры крайны жамият яшавунда уллу сиптечилик гёрсетип чалыша. Язывчу округ ва бютюн Дагъыстан партконференцияланы делегаты этилип кёп керенлер сайлана.

Абдул-Гьюсейн 30-нчу йыллардан тутуп, 1957-нчи йылгъа етгинче тюрлю-тюрлю хозяйство къурумларда ишлей. Ол 1957-нчи йылда пенсиягъа чыкъгъан. Гьукумат къуллукъларын кюте туруп, Абдул-Гьюсейн Дагъыстанны кёп районларында болгъан ва яшагъан: Дербентде, Магьачкъалада, Къарабудахгентде ва олай оьзгелеринде.

Ол артдагъы йылларда ата юрту Къызлар шагьарда яшай эди ва шагьарны жамият ишлеринде ортакъчылыкъ эте эди. Ол Къызларкъалада пенсионерлени къасты булан ачылгъан янгы музейге материал жыя эди.

Абдул-Гьюсейн бизге къойгъан хыйлы къол языв китаплар бар. Ону адабият варислиги булан башлапгъы танышлыкъ да уьйренивчюлени жаваплыгъын артдыра, ондагъы идея-эстетика маънагъа герти ва тийишли багъа бермекни талап эте. Абдул-Гьюсейнни къол язывларыны ичинде шиърулар, хабарлар, къапиялы айтывлардан башлап повестлеге, романгъа етгинче тюрлю-тюрлю жанрлы асарлар ёлугъа. Оланы бирлери къумукъча, бирлери арапча, бирлери орусча, тюркче, фарсча, азербайжанча язылгъан. Шо саялы да гьали буссагьат шо асарланы тындырыкълы уьйренмей туруп, Абдул-Гьюсейнден къалгъан адабият варисликни гьакъында язма бажарылмай. Язывчуну языв дефтерлерини атларын эсгерейик:

  1. "Мое детство и юность" - орус тилде повесть.
  2. "Аманхор" - роман.
  3. Абсиягьгентни тарихи.
  4. Татарханны виляятыны тарихи.
  5. Шиъру мажмуа - тюрк тилде.
  6. Насигьат хабарлар: "Яман гелин ва яхшы къайын ана", "Яхшы гелин ва яман къайын ана".
  7. "Сердце матери" - орусча.
  8. "Записи комиссара" - орусча язылгъан заметкалар.
  9. Ата юртум Къызлар - уллу йыр.
  10. "Шиъру жыйым" - араб, фарс, тюрк тиллерде ва башгъалары.

Абдул-Гьюсейнни - "Мени яшлыгъым" деген повестин, "Ананы юреги" деген хабарын, "Аманхор" деген романын айрыча алып къарамагъа тюше.

Язывчу "Ананы юреги", "Ата юртум" деген асарларында Уллу Октябрь социалист революцияны йылларыядагъы агьвалатланы герти реалист къайдаларда суратлама къаст этген.

Яшлыкъ ва революция, революциячы къайратлыкъ ва Коммунист партия булан бирлик, класс душмангъа оьжетлик ва социалист революцияны уьст гележегине, ону инг де сыйлы инсанлыкъ хасиятына инаныв - муна булай гьислени ушатгъан пагьмулу язывчу Абдул-Гьюсейн.

"Мен бютюн оьмюрюмде унутма болмасман,- деп яза Ибрагьимов "Мени яшлыгъым" деген повестинде,- нечик унутма болурсан яшлыгъында оьзлени авамлыгъы саялы биревлер юрегинге къара яра салса; юрегимни бир къан тамуру уьзюлген гюн болду мен Лиданы тас этген гюн. Балики де, къысмат шолай болма ярай, ёкъ, къысмат тюгюл эди, ол эсги адат, шариат себеп болуп болгъан мени яшавумдагъы бек уллу трагедия эди".

Язывчу оьзюню яшавундагъы бир-бир эпизодларын герти кюйде хабарлап, динчилик ва инсанда болагъан таза сююв гьислер гьеч бир заманда къыйышып яшама болмагъанын язгъан. Эки гьашыкъ: къумукъ улан Абдулла ва орус къыз Лида шо къара туманлы яшавда бирлешип оьзлени насибин къурма болмайлар ва насибине ёл тапмай, инг сыйлы ва таза инсанлыкъ гьислеринден умут уьзме борчлу болалар.

