Кумыкский мир

Культура, история, современность

Уллу милли уянывну йыллары

(Къумукъ халкъ гьаракаты "Тенгликни" 20 йыллыгъына)

"Тенгликни" гьакъындагъы язывну-ойну: уллу милли белсенив, уллу милли талпыныв, уллу милли къайратлыкъ деп башлама да ярар эди.

Амма мен ону бизин халкъгъа даимликге берилген игитлени экевю айтгъан сёзлер булан башлама сюемен.

 

"Сиз мени ва мени йимик минглени оьлтюрме болсагъыз да, бизин халкъгъа сингген идеяланы, къастланы оьлтюрме болмажакъсыз".

У. Буйнакский, 1919 й.

"Тенгликде биз халкъыбызгъа танг къурайыкъ".

З. Батырмурзаев, 1918 й.

Тарихи гелиш бизин халкъгъа гьар даим де шолай бериле гелген, гьар оьтеген юз йылны ахыры, янгы асруну башы янгыдан уллу гьаракатлагъа белсенивню ва олагъа къайратлы талпынывну девюрю болуп гелген. Бизин девюр шону бирдагъы да исбатлады.

Гертиден де, "Тенгликни" йыллары гьеч бир де янгылышмады, тап шолай болуп чыкъды.

Дагъы да арадан заманлар гетир, "Тенглик" недир деп сорарлар. Мен, башлап, о къумукъ халкъны тарихи яшавунда алда бир де болмагъан кюйде къурулгъан милли жамият-политика бирлешивюню къуруму, ону ХХ юз йылны ахырында ва ХХI юз йылны башында беклешген милли къайратлыгъыны уяныв ва белсенив девюрюню аламаты дер эдим.

Хас кюйде "Тенгликни" башланыву - Эндирей юртда 1989-нчу йылны ноябрь айыны 19-нда ону биринчи съезди оьтгерилген гюн. Арадан йыл оьтюп, 1990-нчы йыл 24-нчю октябрде, "Тенглик" къуруму пачалыкъ янындан регистрация этилди.

1990-нчы йылны 23-нчю декабринде пачалыкъ регистрациядан чыкъгъан сонг, къурумну "Тенглик" деген газети чыгъарылма башлады. Газетни биринчи номери Латвияда, Вильнюс шагьарда печатдан чыкъды.

Газетни тиражы 1992-нчи йылгъа он минглеге гётерилген эди. Ону башлапгъы редактору Акъай Акъаев эди, ондан сонггъу номерлерин Алав Алиев, Рашит Гьарунов, Айнутдин Мамаев, Жават Закавов, Уълумат Бийболатова ва Валентина Алиева чыгъардылар. Шондан бери якъгъа къурумубуз, халкъ съездлерин де къошуп айтгъанда, 9 керен съездлер ва кёп санавда башгъа тюрлю жыйынлар, митинглер, манифестациялар, милли байрамлар, халкъ къагьруманларыны минглер булан адамлар жыйылышгъан алгъышлы гюнлерин оьтгерди...

Гьар даим де йимик, бизин халкъгъа хас кюйде, генг халкъ арада - юртларда, районларда ва шагьарларда демократ къурумланы болдурувну гьайын юрютдю, Россиядагъы ва бютюн дюньядагъы тюрк халкъланы халкъчылыкъ чалышывларында бирликни ва лайыкълы кёмеклешивню гьайын этер "Тюрк халкъланы ассамблеясын" къурувну, бютюндюнья тюрк халкъларыны бирлешив гьаракат къурумун ва "Каспий ва Къара денгиз бойларда яшайгъан тюрк миллетлени демократ къурумларыны бирлешивюн" ва олай да "Дагъыстан халкъланы Конгресси" деген къурумланы инг чалышывчу ва баш сиптечилеринден болма бажарды.

Шону булан бирче, "Тенглик" бютюндюнья халкъара къурумларыны бек гьаракатчы члени гьисапда оланы ишинде ортакъчылыкъ этди. "Тенглик" гиччи ООН деп айтылагъан, оьз гьукуматы ёкъ, ООН-да вакиллиги ёкъ дюнья халкъара къуруму болгъан ОНН-ге тенг ихтиярлы ортакъчы этилип сайланды.

Балтыкъ денгиз бой республикаларда юрюлеген ОНН-ну ассамблеяларындан таба къумукъ халкъны яшав гьалларын билдиреген ва шону булан байлавлу талапнамелерин кёп пачалыкълагъа етишдирди ва оланы дюнья халкъара закон документлеге къошма башлады.

"Тенгликни" вакиллери Женевада оьтгерилген ООН-ну ишчи комиссияларында бир нече керенлер ортакъчылыкъ этди. О комиссияланы къарары булан РФ-ни Президентине, Дагъыстанда къумукъ халкъны бугюнгю гьалына хас тергев болмаса бир де ярамай деп, билдирив кагъызлар йиберилди.

Къумукъ халкъны вакиллери "Тенгликни" аты булан кёп керенлер бютюндюнья тюрк халкъларыны съездлеринде ортакъчылыкъ этди.

Къумукъ яшёрюмлерини вакиллери, "Тенглик" йиберип, Тюркияда, Азербайжанда, Уфада, Македонияда, Къырымда, Къазахстанда, Румынияда ва олай башгъа кёп ерлерде оьзлени гёрсетме болдулар.

Гьасили, натижа чыгъарып айтгъанда, "Тенгликни" шулай къаст этип айланышывуну натижасында халкъыбызны политика англаву ва политика культурасы бек артды, генглешди. Бу шексиз зат. Олай да "Тенглик" къурумну чалышыву булан бирге бизин халкъны аты бютюн дюньягъа белгили болду. Бизин халкъ ва ону бек четим гелеген яшав-туруш гьаллары дюнья даражадагъы политиканы бир хас субъекти болуп токътады деме ярай.

Иш, озокъда, янгыз политикада тюгюл, огъар агьамият берме тюше. Шу янгы уяныв ва белсенив барышны кюрчюсюнде халкъыбызны кёп яны оьзюн оьзю янгычалай генг кюйде сезме, англама ва гёрме башлады. Дюнья тарихинде оьзюню хас ерине тюшюнме, эслеме гиришди, уллу оьлчевдеги къыйматлавлар сайлама башлады. Шу ойну гертилигин, бизин бугюнгю яшавубузну гьар тюрлю тармакъларындан мисаллар гелтирип гёрсетме болабыз (илму, инчесаният, адабият ва башгъа тюрлю тармакълар).

Белгили 20 йылны ичинде "Тенглик" къурум оьзюню башындан гечирген бары да инсан гьавкъат ва чалышыв агьвалатланы, гьар тюрлю яшав толкъунланы айтайыкъ десек, бизге бир уллу китап язма тюшер эди. Шону учун бу гезик къысгъача буса да "Тенглик" къурумну оьзюню энниден сонггъу ишинде де, халкъыбызны яшавунда да пайдалы болурдай 20 йыллыкъ чалышывубуздан чыгъагъан дарслы ерлеринде токътап язсакъ, артыкъ пайдалы болур деп ойлашаман.

Шо янын айтгъанда, гезиги гелгенде эсгерме герек. Гьар-бир оьзденлигин аяйгъан къурум, шону йимик "Тенглик" де, гележекни ва алгъа барывну ойлашып, оьзюню барыш ёлун ойгъа тартып, натижалай турур. Бу иш биринчилей съездден-съездге юрюлер, оьз чалышывун къыйматлап, ахтарыв ишлер болмакъны гьайын этер ва огъар ошайгъан башгъа тюрлю чаралар гёрюр. Иш, гертиден де, шолай экенни тергеме сюегенлеге "Тенгликни" чалышывундан мекенли англав береген, ону атына байлавлу он бешге ювукъ китап чыгъарылгъанны, оланы арасында орусча, тюркче, немисче, ингилисче чыкъгъанлары да барны эсгерме сюемен. Шоланы охуп къарамакъны да таклиф этер эдим.

