Кумыкский мир

Культура, история, современность

Заман гелди герти сёзню сёйлеме

Къумукъ халкъ гьаракаты "Тенгликни" 20 йыллыгъына байлавлу пикруларым

Савум савдур, тек гюн гелип оьлгенде,
Юз минг налат къуршасын сынташымны.
Къумукъ халкъгъа къыйынлы гюн гелгенде,
Тёшюм бермей инге сукъсам башымны.

Абдулгьамит Татамов.

1989-нчу йылда, гьечден геч де къолайдыр дегенлей, къумукъ халкъ, Дагъыстан гьакимиятыны къыйыкъсытыв политикасындан дыгъыжарсыз даражагъа тарып, юрек баврулары ачытып турагъан вакътилерде бир нече милли гьаракат къурумланы миллетибизни гьайын этив айланышлары башланды. Гьарисини айрыча программалары да бар эди. Халкъ Салав Магьамматсалигьович Алиев онгаргъан "Тенглик" деген аты булангъы гьаракатны программасын арив гёрюп къабул этди. Къумукъ халкъ гьаракаты, къысгъача айтгъанда, шолай башланды.

Салав эди башын тутгъан "Тенгликни",
Жагьил нартлар чартлай эди гьалекге.
"Къырыларбыз, бузмасбыз" деп бирликни,
Ант этдилер къолун салып юрекге.

Гьар шагьарда, гьар юртда "Тенгликни" комитетлери къурулду. "Тенгликни" сыдраларына гьар гюн йимик жагьиллер де, уллу чагъына етишген адамлар да къошула башлады. Къатынлар-къызлар да арабызгга кгошулма сюйгенде, бу айланышны арты негер де айланып къалма болагганны гёз алгъа тутуп, оланы къызгъанып, бирдагъы ягъындан, олар саялы эркеклеге айып гелип къалма болагъанын да ойлашып (къатынланы артына къамалгъан деп сёйлежеклер, болажакъны да гьисапгъа алып), биз оланы арзаларын къабул этмей турдукъ. Сонг къатынлар, Анжиге С.Алиевни янына барып тилеп, тилевю къабул болгъан сонг, комитетлени правлениесине къатынлар да сайланды. Буйнакск район комитетини башында пасигь тилли, адамланы алдына тюшюп, не ерге де бармагъа, къайсы гьаким булан да сёйлемеге гьазир турагъан оьрбилимли къайратлы муаллим, пагьмулу шаир Анвар Гьамитов токътады.

"Тенгликни" Буйнакск шагьар комитетине башчылыкъ этеген педагог-тарихчи Жанхуват Зелимханов оьзюню эки янына кёп жагьиллени къуршама бажарды. Сонг, "Тенгликге" гиреген ёлдашланы санаву артып, кёп болуп барагъанда, "Тенгликни" шагьар комитетини председателини къуллугъу Буйнакск пассажир автопредпрпятиени баш инженери, миллетни къуллугъун кютмек учун белсенип чалышагъан Наби Загьировгъа тапшурулду. Тёбен Къазаныш юрт комитетини председатели Абдурагьман Аселдеров булан бирче Наби Загьиров, оьзюню машинин де егип, Мычыгъыш бойдагъы бизин къумукъларыбызны янына барып, бизин якъдагъы гьалланы англатып, пикру алышдырывлар юрютюп, олар оьзлеге "зенг урулгъандокъ" етишип гележекге дыгъарлашып гелдилер. Ара бёлмей, гьар гюн йимик юртлагъа барып, адамлар булан ёлугъуп, жыйынлар оьтгерип, тенгликчилени гёз алгъа тутгъан муратлары булан таныш эте айландыкъ. Шо меселде бары да ерлердеги къумукълар булан аралыкъ юрютювню толкъунунда Хасавюрт шагьарны ва районну "Тенглик" комитетлери Дагъыстанны ич ишлер министри М. Абдуразакъов, жинаятчы ишлеге дазусуз кюйде ёл берип, кёп халкъ зар чегип турагъаны саялы, ол ишинден тайсын деп, митинг этилежек гюн Буйнакск районну шагьар комитети булан бирге, биз де шонда етишдик. Шо митингде, Абдуразакъовгъа къаршы туруп, ону карикатура суратларын да этип, гелген авар халкъны вакиллерини санаву бизден ва башгъа миллетлерден аз тюгюл эди.