Гьасили, Абдул-Гьюсейн биринчи повестинденокъ халкъланы интернационал дослугъун якълавчу, эсгиликге къаршы ябушувгъа чакъыргъан язывчу йимик арагъа чыгъа.

Бу идеяланы Абдул-Гьюсейн ондан сонг язгъан асарларында дагъы да бек гючлендире. Ону "Ата юртум Къызлар", "Ананы юреги" деген документли хабарларында язылгъангъа гёре, Октябрь социалист революция халкъланы бир-биринден айырмай, эсгини ари ташлай, гьали энди класс бирлик, класс душмангъа бетге-бет туруп ябушув юрюле, орус партизанлар къумукъ юртну якълап жан бере, къумукъ партизанлар орус шагьарланы арт тынышына етгинче якълай.

"Аманхор" Абдул-Гьюсейн Ибрагьимовну лап уллу асарларындан. Язылгъан кююне, оьзюнде гётерилеген масъалалагъа къарап бу асаргъа халкъ романы деп айтмагъа ярай. Романны язмакъ учун Абдул-Гьюсейн халкъ хабарларын, легендалар, йырлар, олай да къол язывлу ва печать китаплардан материаллар жыя тургъан. Ол фарс, тюрк, орус тиллерде язылгъан китаплардан пайдалана.

Тарихи китаплардан белгили болгъан кюйде, Аманхор герти, 17-нчи юз йылларда яшагъан адам, ону гьакъында ол девюрлердеги алим Магьаммат-Апендини китапларында маълуматлар бериле. Ону гьакъында бугюнлерде де Терик бой къумукъланы ва оьзге халкъланы арасында хабарлар айтыла, йырлар йырлана.

Къызлар шагьарны къыбла янында, Терикни эсги агъымы болгъан ерде бир гётеринки гёрюнеген ер бар, о ерге гьали де "Аманхор тёбе" деп айтыла. "Аманхор тёбеге" къызларлылар субай талланы салкъынында геземе баралар, айрокъда, байрам гюнлерде жагьиллер онда гьайран оьсген тереклени салкъынында ял алмагъа жыйыла.

Абдул-Гьюсейн бу романны язагъанда халкъны арасында сакълангъан хабарлардан, йырлардан башгъа, 17-18-нчи юз йыллардагъы агьвалатланы гертилейген, тарихи герти болгъан - Терик бой сабанчыланы баш гётеривлерини башчысы Аманхор этген ишлени язгъан Магьаммат-Апендини тарихи ва сапар китапларындан, тюрк ёлавчу алим Эвлия Челебини "Сиягьат-Наме" китапларындан пайдалангъан. Язывчуну атасы Зайнулабидинни къол язывларында да Къызларны тарихине байлавлу болуп Аманхорну, ол девюрдеги яшавну гьакъында кёп материаллар табулгъан.

Шо оьрде эсгерилген алимлени китапларыны уьстюнде токътап, оланы язылыш къайдаларыны айрыча башгъалыкълары гьакында айтмагъа, романны композиция къурулушу, ону идея-эстетика байлыгъы бизин борчлу эте. Неге тюгюл де, асарны язылгъан къайдалары Магьаммат-Апендини, Челебини китаплары булан тыгъыс байлавлукъда, общий Гювтувуш тюрк, фарс, араб адабиятланы традицияларына да ювукълукъдадыр. Ондан къайры да, романны язылмакълыгъыны тарихи чебер прозаны яратывлукъ девюрюне эпсиз ачыкъ шагьат. Алдан берли юрюлюп гелген традициялагъа, янгы яралып гелген мердешлеге, прозаны ва оьзге эпический уллу жанрланы тувулунувуна "Аманхор" уллу памятник болуп токътай.

Кёбюсю ахтарывчулар токъташдырагъангъа гёре, прозаны баш тармакълары насигьат ва къылыкъ китаплардан, ёлавчуланы сапар намелеринден, этнография суратлавлардан, халкъ ёмакълардан, хабарлардан башлана. Халкъ хабарлар язывчуну алдына салынгъан мурадына табии болуп, языв асарлагъа гире. Бугъар гьар адабиятдан кёп мисаллар алмагъа бажарыла. Низамини, Саадини алайыкъ. Тарихи герти фактлар булан янаша халкъ хабарлар, айтывлар языв адабиятгъа нечик къошулгъаны оланы асарларында да яхшы гёрюне.