Биринчилей, бизин къурумну 5-нчи съезди (1999 й.) "Тенгликни" он йыллыкъ чалышувуну натижаларына багъышлангъан эди.

"Тенгликни" 6-нчы съезди къурумну 15 йыллыгъы булан байлавлу эди, ону аслу масъаласы этилинип "КНД "Тенглик" в истории кумыкского народа: пройденный путь и его уроки" (28 июня 2003 г.) деген масъала салынгъан эди.

"Тенгликни" 2008-нчи йылда оьтгерилген 7-нчи съезди де биз оьтген ёлну натижалав ва къурумну янгы чалышыв масъалаларына багъышлангъан эди ("КНД "Тенглик" в истории кумыкского народа: пройденный путь и задачи нового этапа его развития").

Оьтген ёлубуздан алып айтгъанда, миллетни пайдаларын, шону булан бирче жамиятда гьакълыкъны, тюзлюкню, оьр инсаплыкъны якълама яралгъан къурумну бизге башлап берилген дарсы булай болду: гьар гюнлейин, гьеч бир де артгъа салмай, оьзюню къурумчулукъ беклигин сакълама, ону гьайын этме герек.

Алгъасап-булгъасап, аз замангъа гьисаплангъан бирлешивлер кёп ари бармай, тез тозула. Морт къурумлар, асувсуз къастлар, гьайсыз чабывуллар, муратсыз айланышлар, гьыгъыз, бир урунуп къарайыкъ деп, гьакип чыкъгъан жыйылышлар, шо къайдада язылгъан кагъызлар къатты къурумчулукъгъа, халкъны англавлу бирлешивюне ёл салмажагъы ачыкъ зат эди.

Башгъа янындан алып айтгъанда, токъташгъан Уставы болгъан булан да къурум къурум болуп битмейгенни, ону юрютеген къатты къайратлы кюю болма тюшегенни эсгерме герек.

Иш, гертиден де, шолай экенге биз, тенгликчилер, оьз арабызда кёп керенлер мюкюр болдукъ. Шулай гьаллагъа ачыкъ мисал болурдай "Тенгликни" Эндирейде оьтгерилген биринчи съездини ва башгъа съездлерини алдында тувулунгъан мердешли гьаллардан бир нече мисаллар гелтирсек арив болур.

Шо гюнлерден биз чыгъарагъан натижа булай эди: биз къурум янындан беклешген, къаттылашгъан сайын, биринчилей, оьз арабызда эришив-къаршы чыгъывлар арта эди ва шо бир заманны ичинде бизге, "Тенгликге", къаршы юрюлеген идеология "чапгъынлар" гючлене эди.

Тюз, тенгликчимен деген адамны заман шолай тергей ва чыныкъдыра турду деп айтма ихтиярыбыз бар. 1989-нчу йыл ноябрь айны 12-13-ю, биринчи съездибизге бир нече гюнлер къалып турагъан вакъти эсимде.

70-80 точкада, уллу толкъун гьаракат болуп, къумукъ юртларда "Тенглик" комитетлени конференциялары оьтгерилген, биринчи съездибизни делегатлары сайлангъан, гетген йылны ахырындан бу йылны язбашындан башлап, кёп-кёп ерлерде уллу жыйынлар, митинглер оьтгергенбиз. "Тенгликни" тогъуз адамдан бирикген къурум комитети КПСС-ни Центральный Комитетини Генеральный Секретары М.С. Горбачёвгъа язгъан кагъызы халкъны арасында къолдан-къолгъа берилип юрюй, бютюн къумукъ элде гьеч бир гюч токътатма болмасдай жанлы хозгъалыв башлангъан.

Съездибиз болагъаны бютюн халкъгъа билинген, съездни доклады гьазир, "Тенгликни" Уставы ва Программасы язылгъан.

13-нчю ноябрде Кахулай юртну клубунда съездни алдындагъы ахырынчы жыйынгъа гелгенбиз... Бу замангъа "Тенгликни" районларда, юртларда, шагьарларда ва олай да айры-айры предприятиелерде 140-дан да артыкъ ерли къурумлары сайлангъан, район ва шагьар комитетлери таклиф этип, съездни къурум комитетини составы толумлашдырылгъан.

Келпетлеп айтгъанда, бютюн Къумукъстан съездге барма къувнай, гьакип айлана, чайкъала ва оькюре эди деп айтма ярай...

Шулай гьаллагъа да къарамайлы, шо гюн, жыйынгъа гелив-геливю булан, бизин халкъны атындан Москвагъа язылгъан кагъызгъа къол салгъан тогъуз адамдан беш-алтысы чыгъып: "Съезд болмасын, съездге барма тарыкъ тюгюл, съезд бизге не бере?" - деп тувду. Бу группаны башында арабызда биз оьзюне бек абур-сый этеген белгили язывчу токътагъан эди. Тогъуз адамдан къурулгъан башлапгъы къурум группагъа гирегенлерден кёбюсю гетип, къурум комитетде Акъай Акъаев де ва мен де къалдыкъ.

Яхшы чы, бу замангъа къурум группаны составы, районлардан гелген вакиллер къошулуп, шайлы артгъан эди.

Съездни оьтгермекге къаршылар, тавушгъа салгъанда оьзлер айтагъан болмажакъны билгенде, залдан чыгъып гетип къалдылар.

Бу гьал неге, не себеплерден тувулунагъанны билме бир де къыйын тюгюл эди. Гёре эдик, бизин арабыздагъы бир-бир ёлдашлар учун халкъны гьайын этип биз юрютеген чаралар: язылгъан кагъызлар, жыйылышлар, митинглер, халкъны къыйынын-тынчын арагъа чыгъарыв гьаллар оьзлени бир тайпа умутларына етмек учун юрютеген амалы эди.

Олайланы кёбюсюне халкъны арасында нечик буса да ат къазанмакъ, шогъар таянып, республика къурумларда оьзлеге иш алмакъ эди. Олайлагъа, халкъны хозгъап, къурчун гелтиреген не комитетлер, не съездлер тарыкъ тюгюл эди.

Олар учун оьзлеге обкомлагъа, завкомлагъа ёл салма кюй буса, бары милли гьаракат бите эди.

Шу къайдалы ойланы гертилигине инандырмакъ учун арадан 2-3 гюн гетип болгъан бирдагъы бир "ишни" айтайым: мен 18-нчи ноябрде эртен Дагъыстан пачалыкъ университетни филология факультетини 75-нчи аудиториясында лекцияда эдим, мени артымдан гелип, университетни парткомуну секретары Ш-П. А. Исаев: "Воллагьи, сени буссагьат обкомну экинчи секретары Коробейников оьзюню янына чакъыра", - деп айтды.

Алгъасап бардым. Негер чакъырагъанны бек яхшы биле эдим... Гирип баргъанман, ону столуну айланасын елеп, шо баягъы бизин жыйынны ташлап гетген белгили гьаракатчыларыбыз олтургъан, башында шо баягъы гьюрметли ёлдаш да булан. Дагъы да шо баягъы масъала - съезд болмасын. Обкомну секретары магъа къара къоркъувлар берме башлады.