Къумукъ, дарги, авар, къазикъумукъ да,
Бир агьлюдей яшай эдик ярашып.
Къумукъ тюзлер татли тийип "бирлеге",
Ченгерткидей явуп къалды къарышып.

Баягъы, шо терс политикасы булан Дагъыстан гьакимияты къумукъланы миллетчилер этип айыплама башлады. Бизин бир себепсиз айыплап, гёнгю кюлейген сёйлевлери бирден-бир юреклерибизни ачытдырып, бир башгъа чаралар гёрмеге борчлу этди. Эгер де республикабызда шо даражада тюзлюк де, низам да къалмагъан буса, оьзюбюзню ана топурагъыбызда оьзюбюз сама низам этейик деп, Къумукъгъа автономияны талап этме башладыкъ.

Шо министр тийишли деп налатгъа,
Токътагъанбыз. Къыса геле сувукъ да.
Шо масъала етмей буса муратгъа,
Талап этдик автономну Къумукъда.

Хасавюрт шагьарны "Тенглик" комитетини талабы булан, темир ёлну да беклеп, шо еринде лагер де къуруп токътадыкъ. Шо лагерге, тезден берли тавдан гёчюп гелип, Солакъ посёлокда яшап турагъан тавлулар да, къумукъланы талабын тюз гёрюп, якълап гелип, бизин булан тёлелерде ерлешген эдилер. Оьзлени айры штабы да бар эди.

Абуру бар адилликге аминлер,
Арив гёрюп къумукъ халкъны якълады.
Лагерде халкъ артды, болду он минглер.
Кёп болса да, тазалыгъы сакъланды.

1960-нчы йылларда бизин абурлу алимлерибиз, заманында эс табып, милли масъаланы гётерген заманда Дагъыстандагъы оьр ожакъларда охуйгъан бары да миллетлени студентлери якълап, забастовкалар этме башлагъан эди. Тек Дагъыстанны баш гьакимлерини миллетчилик политикасы булан шо толкъунну чачыравларына пуршавлукъ этеген ёлну юрютдю.

Заман гелди герти сёзню сёйлеме.
Шугьайыпны, Шихсайитни сёзлерин
Англатгъанда жыйынларда эрлеге,
Халкъ эс тапды, кёплер ачды гёзлерин.

Республикада къырыятсызланы оьлчевсюз кюйде гьарамзадалыкъ ёлунда юрюлеген ишлерине къаршылыгъын билдирип, Дагъыстанны оьзге миллетлери де жыйылып гелген эди. Россияны йыракъ шагьарларында яшайгъан бизин адамларыбыз яхшы гьазирлигин гёрюп етишип гелди. Мычыгъышдан, Татарстандан да геддилер. Районланы баш гьакимлеринден гьар гюн дегенлей бизин арабызда турагъанлары да бар эди. ДАССР-ни Оьр Саветини бинасыны алдындагъы майданда, къумукъ халкъны талаплары яшавгъа чыкъсын деп ачлыкъ билдирип олтургъан бизин бийкебиз Шейитханымны якълап, ону янында токътагъан къатынлагъа къумукъ халкъны баракалласы болсун! О - бизин тарихибиз.

Шейитханым - шо ишни баш къанаты,
Тавдай оьктем этдинг ана элигни!
Осаллагъа Аллагьны минг налаты,
Кёп къаст этди хозгъамагъа ерингден.

Буйнакск район Советни исполкомуну председатели Камалутдин Камалутдинов буйнакскилилени штабында даим бизин булан бирче бола эди. Шолай да, Бабаюрт районну башчысы Вайдулла Шайыбов да гьар гюн лагерде юрюлеген жыйынларда гьаракатлы айланышлары булан ортакъчылыкъ эте турду.