Абдул-Гьюсейнни романы "Аманхор", оьзюню идея-чеберлик белгилерине къарагъанда, къумукъ языв прозаны кёп бырынгъы заманлардан гелеген традициялары булан байлавлу. Идея-эстетика янындан бу асар оьзюнден алда язылгъан Нугьай Батырмурзаевни повестлеринден хыйлы алгъа чыкъгъан, къумукъ прозаны социальный ва эстетика маънасын генглешдирген. Романны аслу мотиви ярлы уланлар класс ябушувда гёрсетеген игитлик, къоччакълыкъ. Аманхор ол ябушувну башында токътагъан.

"Аманхорну" язмакъ булан Абдул-Гьюсейн революциядан алдагъы бизин прозадагъы традицияланы бегетген, узатгъан.

Язывчу 1914-нчю йылларда игитликни, класс ябушувланы темасына бакъмакълыгъына бютюн Россияда гётерилип гелеген революция гьаракатлар мекенли себеп болгъан.

Абдул-Гьюсейн игитлик темада уллу асар язмакъ учун Терик бой къумукъланы, ногъайланы халкъ игити Аманхорну гьакъындагъы йырлагъа, хабарлагъа, легендалагъа агьамият бере. Аманхорну гьакъындагъы йырлар оьзлени яшавунда бир нече девюрлерден оьтген болма герек. Башлап халкъ Аманхорну гьакъында йырлар чыгъаргъан, сонг ону гьакъында халкъ хабарлары, легендалар юрюлген, артда да шо легендалар, йырлар языв китаплагъа гирген. Кёп язывчулар, шаирлер Аманхорну игитлигинден ругьлангъан ва ону макътап йырлар, поэмалар язгъан. Революциядан алда бир нече яхсайлы йыравлар Аманхорну макътап кёп йырлар тизген болгъанлар. Биз бу китапда "Аманхорну йыры" деп яхсайлы Алчакъ йырав чыгъаргъан йырны беребиз.

Шолай йырланы, легендаланы, китап материалланы 1908-нчю йылдан тутуп жыйып, Абдул-Гьюсейн 1915-нчи йылда оьзюню романын язып битдире. Бу роман уьч вариантда языла. Фольклор къайдаларда чебер кюйде язылгъанлыгъына да къарамайлы, тарихи агьвалатлагъа артыкъ кёп тергев берип язылгъан, тарихи агьвалатлар алгъа чыгъып, ол агьвалатланы юрютегенлер - адамлар артгъа салынып язылгъан саялы, романны биринчи варианты тарихи асаргъа парх бере. Шо саялы болмагъа ярай, биринчи вариантда романны гесеклери бир-бирине сыкълашмагъан, ону уьч де бёлюгю айры-айры хабарлагъа ошагъан. Биринчи вариантдагъы бу кемчиликлер автор оьзю къоллагъан материалланы таъсиринден къутулуп болмагъанны, агьвалатланы келпетли тарихи англавлар булан гёрсетме бажарылмагъанындан болма герек. Шу себепли онда Аманхорну келпети толу социал-жамият маънасында ачылмагъан.

Экинчи вариантда буса, автор романын бу тайпа кемчиликлерден азат этме къарагъан, амма олардан толу кюйде къутулмагъа болмагъан. Хабарны уьч-дёрт бёлюкге пайлагъан; "Татарханны хабары", "Абсиягьгентни хабары", "Аманхорну хабары", "Аманхор булан Дилбарханымны хабары". Роман булай алмашынывлардан сонг, оьлчев янындан генглешген, тек алда эсгерилип гетген йимик, материал яхшы бирикдирилмеген, "Абсиягьгентни", "Татарханны" хабарлары романны туташ агъымындан ариде къала.

"Аманхорну" уьч де варианты булан таныш тюгюллер "Татарханны хабарын" тарихи асаргъа, "Аманхор булан Дилбарханымны" - чебер повестге гьисаплап, печатдан китап этип чыгъарагъанда "Аманхор булан Дилбарханымны" айры чыгъарма тарыкъ дегени янгыз шу оьрде эсгерилген кемчиклерден болгъандыр деп ойлама ярай.