- Съезд болажакъ, - дедим. - Шу кабинетден чыкъма къоймай, мени туснакъ этсегиз де, съезд болажакъ, - дедим. Коробейников, шу арада башгъа кабинетге гетип, телефон сёйлеп гелди де, бириси ёлдашлагъа багъып: "Буса, сиз де съездге барыгъыз, ону низамлы оьтгермекни гьайын этигиз!" - деди.

Съезд болмасны "политикасын" юрютеген "ёлдашларыбыз", артындагъы гюн гелип, съездни президиумунда олтургъан эдилер. Бир янындан, биз алдан берли чалышып гелген гьаракат ёлдашларыбызны тас этме сюймей эдик. Амма иш-ишге тюшгенде, бизге, тенгликчилеге, бир токъташгъан къурум принциплерибизни, не къыйынлыкълагъа тарый бусакъ да, юрютме тюшежекни унутмай эдик.

Бу тайпа "чапгъынлар" бизге арты уьзюлмей узатылмакъ барны, бир гезик булан битмежекни биз алданокъ биле эдик. Иш, гертиден де, шолай болуп да чыкъды.

"Тенгликни" къоркъувлар булан, къайдагъы яман атлар тагъып, судлагъа берип, кёп-кёп тарчыкълыкълагъа салып, бузуп тайдырып болмагъанда, хас къурумлар, оланы кёмеги булан бир-бир оьр гьакимликге чыкъгъан къумукълар 1990-нчы йылланы ортасындан берли башгъа ерли гьар тюрлю ёллар танглады. Олай абатланы бир тайпасы интеллигенцияны арасында "Тенглик" булан тогъатартма болур йимик янаша къурумлар яратмакъ эди.

Бу тайпа ишлер янгыз Дагъыстанда тюгюл, бютюн Россияны даражасында юрюле эди. Демократ жамият къурумлар, 1991-нчи йылда Къазан шагьаргъа жыйылып, "Тюрк халкъланы Ассамблеясын" къургъан эди. Арадан эки-уьч йыл да гетмейли, Москвада "Тюрк халкъланы конгресси" къурулду. Биз, "Тенгликни" халкъ съездинде къарар этип, Къумукъда Милли Совет къургъан эдик. Дагъыстан Республиканы бир-бир башчылары, айры банклар да ачып, башына оьзлеге тарыкъ адамланы да салып, Къумукъланы башгъа "Милли Советин" къурду, ону арты булан къумукъ ожакълар, не билейим, нече тюрлю оьзге къурумлар, координация советлер, Хасавюрт районда айры исполкомлар къурулма башлады...

Гьасили, республикада оьр къуллукъгъа чыкъгъан-чыкъгъан къумукъ, не сюйсе болсун, халкъны парчаламакъ учун, янгы гьаракатлар, командалар болдурмакъны къастын эте-юрюте турду.

Гелигиз, сорав этип къарайыкъ. Къайда гьали шо советлер, комитетлер, исполкомлар, Къумукъ ожакълар ва башгъалары? Къайда болсун, оьрдеги гьаким, халкъын парчалап, мурадына етгендокъ, о тайпа къурумлар тавлардан эшеген еллер яягъан эртенги туман йимик, ёкъ болуп, чачыла турду...

"Тенгликни" 20 йыллыкъ сынав ёлу гёрсетгени йимик, биз гьар тюрлю ондан-мундан эшилген еллеге гёре ону къурум принциплерин алышдыра тургъан эдик бусакъ, ону айланасына кёп-кёп оьзден гьакъылбайларыбызны къуршап бажармагъан бусакъ, биринчилей, "Тенгликни" къуруму кёп ари бармай тозулажакъ эди. Экинчилей де, биз юрютеген милли халкъчылыкъ политикабызгъа халкъны тергевюн тартардай, кёплени оьзюне инандырардай замангъа, дюнья халкъ арагъа гьеч бир де къаршылыкъ этмейген документ ва закон базасын къурма болмас эдик.

Къурумубузну биринчи съездинденокъ, къумукъ халкъны о тарыгъан къыйынлы гьаллардан ону тарихи гелишин, гьакъ гертиликден тайдырып, бир тюрлю конъюнктур къаравлагъа, яшыртгъын юрюлеген шовинизмге ва миллетчиликге къыйышывлу этип англатма къарайгъанлыкъ, шону кюрчюсюнде, халкъыбызны бырынгъыдан гелеген герти тарихин гери уруп, янгыз Дагъыстанны дазулары булан таманлашдырма ва башгъа тюрлю тар къысыкълагъа тыгъып къарама сюегенлик, тарихи топуракъларыбызгъа бакъгъандагъы баш ихтиярлыгъындан, баш мюлкчюлюгюнден гёнгюн чыгъарып, гёз гёрюрге совет интернационализмни байрагъыны тюбюнде юрюлеген миллетчиликни кюрчюсюнде, башгъа халкъланы гёчюрюп алып гелип, къумукъ юртланы топуракъсыз къоюп, аста-аста булан ёювну политикасын юрютмек яда оьзлюгюнден ёюлуп-чачылып гетер гьалгъа салмакъ учун этилеген къастлагъа къаршы турмакъ эди.

Шону булан бирче, милли кадрлар белгилев ишни республикада башчылыкъ юрютеген тав тайпа тухумланы янсыллыгъында къуруп, оьзлени яшыртгъын муратларына етмек эди. Олар оьзлер тутгъан шулай ёлгъа гьеч бир яндан къаршылыкъ болур деп де ойламайгъан даражагъа ишлер ете бара эди.

Жамият-политика гьаллар шолай къурулгъан эди чи: гёземеликге гьисапда халкъ бар, депутатлар сайлана, республика пачалыкъ режимде халкъны бир-бир вакиллери оьзлеге ер ала, амма халкъны оьзюн ва оьзденлигин якълама, юрютме бир ихтияры да ёкъ. Неге тюгюл, бары да ихтиярланы компартия ва ону баш къурумларыны секретарлары алгъан эди. Профсоюзлар, комсомол, гьатта школалардагъы пионер яшлар да оланы гьукмусундан ари чыгъып тербенме болмай эди.

Язып билдирейим, англатайым деп къарасанг, шо баягъы къумукъ арада айтыла гелегенде йимик, "молла хорлама къараса, кимге арзгъа барарсан" деген кююндеги гьаллагъа тюше эдинг. Текаран баш гётерме, къаршылыкъ билдирме къарасанг, бютюн пачалыкъ пресса сени басдырыкъ басгъандай баса эди. Ачыкъдан-ачыкъ яда яшыртгъындан башынг келекге тюше эди.

Кёплени эсинде бардыр, шо йыллар белгили тарихчи Шугьайып Магьамматов, янгыз чыгъып, Уллубий Буйнакскийни Дагъыстандагъы герти тарих ерин белгилеймен деп, ябушув юрютдю. О янгыз эди. Болса-болсун, гьеч къайпанмай, оьзюне къаршы юрюлген писликлеге бет бурмай, ахырына ерли эр намусун кютюп гетди. Шо девюрдеги наслулар учун Шугьайып Магьамматов бек къайратлы кюйде халкъны, миллетни пайдаларын якълама бажарагъан терен билимли адам эди. Тек не этерсен, о девюрде олайлар бек аз эди. Ону оьзюне тенг гелип чалышагъан якъчылары ёкъ эди. Тюзюн айтгъанда, ондан сонггъу йылларда йимик, фронт болуп гётерилме халкъыбызны англаву да етишип, уянып битмеген эди.