Буйнакскилилени штабында Салав Алиев де булан бир керен булай масъала арагъа чыкъды. А.Мирзабеков бизге: "Автономияны масъаласындан къайры, нени сюе бусагъыз да талап этигиз, мен де кёмекчи болайым", - деп, бизге айтып тура буса, шулай масъалаланы неге салмайбыз:

1. Къумукътюзге тавдан гелгенлени прописка этивню токътатмакъ.

2. Къумукълар яшайгъан бары да шагьарларда ва районларда ёлбашчылар къумукълар болсун.

3.Бизин топуракъларда ерлешген бары да къотанлар бизин гьисабыбызда юрюлсюн.

Шу уьч де талабыбызны къабул этежекге шек ёкъ эди. Шо муратларыбыз яшавгъа чыкъгъан буса да, гьалиги даражагъа тюшмежек эди. Мен билеген кюйде, шолай масъала республиканы Гьукуматыны алдына салынмады. Шо масъла чечилген эди буса, бизин халкъыбызгъа кёп енгилликлер болажакъ эди. Къумукъланы шартларыны бирлери сама да яшавгъа чыкъгъан эди буса, биз утдурмай эдик. Шо муратлар яшавгъа чыгъып къаларындан къоркъуп, оьзлени гележегине чатакъ салынажагъын да англап, оьзбашына гелип шагьарларда ерлешген тайпаланы кёбюсю къайтара тавгъа гёчме де башлагъан эди.

Кёп бар эди халкъыбызны дертлери;,
Бу ёлдашлар янын салмай чечеген.
Гелгинчилер, мюкюр болуп, кёплери
Оьзлюгюнден болду тавгъа гёчеген.

Гюнден-гюн лагердеги халкъны санаву арта башлады. Бир тайпа хыянатчыланы группасы, республиканы Оьр Советини бинасыны алдында оьзлени гёрсетме сююп, трибунагъа да чыгъып: "Бир сагьатдан шо лагерни сибирип, тап-таза этемен", - деп, сёз де берип, автоматлар булан да савутланып, 50-60 автомашинге де минип, сайкимасала, баав геле тура дегенлей, оьз "асгери" булан бизин къоркъутма сююп гелген эди. Оьзлеге тийишлисин, берегенни билгенде къуйругъун бут арасын да къысдырып, тез къайтып да гетди. Бизин яшланы къолунда буса арматур таякълар болса тюгюл, дагъы бир заты да ёкъ эди.

Республиканы башчылары М.А. Магьамматов ва А.М. Мирзабеков, гьар гюн йимик Хасавюртгъа гелип, "Тенгликни" ёлбабашчылары булан ёлугъуп, сёйлешивлер юрюлюп турду. "Тенгликни" ёлбашчыларын "къолгъа алмакъ" учун, кайсы ягъындан да урунуп къарадылар. Яхшы къуллукълар да таклиф этилди (бир тайпа экиюзлюлер, шондан пайдаланып, ишлер алып токътады). Салав Алиев де, Акъай Акъаев де, Анвар Гьамитов да шолай шартлагъа сатылмады. Лагердеги уланлар да берген бир сёзюн эки этмей, юреклери оьрчюген кюйде шо еринде жан берме де гьазир кююнде Салавну айланасында къатып токътады. Бир къаттыгюн лагердегилер аз болуп турагъанда, "Тенгликни" ёлбашчыларын бир гьиллалар булан тахшагьаргъа чакъырып алып гетип, тюпден таба МВД-ни отрядларына, лагерге чапгъын этип, ону тозма буйрукъ берилген болгъан. Шо питнеликни "Тенгликни" штабында къалгъан офицер улан Гьажи Абдулкъадиров билип, савлай Хасавюрт зонагъа къувун гётерип, гаражланы автобусларында гьайдатып, аз заманны ичинде кёп санавда къумукъ халкъ елдей болуп етишип гелип къалды.

Мени уллу къардашым Наби Загьиров, "Тенгликни" Буйнакск шагьар комитетини председатели, уллу чагъына да къарамайлы, къырыйында оьзюню "Волга" машини де булан ахшамлар сама уьюне барып болмай, тёлелерде ята туруп, аврув тапды. Гечелер юхлайгъанда, ол зигер эгегенине талчыгъып, мен нечакъы айта туруп да докторлагъа къаратма уьйге йиберип болмадым.