Гертиден де, романны экинчи варианты шолай пикрулагъа гелтире. Романда алда айтылма тийишли сюжет агъымлар артда гелип, артда болма гереклери де алда язылып, асарны композиция тизилишин буза, охувчуну романны гьар айры бёлюгю бир китапмыкен деген ойгъа сала.

Амма "Аманхорну" уьчюнчю вариантын буса язывчу къурулуш янындан тюз тизген, романны гезикли агъымгъа салып, бёлюклерин сыкълашдыргъан; уьчюнчю вариантан "Абсиягьны тарихи", "Татарханны тарихи" деген бёлюклер тайгъан. Олар "Аманхор булан Дилбарханым" деген туташгъан хабаргъа синген. Шулайлыкъда автор тарихи агъвалатланы туврадан-тувра айтып къоягъан кюйлерден ари тайып, тарихи яшавну чебер келпетлер булан суратлагъан, романны маънасын гючлендирмек учун ортакъчылыкъ этегенлени санавун артдыргъан, биринчи ва экинчи вариантларда алгъасап айтылып гетген ерлерин теренлешдирген, келпетлени толумлашдырар йимик ерлерине кёп агьамият бермеге къаст этген.

Шу оьрде язылып гетген далиллени де гёз алгъа тутуп, "Аманхорну" уьчюнчю вариантын бар кюйде айры китап этип чыгъармакъны арив гёрдюк. Къумукъ адабиятны революциядан алдагъы девюрюнде язылгъан биринчи романны бизин охувчуларыбыз уллу сююнч булан къабул этежегине менде шеклик къалмады.

Романда 17-18-нчи юз йыллардан алынып Терик бой халкъланы яшаву тизив чебер келпетлер булан суратлана, автор ол девюрдеги жамият къурумну, социал ябушувну, яшавну чебер сёзню гючю булан аян-ачыкъ этип яза.

Асарларда берилген сыйлы уллу идеялар: къара халкъны, ярлы тайпаланы юреклеринде болгъан бир-бирине сёнмейген дослукъ ва зулмугъа къаршы ябушувда бирлик, халкъны насиби учун чалышыв, таза инсан аралыкъ, таза сююв - бугюнлерде де романны маънасын тас этмей сакълай. Романны язмакъ булан бизге автор оьтген девюрлердеги тарихи уллу шаирни, Аманхорну - жамият чалышывчуну келпетин яратгъан, бизин охувчугъа шулай бырынгъы шаирлени, йыравланы яшавун, оланы жамият аралыкъдагъы ерин, пасигь, чебер дюньясын ача ва тюрлю-тюрлю загьматчы къардаш халкъланы - къумукъланы, тезиклени, ногъайланы ва олай да Терик къазакъланы чебер сёз яратывчулугъунда юрюлген тарихи байлавлукъланы, олар бир-бирине этеген кёмеклени, халкъ иделланы бир халкъдан башгъасына нечик гёчегенни, шо меселде халкъ арадагъы дослукъ нечик беклешегенни суратлагъан.

Романны сюжет барышы бир агьвалатдан башгъасына, бир юртдан башгъа юртгъа, бир халкъдан башгъа халкъгъа гёче: биз башлап Аманхор уьйагьлюсю булан Аштархан татарланы арасында, сонг къалмукъ батырлар булан, артда эндирей, бавтогъай къумукълар булан, орус къазакълар булан къатнашагъанын гёребиз. Бу эллердеги ярлы тайпаны бир-бирине дос этеген, барын да бирикдиреген зат - класс душмангъа оьжетлик. Романда дагъыстан халкъланы къысматы бир-биринден айрылмай, оланы дослугъуну традициялары бырынгы заманлардан берли беклеше гелегенлиги инамлы гёрсетиле. Къумукъ сабанчылагъа Татарханны, Солтанмагьмутну зулмусуна къаршы ябушмакъ учун орус къазакълар, къалмукълар ва аштархан саниатчылар кёмекге гелелер. Аманхорну лап инангъан ювугъу къыпчакълы Абдулмусавар. Ол гьалапчыланы (баш гётерегенлени) савут гюч булан таъмин эте ва къалмукъ гьалапчылар булан дослукъ аралыкъ юрюте.