Шолайлыкъда, насипге, "Тенгликни" девюрю етишип гелди. Бу ХХ асруну 80-нчи йылларыны ахыры эди.

Халкъ, сыралашып уянып, гьаракатгъа гьазирлигин гёрсетген булан болмай, о гьаракат къурумну чалышыв программасы герти билимлеге, илмугъа, жамият законлагъа, алдынлы идеологиягъа ва философиягъа таянмагъа герек. Шо саялы биз, "Тенгликни" къурувчулар, ону ругь барышын белгилейгенлер, булай ойлаша эдик: ярты-юрту идеялар булан узакъ замангъа къурумлашма бажарылмай, тарихи гелиш муну кёп керенлер гертилешдирген, халкъны булай ишге къуршамакъ учун, ону бары социал-политика, башгъа тюрлю яшав-туруш къыйынларыны алдын алып тюзлердей, янгыз къумукъ халкъ учун тюгюл, тарыкъ буса, бютюн Дагъыстан учун, ондан да оьтюп, бютюн Россия учун асувлу ёл сайламакъны гёз алгъа тутар къурум герек. Шону учун да къурумубуз пачалыкъ тюзлюкню, гертиликни, гьакъ герти халкъчылыкъны кюрчюсюнде къурулгъанны гьайын этме тарыкъ.

Гьали болгъанча да йимик, мисал учун, къумукъ халкъны бары да масъалаларын, янгыз обкомлар, ЦК-лар чечмесин, гьар-бир халкъ оьзюню актив ортакъчылыгъы булан оьзю чечеген ёллар тангланма тюше деген масъала тувулуна эди. Шоллукъда биз ватандашлыкъ халкъчылыкъны жамиятчылыкъны, пачалыкъчылыкъны гьакъ герти кюрчюсю болма герек деген талапны сала эдик.

Шону кюрчюсюнде биз, Россияны составында Дагъыстанны федераллашдыра туруп, къумукъ автономия къурмакъ деген ойгъа гелдик. Шо къастны бютюн къурумубузну кюрчю маънасы этип де алдыкъ.

"Тенгликни" биринчи съезди ону къабул этди, ондан сонггъу жыйынларыбыз огъар бирден-бир ачыкълыкъ берди.

Шо мурадыбызгъа етмек учун, эки керен халкъ съездлерин оьтгердик. Оланы бирисинде бары да даражалардагъы къумукъ депутатланы кёп вакиллери ортакъчылыкъ этди, масъаланы биз салагъан кююне, къол гётерип, разилик берди.

Шу ёлубузда автономиягъа байлавлу белгили специалистлер гьазирлеген "Концепция Кумыкской Автономии в составе Дагестана и Российской Федерации", "Декларация о самоопределении Кумыкского народа", "Концепция федерализации Дагестана" (проект Конституционной реформы), "Концепция национального развития Кумыкского народа", "Примерный временный статус съезда Кумыкского народа и его постояннодействующего политического органа Кумыкского национального Совета" деген ва башгъа тюрлю кюрчю документлер къабул этдик.

Муну булан да таманлыкъ этмей, ОНН-ни ва огъар ошагъан башгъа тюрлю дюнья халкъара къурумлары булан бирликде чалыша туруп, ОНН-ни ва ООН-ну ишчи комиссияларында къумукъ халкъны бугюнгю яшав гьаллары гьакъында резолюциялар къабул этилди. "Тенглик" къурумуну вакиллерини актив ортакъчылыгъы булан, ОНН-ни атындан ООН-гъа ва дюньядагъы кёбюсю пачалыкълагъа "Всеобщая декларация прав народов" деген документ йиберилди.

Бир нече тюрк халкъланы дюнья даражада юрюлеген съездлеринде бизин халкъны бугюнгю яшаву гьакъында масъалалар гётерилди.

Шу къайдалы ишлени юрютювде бизге Адилгерей Гьажиевни, Камил Алиевни, Шейит-Ханум Алишеваны, Амин Ибрагьимовну, Завур Дыдымовну, Залибек Залибековну, Шихмагьаммат Дугужевни, Юсуп Алиевни ва олай оьзге кёплени мекенли кёмеги тийди.

Шу тайпа ишлерибизни барышында "Тенгликни" экинчи съездини къарарларына гёре, къумукълар яшайгъан бары да ерлерде, уллу байрам гюн йимик оьтгерилген "Къумукъ халкъгъа айрыча автономлукъ болса, къабул этерми эдигиз?" деген сорав булан соргъу референдум оьтгерме токъташдыкъ. Биз къуршагъан юртланы халкъыны 82 проценти, шо соравгъа разилигин билдирип, жавап бергенликни документлери къолубузда сакъланып бар.

Шу тайпа ишлерибиз "Тенгликни", къурум гьисапда, бютюн айланагъа малим этди ва шону булан бирче оьзюню гьалиги ёлун беклешдиривде де ва гележек заманлар учун да мекенли дарс болуп токътажакъгъа биз бек инана эдик.

Къумукъ автономияны аты чыкъгъан сонг, бу ерде бирдагъылай, айрокъда гележек чалышывларыбызны гёз алгъа тутуп, бизин кёбюсю съездлерибизде эсгериле гелеген кюйде, шо англавну терен маънасына тюшюнмек халкъ учун бек пайдалы.

Дагъыстанны федераллашдырып, къумукъ автономия болмакъ деген сёз тагъымны биревлер шону тувра маънасында тирелип токътайлар. Шо саялы да, бир-бир гезиклер: "Къайда, автономия къурабыз деген эдигиз. Неге къурмайсыз? Болмайгъан затланы айтып, адамланы башын чырмама негер тарыкъ эди", - деп, бек гьассиленегенлени де гёргенбиз.

Бу тайпа "политиклер", масъаланы шолай салып, "Тенгликни" атын не яманлыкъгъа айтдырма сюе, яда буса, не къурум болса да, политикада бек четим масъалалар бир аз заманны ичинде чечилип къалмайгъанны гьисапгъа алма сюймей. Мисал учун, Англияда (Великобритания) шотландлар оьзлени автономлукъ къурумун болдурмакъ учун чалышагъаны 300 йыллар бола. Гьакъылындан къарсалаву-къабунуву озагъан адамлар, тарихи сынавлагъа гёз къаратып, авара болмай.

Алгъасап-булгъасап этилген пикруларда политика къурулма бир де ярамайгъаны белгили, олайлар, автономлукъ болса, ону эки гюн де юрютюп болмажагъы ап-ачыкъ кюйде гёрюнюп тура. О тайпа адамлар шулай бир соравну гьисапгъа алма болмайлар: бизин пачалыкъ оьзю бизин халкъгъа автономия берме гьазирми, яда бугюн-буссагьат бизин халкъыбыз автономлукъну алма таман чакъы кюйленгенми? О не экенни халкъны кёп яны англаймы?

Шу ерде "Тенгликни" де, автономлукъну да яхшы англама герек деген уллу масъала арагъа чыгъа. Бу эки де англавну ёл канзилерине тюшюнюп битгенбизми? деген суал тувулуна. Бизин кёбюсю ёлдашларыбыз автономлукъну, огъар элтер сокъмакъланы - ёлланы ойлашып авара да болмай. Ону инг оьр даражасын айры пачалыкъ (республика) болуп олтурмакъ деп англай. Бугюнлерде де бизин арабызда булай ойлашагъанлар ёкъ тюгюл: "биз гьали автономия эте бусакъ, этебиз, автономия болмагъан сонг, къалгъаны бары да ёммакъ", - деп, халкъны арасында чийсынлыкъ тувдуруп айланагъанлар аз тюгюл. Олайлар къурумну беклешдирегенни орнуна, милли инамсызлыкъ, айсенилик ярата.