- Мени артыма тюшюп гелген уланланы да къоюп гетип, оьзюмню гьайымны этип айланма намусум гётермей, - дей эди. Сонг къысгъа болжалгъа етишгенде, больницагъа алып барып ятдырсакъ да, пайда болмады. Амма Салав Алиев газетге язгъан эсделиклеринде ону аты-чуву да ёкъ. С.Алиевни онг билеги болуп тургъан Анвар Гьамитовну эты сама эсгерилмей (ахырында атын эсгермесе де ярайгъан бир тайпаланы арасына къысдыргъан). Уллубий Буйнакский йимик къоркъув билмей чалышып тургъан, лагерде биринчилей гьайван сойгъан "Капиркъумукъ" совхозну директору Абдуллабек Зайналаевни (оланы жанлары женнетде болсун) эсгерилмей. Гьали буссагьатда да бизин арабызда яшап турагъан Магьаммат Апаевни, Магьамматшапи Минатуллаевни, "Тенгликни" Янгыкъумукъ паровозуну бугъасы, муаллим ва алим Магьамматгьанипа Акаевни, адамлар языкъ болмасын деп, лагерде гьар гюн йимик минглер булан йымырткъа берип тургъан "Такъалай" къуш фабрикни директору Багьавутдин Мугьутдиновну, адамлар сувукъ болмасын деп атасы да булан гелтирип, бизин уланланы башдан-аякъ исси опуракълар булан гийиндирген Баттал Баталовну (Буйнакск районну гьалиги башчысы) атлары эсгерилмей.

Сырып битген исси шалбар-фуфайка,
Гьар адамгъа бир комплект пай этип,
Алып гелди Буйнакски штабгъа,
Ата-улан Ражап - Баттал гьай этип.

Амма къумукъ халкъ гьаракаты "Тенгликни" башчысы Салав Алиевни эсге алывларында бирде тарык тюгюллени атлары унутулмагъан. Лагерь не себепли хапарсыздан тозулгъаныны гьакъында да айтылмай. Алгъасавлу гьалда гезиксиз съезд де оьтгерип: "Бизин муратларыбыз яшавгъа чыгъажакъ",- деп, лагердегилеге уьйлерине къайтма ихтияр берип къойду.

"Бир айны узагъында лагерде де ятып, агьлюлерибизни алдына не ишни башына чыкъдыкъ деп барайыкъ?"- деп, уланлар бек къарсалады. Шо тозулув негьакъ тюгюл эди, тек себеби гьали де аян болмагъан. Гьар гюн лагерде жыйылып тургъан харжны да оьзюне де сорамай, кимлер сулагь ютгъандай этгенни де арагъа чыгъарма сюймейгенге ошай. Амма биревлени авузларын къысдырма чы ярай эди. Бир нече шолай шекли агьвалатлар "Тенгликни" абурун гётермеди.

Комитетлер очарлагъа ошады,
"Тенглик" сёндю "бирлер" тилкъав болгъан сонг.
Миллетимни масъаласы майшайды,
Ич душманлар оьзлеге иш алгъан сонг.

Къотанда къой къырылса, къырчын эчки баш болур деген айтыв бизин "Тенгликни" жамият гьаракатчылыгъына да юкъдуму экен? Къурашывлукъ да, сырашывлукъ да, сырлашывлукъ да тенгликчилени арасында бек тыгъыс юрюй эди. Бир тайпа "эчки табунгъа" иш таянгъан сонг, набы битген лампаны йимик сёнме сюе. Шо буса бир тайпа "шинтачыланы" оьктем этмек бола. Халкъны юреклерин къувнатардай чаралар гёрмек учун Салав Алиевге де яманокъ тынч болмажакъ. Шо тайпа "эчкилеге" иш неге таянгъан дагьы? О - айрыча масъала.

Садрутдин Загьиров.
Буйнакск шагьар.


Опубликовано: газета "Ёлдаш". 22.01.2010.

Размещено: 31.01.2010 | Просмотров: 2873 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.