Татархангъа буса оьзю йимик зулмучу орус пачаны ва къалмукълу Аюкханны янындан кёмек табула, пача асгерлери гелип сабанчыланы хозгъалывун тоза.

Аманхор, гьар онгайлы гезик гелген сайын, ярлыланы ханланы зулмусуна къаршы ябушувгъа чакъыра, пасигь хабарлар, насигьатлы йырлар айтып Татарханны, ону вазирлерин, бары къурумун сёге, гележек гюнлер насиплидир деп ёрап, сабанчыланы хансарайгъа чапгъын этме гьазирлей.

Ханны зындан туснагъындан къутулгъан сонг, Аманхор гьалапчылагъа пача асгерлери ва Татархан булан Аюкханны асгерлери къаршы тургъанны билип, оьзю янгыз барып, Татарханны оьлтюре. Аманхор янгыз этген шо игитлик Татархан ханлыкъны бузулмакълыгъында бек уллу роль ойнай.

Автор о девюрлердеги яшавгъа уьстденсув къаравлардан ари, ол сабанчыларда "Яхшы ханлыкъгъа, яхшы гьакимликге" инаныв барны биле. Олар: "Рагьмулу гьаким буса яшавну бары къуруму тюзележек эди" деп ойлайлар; шо ойлагъа ипанып, ярлы сабанчылар Татарханны зулмусундан чыгъып, Солтанмагьмут бийни ва Аюкханны булан рус пачасыны зулмуларына тюшегенни Абдул-Гьюсейн оьзюню романында герти, реалист къайдада инамлы кюйде язмагъа къаст эте.

Романны экинчи яртысында Аманхорну оьз насиби учун ябушуву зулмучулагъа къаршы ябушуву булан къошула. Язывчу асарыны бу бёлюгюнде инсанны насиби бютюн халкъны насибинден айрылмай къурулма герекли идеясын бек къужурлу кюйде, чебер къалиплерде юрюте.

Зулмучулагъа къаршы ябушувларда гьали Аманхор яп-янгыз чыгъа, оьзюню гелешмиши Дилбарны хорлама сюйген Солтанмагьмут бийни оьлтюрюп, ондан ачув ала. Амма гюч эсги дюньяда, гьаким классланы къолунда, ярлы тайпалар нечакъы уллу игитликлер гёрсетсе де, яшавда ва халкъны англавунда гележекге ёллар ачылып битмеген. Автор ол девюрдеги шу гертиликни бар кюйде язгъан. Шу ядеяланы чебер кюйде ярата туруп, Абдул-Гьюсейн Ибрагьимов Аманхорну анасы Шамсукъумарны, къызардашы Сайит Кавсарны, Патиматны, сюйген досу Дилбарны унутулмас чебер келпетлерин яратгъан.

Бий тайпалар гьилла къуруп, Аманхорну туталар ва халкъдан яшыртгъын дар агъачлагъа илелер. Бу къайгъыны гётерип болмагъан Дилбар да Терикни толкъунуна атылып оьле. Шулайлыкъда, романны гьар игити эсги дюньяны зулмусуна оьзтёрече баш гётере.

Роман чебер язылгъан реалист эпизодлар, Аманхорну варислигинден къалгъан терен маъналы шиърулар, насигьатлы халкъ хабарлары булан безенген. Язывчуну простой хабар стили романын енгил охута. Къысгъача айтгъаяда, Абдул-Гьюсейн Ибрагьимовну яратывчулугъу, ону романы "Аманхорну" маънасы, муна, шулай.


1. Зайнулабидин оьзю де язывчу адам болгъан, ону китаплары, яшаву, яратывчулугъу гьакъда айрыча макъала язма къастыбыз бар

2. 1959-нчу йылда шу макъаланы автору Абдул-Гьюсейн булан Къызларда ёлугъувунда, Абдул-Гьюсейн огъар Л.Н. Толстойну Къызлар бойда болувуна материал жыйып китап язма сюегенин айтгъан эди


Опубликовано:
Ибрагьимов-Къызларлы А.-Гь. Аманхор. Тарихи роман. Махачкала, Даг. кн. изд-во, 1976. 184 с.

Размещено: 09.02.2010 | Просмотров: 4071 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.