Гелигиз, "Тенгликни" 20 йыллыгъын белгилей туруп, бугюн биз бу масъалагъа башгъача янашып къарайыкъ. Янгыз шо заман бизин ишибизни мекенли англама ва оьзгелени де тюз ёлгъа бакъдырма болажакъбыз.

Автономлукъгъа элтеген эки девюр, эки ёл бар: башлапгъысы, оьзюню оьзденлигин тутуп, юрютюп, шогъар гёре яшав къуруп болур йимик халкъ болмакъ; экинчиси, Республиканы федеральный принципде къуруп, шо тизимде айрыча халкъ автоном республикасын къурмакъ. Биринчи маънада гьакъ герти халкъчылыкъ, автономлукъ, оьзденлик, экинчиси, пачалыкъны ичинде айры политика субъект болуп олтурмакъ.

Башгъачалай айтгъанда, халкъны ичинде къатты оьзденликни яратмакъ учунгъу гьаракат ва чалышыв пачалыкъ автономлукъгъа кюрчю болуп токътай. Шолай болгъан сонг, бизин халкъ учун да ва оьзге халкълар учун да, автономлукъну инг биринчи, инг гёрмекли даражасы миллетни ичиндеги жамиятлашыв ва бирлешив, политика якъдан бир ойгъа, бир ёрукъгъа гелмек, сыралашгъан къурумлашыв, оьз гьайын оьзюню къолуна алып, оьзтёрече къайдада экономикасын болдурув, пачалыкъ ишлерде оьз тавушу ва ихтиярлары барын билдирип де, юрютюп де бажарагъан халкъ болмакъ!

Ондан къайры да, герти оьзденлик гьакъылда, ойда, гьаракатда, генг дюньялашывну кюрчюсюнде болгъаны герек. Шолай оьзденлешивюню бир къайдасы - халкъара къурумланы тенг гьаракатлы ва ихтиярлы субъекти-ортакъчысы болуп чалышмакъ.

Генг дюнья арагъа оьз талаплары булан къошулуп, халкъ гьисапда оьз атын малим этмек, милли гьаракатда кёп сынавлашгъан ва кёп къайдалангъан, оьз арасында бек сыкълашгъан, бир умуту-къасты булангъы гьакъ герти жамиятлашгъан халкъ болмакъдыр.

20 йылланы боюнда "Тенгликни" гьаракаты булан, бизин халкъны кёп къатлавларыны актив ортакъчылыгъы булан оьтгерилген манифестацияланы, митинглени, забастовка лагерлени, юзлер-минглер ортакъчылыкъ этген къатнашывланы, къатынгишилер ачлыкъ билдирип этген къаршылыкъ билдиривлени, съездлени, кёп санавдагъы дюнья, халкъара гьакълашывланы натижагъа салып айтгъанда, бизин халкъ учун автономлашмакъны, гьакъ герти оьзденлешмекни биринчи девюрюню асил ёллары шулардыр:

а) милли иманлашыв, дин янындан дюньяны кёп яны булан бирлешив, терен гьакъ инанч, шу имканлыкъланы миллетни оьсювю учун пайдаландырмакъ;

б) пачалыкъда да, генг дюнья арада да оьзюн яхшылыкъда, билимчиликде, бажарывлукъда малим этип, гёрсетип бажармакъ, къара халкъны да, интеллигенцияны да бир къастлыгъын яратмакъ милли автономлукъгъа бек ювукълашдырагъан гючдюр;

в) гьар ерде оьзюню мюлклюгюн, экономикасын, еслигин билдирип бажармакъ, оьзтёрече оьзбашына яшав юрютме усталыкъ автономлукъну гёрмекли аламаты;

г) илмуну, билимни, маданиятны (спортну ва милли кадрлар гьазирлевню тармакъларында) алдынлыкъ алмакъ, тарихи эс-байлыгъын тас этмей, къоруп, янгычалай ойлашып, дюнья цивилизациясында оьз ерин тапмакъ милли оьзденликге борч затдыр.

Сюйсек де, сюймесек де, биз шу уллу оьсювден, оьр инсаплыкъдан оьтмей туруп, герти оьзден халкъбыз деп, оьктем болма ихтиярыбыз ёкъдур деп эсиме геле.

Бизге савут этип алма тюшеген бирдагъы уллу дарс "Тенглик" йигирма йыллар бою бизин халкъны оьзденлигин бирден-бир артдырмакъ учун арымай-талмай, оьзюне къаршы чыгъагъан гьеч бир гючлерден тартынмай, оьз ишин юрютгенликдир.

Шо ягъындан къарагъанда, къумукъман деген гьар-бир адам (эренлер ва къатынлар), ону оьзденлиги ва оьзденсизлиги тергелер кюйде "Тенгликни" элегинде эленип турду деп айтма толу ихтиярыбыз бар. 20 йылланы ичинде минглер булангъы адамлар шо милли тергевден чыкъды. Шону учун да шулай бир оьр маъналы затны эсгермей къойма ярамай.

Милли гьаракат бирден-бир мекенли де, толу да болсун учун ону барышына кёп-кёп анадаш дослар, къатынлар-къызлар къошулушгъаны герек. "Тенгликни" гелишинде де тап шолай болду.

Биз, яшавдагъы тюзсюзлюклеге ачыкъ кюйде къаршылыкъ билдирип, Хасавюртда, Къоркъмаскъалада, Магьачкъалада, Къараман бойда иш ташлав лагерлер къургъанда, районларда ёлланы ябып, гьаракат оьзюню лап оьр даражасына гётерилме герек деген гюнлерде (1990-1992 йылларда) къумукълар яшайгъан бары да ерлерден: Оьтемишден, Къаягентден башлап, Таргъу-Кахулайгъа етгинче, Кахулайдан башлап, Хасавюрт районгъа, Бабаюртгъа етгенче (Яхсай, Темиравул, Кёстек, Бабаюрт, Къарабудагъгентни бары да юртлары, Буйнакск районну бары да юртлары, Къоркъмаскъала, Чонтавул, Шавхалянгыюрт, Гьажидада в.б.) къатыны-къызы, тав бетлерден акъгъан ташгъынлардай болуп, агъып гелип, башында, гертиден де, бизин заманны игит адамы Шейит-Ханум Алишева ва ону юзлер ва минглер булангъы сырдаш къызардашлары, ёлланы, авлакъланы, майданланы елеп, гьар ерде ва Магьачкъаланы уллу майданында митинглер къуруп, сонг кёп гюнлеге ачлыкъ билдирип, айланаланы гьайранлыкъгъа къалдырып, шагьар советни бинасын елеп токътагъан эди...

Лабатханым (Къарабудагъгент), Турсун (Буйнакск), Абидат (Атланавул), Раисат (Чагъаротар), Шамалаханым (Къарабудагъгент), Зайнапханым (Магьачкъала), Нурипат ва Умсалимат (Магьачкъала), Наида (Муцалавул) ва олай кёп-кёп къызардашларыбыз ва олагъа ошагъан кёп анадашларыбыз, бизин сизге даимлик мюкюрлюгюбюз, даимлик гьюрметибиз. Шо заман сиз эдигиз бизин халкъны герти игитлери, шо гюнлер эренлени тавушу бир къыйматлы эди буса, сизинки, янгыз бизин халкъыбыз тюгюл, бютюн Дагъыстан, бютюн Кавказ учун минг къыйматлы эди! Сизин шо гюнлер Магьачкъалагъа гелип гёрген японлу язывчу, журналист, мени ювугъум Токо Мато: "Къумукъ къатынланы аривлюгюн ва къайратлыгъын гёргенде бырынгъы амазонкалар дагъы бир ерде де тюгюл, янгыз Кавказда болгъангъа мен ахырына ерли инандым", - деп язгъан эди.

Бизин халкъны арасында эл намусгъа байланып чалышып, гьаракат этме къагьруман хасиятлы адамлар баргъа биз кёп керенлер шагьат ва бек шат болдукъ. Олагъа барына да бу дюньядан гетгенлери булан бирче, бизин арабызда яшав сюрегенлерине гьакъ юрекден баракалла деп айтма сюебиз.

Шолай, билебиз, къувунлу гьаллар тувуп, тарыкъ болса, муна биз барбыз, деп, башлап гётерилип, олар чыгъып гележекге де бек инанабыз.

Милли оьзденлешивню шулай девюр белгилери, барышы, оьсюв къайдалары, ёллары барлыгъын билген сонг, автоном хасиятдагъы халкъ болмакъ учун эсгерилген талапланы биз къайсыларын кютмеге бажаргъанбыз, кютюлмегенлери къайсылардыр, гьарибиз ойлашып, оьзюбюз оьзюбюзге жавап берме болажакъбыз.

Натижада 20 йыллыкъ чалышывуну боюнда "Тенглик", янгыз съезден-съезге тюгюл, гьар гюнлюк ишинде халкъыбызны оьсювюню ва мекенли къурумлашывуну масъалаларын арагъа салып, ойлаша турду деп айтма болабыз. Гьар-бир ишинде эсгерилген шартланы гьисапгъа алып юрютмеге герегин унутмады. Гьар жыйында милли ойчулукъну, милли кадрланы гьазирлевню ва оланы якълавну, янгы къурумлашывну ва принциплешивню ишлери ал бетге салына эди.

20-нчы асруну ахырына таба оьз халкъыны башына тюшген къыйынлыкълагъа чыдама болмай, кёп-кёп алдынлы демократ къайдада ойлашагъан къумукъ уланлар, къатынлар ва къызлар халкъыбызны бу къыйынлы гьалындан чыгъармакъны оьзлеге намус билип, халкъны арасында къудратлы уллу уяныв ва гётерилив башлады.

Къумукъ халкъны пайдаларын якълайгъан къурумларыны бир нече агъымлары бар эди...

Къумукъ халкъ гьаракаты "Тенглик" шо намусну лап авур янын оьзюне алды ва халкъыбызны тарихи уянывуну байракъчысы болуп чалышды. Иш янгыз "Тенглик" юрютген митинглер, къатынлар билдирген ачлыкълар, лагерлер, уллу ёлланы, аэропортну бегетген булан битип къалмай эди. "Тенглик" бютюн Дагъыстанны политика яшавгъа гёз ачдырды, ватандашлыкъ гьаракатгъа алда бир де болмагъан кюйде гюч берди. Бютюн дагъыстан халкъны элдеги тюзсюзлюклени бирлешип, бирликде тенглешип, алдын алма чакъырды деп айтсакъ, янгылыш болмас.

Олай да, гьар халкъны оьзденлигине абур-сый этилмей туруп, ону оьсювюне азат ёл ачылмай туруп, жамиятда герти тенгликни, тюзлюкню къаравулламакъ бош хыял экенин аян этди.

Шону булан бирче, бу оьтген 20 йылны ичинде, бизин халкъ оьзюн миллет гьисапда сакълама сюе буса, терен тарихи маънада, гьеч бир давлагъа-шавлагъа тарымай, оьзюне гьар даим де хас болгъан саламатлыкъда къан тёгювсюз къайратлыгъы булан, уллу инкъылапгъа тенг гелир тавакаллыкъда къатты дёрт-беш абат алмаса, бир де ярамай деп, масъала салды.

Шо абатланы эсгергенче, бизин бугюнгю активни барлыгъына къыймат берме сюемен.

Мен оьзлени атларын, бугюнлерде мени "Тенгликдеги" иш ёлдашларым: Къалсын Девлетукъаевни, Къалсын Шабазовну, Зайнутдин Гьажимуратовну, Хизири Къасумовну, Юсуп Алиевни, Магьаммат Залибековну, Абдулвагьит Къанболатовну, Къамболат Къамболатовну, Рашит Мусалаевни, Арсланали Ибракъовну, Абас Дациевни, Умсалимат Адуеваны, Адилхан Паталиевни, Абдулмугьит Сайитовну, Алимурат Алимуратовну, Осман Гьажиевни, Шихмагьаммат Дугужевни, Нурипат Арсибиеваны, Наида Арсланханованы, Уълумат Бийболатованы, Бекев Бекеевни, Садюр Мурзаевни, Амин Насрудиновну, Наби Ибрагьимовну... ва "Тенгликни" районлардагъы, шагьарлардагъы юзлер булангъы инамлы актив ортакъчыларына бек уллу разилик берип, эсгерме сюемен. Олар бугюнлерде бизин алдыбызгъа салынагъан масъалаланы теренден англайгъангъа мен бек инанаман ва олай да, не къыйынлыкълагъа тюшюп къала буса да, халкъы учун бир сайлагъан ёлундан олар да ва олар инангъанлар да бир заманда да тайышмажакъны бек яхшы билемен!

Шо абатланы эсгергенде, шоланы биринчиси - узакълашгъан милли политика гьайсызлыкъдан уянмакъ, шону кюрчюсюнде, гьар-бир абатында, айрокъда, оьзюню барлыгъын-ёкълугъун тергейгенде, гьеч бир затдан харлысыз кюйде чалышма бажаргъан, оьзденлик ёлну танглап, ону гюн сайын артдырыргъа, къорувгъа ва гележегин якълавгъа гюч салмакъ. Шоллукъда бизин халкъны дюньялагъа, бютюн яшавгъа бакъгъандагъы оюн, пикрусун алышдырмакъны, янгыртмакъны гьайын этме герек эди.

Экинчи абаты буса булай болма герек эди. Халкъыбызны ич бирлигини ва шо бирликни идеологиясы ва ону туташ юрютеген халкъ гьаракаты болмагъа герек эди, ону системасын гюн сайын генглешдирмекни ва беклешдирмекни, аслу масъала этип, алгъа салып юрютмек эди.

Уьчюнчю абат буса оланы лап къаншавлангъан четимлиси эди. Халкъны оьз тарихине, оьз тарихи ерлерине - топракъ мюлклюгюне ес болмагъа чакъырмакъ, уьйретмек, шосуз халкъны оьзденлиги гьеч болуп гетегенге тюшюндюрмек эди.

Бизин халкъ оьзюню миналы топракъларына еслигин эки-уьч керен тас этген. Биринчилей, пача гьукуматы чыгъарып алып, экинчилей, Совет пачалыкъ, колхозлар, совхозлар къуруп, "коммунизмде" яшажакъбыз деп, чыгъарып алып, сонг да топуракъ ихтиярлыкъны пачалыкъны ихтиярына берип, о да ким башын тутгъан буса, обкомларбыз деп, тайпа-тухумуна пайлап, бизин халкъны минадан табии байлыгъын ёкълама къарагъанлар. Яхшы чы, топуракъны аркъасына салып, бир ерге де алып гетип болмайгъаны.

Къумукълагъа бугюнлерде Россияны законларына таянып, юрт хозяйстволарда къалгъан топуракъларын оьз арасында тенг пайлап алма ихтияр берилген эди. Тек халкъыбызны арасында гьайсызлыкъ ва хантавлукъ бар саялы, бу масъала заманында чечилмеди.

Бу ишдеги тавакалсызлыкъ артда да бютюн миллетге зараллы болуп чыкъды. Шамхалтирменни бары да топуракълары биревню еслигине тюшдю. Эшитдигизми? Бир заман макъталгъан Яхсай юртну беш минг гектар топурагъы бугюнлерде базар сатывгъа салынгъан, шону агьы башгъа юртлагъа да гележеги ачыкъ зат. Топуракъ масъаланы янгы кюйде, "революция" гьаракатда юрютеген юртлар деп Къарабудагъгентни, Эрпелини, Янгыкъумукъну, Къакъашураны, Агъачавулну эсгерме ярай. Бу да, тюзюн айтгъанда, тенгликчи юрт активистлени къаныгъывлу гьаракатыны гьасили эди. Къумукъдагъы къалгъан юртларда буса топуракъгъа бакъгъандагъы гьалларыбыз бек къыйынлы, оланы кёбюсю, пачалыкъ предприятиелеге (масала, алдынгъы консервтрестге) берилип, кёбюсю ерли жамиятланы ихтиярлыгъындан алынып, кётюрлюкде тарыма, тозулма аз къалып тура.

Гьали буссагьатда да топуракъ масъалада болушлукъ этилмей турагъан кёп къумукъ юртлар бар. Оланы бирлери: алдынгъы колхозлар, совхозлар, Совет гьукумат къайтып гелмесми экен деп, буту-къолу къартыллавгъа тюшгендей (шу айтылгъангъа ачыкъ мисал этип Тёбен Къазаныш ва Къоркъмаскъала юртланы алсакъ да таман) умут этип тура.

Шу ва шугъар ошагъан оьзге масъалаланы чечегенде гьайсыз ва чарасыз къалмасын учун, къумукъ халкъгъа республикадагъы ва бютюн Россиядагъы политика-пачалыкъ къурум гьаракатдан ягъада къалма ярамай эди, бу процесге актив кюйде къошулма тарыкъ эди. Бу да ону учун дёртюнчю абат болуп токътай эди.

Шо янындан алгъанда, "Тенглик" къуруму оьзюню республикада юрюлеген ва болма тийишли янгылыкълагъа янашывун РФ-ни президентлерине, Дагъыстан Республиканы баш къурумларына, артын уьзмейли билдирив этип, талаплар салып турду.

Бизин талапларыбызны кебюсю арагъа салынып, ойлашылып, къабул этилмей къала эди буса да, амма оланы бир нече принципли маънасы булангъылары гьисапгъа алынмай къалмады. Олардан бирисин эсгермей къойма ярамас деп эсиме геле.

Дагъыстан Республиканы Гьукуматы гьалиден 3-4 йыл алда Пачалыкъ Думаны къаравуна Къумукъ тюздеги тав къотан хозяйстволагъа берилген топуракъланы ва оланы мунда къурулгъан юртларын 200-300 чакъырым аридеги тав районлагъа гийирмек, олагъа толу ихтияр берме талап этип, законопроект язгъан эди. Заманында билип, шогъар миллетчиликни аламатына йимик къыймат бердик, шо къастны бюс-бютюнлей "Об общих принципах организации местного самоуправления в РФ") деген Законгъа къаршы чыкъгъанын гёрсетдик ва шо нажжаслыкъны дагъы ари барма къоймай токътадыкъ.

Шу тайпа масъалалар бизин халкъ учун ону уллу милли къурумуна айлангъан "Тенгликге" лап жаваплы ишлени бириси болуп токътады.

Шулай гюнден жумагъа, жумалардан айлагъа, йыллагъа чыгъа туруп, санап айта турсакъ, кютюлген кёп ишлерибизден, чечилген кёп масъалаларыбыздан хабар берме тюшер эди.

"Тенгликни" гьаракаты булан къумукъ районланы ва юртланы 20 дан да артыкъ точкаларында башгъалар елеп барагъан, елеп турагъан ерлеге ерли къумукъ кадрлар белгиленди, Хасавюрт шагьаргъа, районгъа башчылыкъ къумукъланы вакиллерине берилди, беш районда, халкъ булан бирге чалышып болмагъан башчылары тайдырылып, янгы адамлар белгиленди.

Иш шулай гьалгъа чыгъып тура эди чи, гьатта къумукъ юртланы башчылары этилип де башгъа миллетлени вакиллери салынма башлагъан эди.

Район, юрт, республика парламентлерине сайланагъан депутатланы арасында тенгликге янсыллы адамланы санаву артма башлады.

Ихтиярланы сакълайгъан къурумланы системасындагъы гьал аз буса да яхшы янына алышынды. Уллу чалышывланы, забаставка лагерлерде токътавну натижасында Къумукъ тюзде, Магьачкъаланы боюна гёчюрюп гелип янгы район болсун деген къастланы токътатдыкъ, Таргъу, Кахулай, Албёрюгент юртланы юрт Советлерин, талап этип, болдурдукъ, Янгы Кахулай, Янгы Таргъу, Янгы Семендер къурулду. Эндирейни тюбюнде бирдагъы янгы Эндирей ерлешди. Бырынгъы Къапчугъайны, Къазиюртну янгыртыв масъалагъа гиришдик.

Алдынгъы Хумторкъали районну янгыртмаса токътамадыкъ. Бир гезик Къызылюрт шагьар башчысы этип къумукъ адамны белгилеме борчлу этдик. "Тенглик" къурумну гьаракатыны натижасында энниден сонг къумукъ районларда биринчи гьаким этип башгъа миллетлени вакиллерин белгилейген мердешлерин токътатдыкъ. Шу девюрде Дагъыстан Республиканы Гьукумат башчысы къумукъ адам болмагъын якъладыкъ.

Бизин къатты талап салывубузну кюрчюсюнде къумукъ районларда бир-бир юртлагъа аз буса да топуракълары къайтарылды, оланы миналы ерлерин башгъа пачалыкъ ишлеге къоллама сюегенлик, шо масъаланы тюбюнде къумукъ юртлар елеген ерлени тарлашдырмакъ деген планларын, "инвестиция" къастларын токътатма болдукъ. Олай "инвестиция" къастланы бириси - Къарабудагъгентни топуракъларында къурулма герекли "немецкая деревня" эди. Хумторкъали ва оьзге къумукъ районларда, табии байлыгъын бузуп, цемент ва шиша заводлар къурув планлагъа къаршылыкъ билдирдик.

Къумукъ тюзде ону экология аманлыгъына къаршы чыкъгъан ишлени алдын алма болдукъ. Таргъу тавну уьстюндеги таш чыгъарагъан карьерни япдырдыкъ, Аграхан залив боюнда юрюлеген экология пучлавгъа ахыр салдыкъ, Сарихумну аманлыгъын якъладыкъ.

"Тенгликни" чалышынывуну натижасында, айтма ярай, къумукъ интеллигенцияны арасында уллу уяныв тербениш башланды, алимлени гьаракаты булан шу 20 йылны ичинде алда унутулгъан кёп-кёп, яда айтардай маъна берилмей тургъан "Дербент-наме", "Анжи-наме" йимик ва олагъа ошагъан бек уллу къыйматлы асарларыбыз, тарих памятниклерибиз халкъыбызны къолуна тюшдю, белгили къагьруманларыбызны да (Уллубийни, Умму Камалны, Солтан-Мутну, Й. Къазакъны, Валаи Дагъыстанини, Абусупьянны, Къоркъмасовну, З. Батырмурзаевни ва олай кёплени) янгычылай тюшюнюп, янгычылай англама башладыкъ. Белгили алим-тарихчи С. Гьажиева бизин халкъны эки томлукъ тарихин язды ва олай да, 15-ден де артыкъ къумукъ юртланы тарихи гьаллары, китаплар болуп, халкъны арасында яйылды, бир заман ябылгъан район газетлер, янгыдан чыгъарыла башлады, къумукъ радиоберилишлер жанланды. Къумукъ театрны бинасы къурулду. Нечакъы къыйынлы заман буса да, къумукъ тилде китап чыгъарылыш, алдагъы девюрлерден эсе, беш - алты керен артды. Бир-бир къумукъ язывчулар, беш - алты томлу асарлар этип, бугюнгю язывчуланы къолуна берди.

Къумукъланы тарихине, адабиятына, тилине байлавлу 89 докторлукъ диссертациялар якъланды.

"Тенглик", аты бютюн дюньягъа белгили болгъан сонг, Мурат Аджини уятды, Мурат Аджи бютюн дюньягъа инг эжелги заманлардан берли дюньяларда къумукълукъ барны аян этди. Белгили алимибиз Къалсын Къадиргьажиевни дёрт томлукъ "къумукъ тилни этимология сёзлюгю", арт-артындан чыкъгъан ону илму-ахтарыв ишлери миллетни оьзденлигине оьзденлик къошду.

Къуршап айтгъанда, къумукълукъ шу йигирма йылны ичинде (илму гьаракатда, язывчулукъ, шаирлик талпынывларда) уллу оьзден толкъунлашынывну аламатына айланма башлады.

"Тенглик" ва тенгликчилик булан байлавлу бешинчи абат буса, бизин халкъ учун булай къалипде геле эди. Эсгерилеген ёлну теренден англап, бютюндюнья къаравларына тюшюнювлерин, оюн-пикрусун янгыртажагъына шеклик ёкъ эди. Гьар-бир затда озув билимни, гьакъылны ва усталыкъны натижасы экенни биле эдик.

Шоллукъда билимге гьасиретлик, илму чалышыв ал бетге чыгъа эди. Шо да недир десегиз, халкъны аста-астадан генг дюнья сынавлагъа чыкъмакълыгъы, таянмакълыгъы, бютюн умуми лайыкълыкъгъа ес болмакълыгъы. Биз бир Аллагьны тюбюндеги Ер юзюню (планетаны) халкъыбыз. Инсанны ва оьр инсаплыкъны байрагъы - тенглик! Бизин миллетлигибиз Дагъыстанны, Кавказны, гьатта Россияны дазулары булан битмей. Биз - дюньядагъы кёп миллион санавдагъы дюньядагъы тюрк миллетни айрылмас гесегибиз. Тарихибиз де, культурабыз да шолай. Шо саялы къумукъда оьзденлик де, оьзтёречилик де, билимге гьасиретликни, терен англавну, генг сынавну, гьакъылны ва оьр инсаплы культураны даражасы болмагъа герек, деген масъала эди.

Милли элитаны, айрокъда, оланы гёрмекли ишлерде машгъулларыны ва ерлердеги простой халкъны арасындагъы бирлик халкъчылыкъ, ватандашлыкъ чалышыв учун гьар заман да бек пайдалы онгайлыкълар яратгъан. Шо меселде халкъ гьаракатыны гючленмегине себеп болуп гелген.

Оьтген йигирма йылны ичинде шу къайдалы масъалаланы эслей туруп, "Тенглик" халкъны гьайын этип юрютеген ишлеринде яхшы кёмеги тийген къумукъ район ва шагьар башчыларындан Абдурагьим Бексолтановну, Илмутдин Гьамзаевни, Сапиюлла Къарачаевни, Мурат Шихсайитовну, Магьаммат-Расул Алхлаевни, Къапур Исаевни ва Магьачкъала шагьар башчыларындан Сайит Амировну айрыча эсгермекни тийишли гёребиз...

Белгили кюйде, Таргъу, Кахулай ва Албёрюгент юртлулар (олар булан бирче Къарасувотар юрт да), 1944-нчю йылда гючден гёчюрюлюп, депортация этилгенге мюкюрлюк этсин деп талап салып, гьар тюрлю Совет къурумлагъа кагъызлар язагъаны кёп йыллар бола эди. Болса-болсун, бу масъала еринден гьеч тербенмейгенни бары да халкъ биле эди...

Магьачкъала шагьар башчысы С. Амиров, бу масъаланы шагьар депутатларыны жыйынына салып, ойлашып, эсгерилген уьч де юртну гючден гёчюрюп, пачалыкъ къурумлар бек уллу айыплы болгъангъа хас къарар къабул этди ва бу масъаласы республика къурумланы къаравуна берди.

Бу абатда, озокъда, "Тенглик" булан бирче чалышагъан Юсуп Алиев кёп йыллар бою башчылыкъ этеген "Анжи" деген комитетни бугюнгю политикада инг гёрмекли натижасы болду.

Бу тайпа ва булагъа ошагъан башгъа тюрлю милли масъалалар таза, эли учун къайратлы ва гьаракатчы яш наслу гелмей туруп, ахырына ерли кютюлмежегин биз башданокъ биле эдик. Неге тюгюл, тарихи янгырывну девюрлеринде гьар заман янгы наслуну тарбиялав, охутув инг гёрмекли ерни алып токътай. Шу девюрню ичинде "Тенгликни" кёмеги булан юзлер булангъы къумукъ яшлар ерли вузлагъа тюшюп охугъанны ва тыш пачалыкъларда охуп къайтгъанны эсгерме ярай. Шу иш бугюнлерде де узатыла. Биз тезден берли къумукъ халкъчылыкъны кюрчюсюнде къурулгъан къумукъ халкъ университетин къурма план тутгъанбыз.

Белгили болгъаны йимик, милли идеологияны, миллет янгыртывчу ишини масъалалары бир къысгъа кампаниягъа, бир аз девюрге салынмай, кёп заманлагъа арты уьзюлмей юрюлюп тура.

"Тенглик" оьзюню алдына салгъан уллу борчланы гьали де барын да кютюп битмегени, оланы неге кютюлмейгенини себеплери де ачыкъ, аян. Биз пачалыкъ къурум тюгюлбюз, жамият къурумбуз.

Амма тенгликчилер ва олар булан бирче гьаракт этегенлер гележекде де шо программаны кюрчюсюнде чалышывун инамлы кюйде узатажакъгъа бек инанабыз. Билебиз, бизин йигирма йыллыкъ чалышывубуз ва сынавубуз бизин халкъгъа миллет гьисапда не етишмейгенликни теренден сезме имканлыкъ берди ва гележекде де, шогъар таянып, ишин юрютме бек уллу инамлыкъ яратды.

Унутмайыкълар, бугюнлерде бизин халкъгъа муна шулай бютюн миллетни атындан тёре гесме болардай къудратлы къурумчулукъ етишмей.

Эгер шулай сыралы айланыш булан бирче, увакъ-тюек гюнлюклеге алданмай, бизге бир этгенге эки этербиз деп турагъанларыбыз кёплешген сайын, биз гьакъ герти оьзденлешивню ёлуна чыкъажакъбыз.

Мени гьисабымда, шо бир тутгъан ёлубузгъа тавакаллыкъ, ахырына ерли инаныв, къатты жамиятлашыв, политикада, пачалыкъда, маданиятлыкъда гьеч бир де артда къалмай чалышывчулукъ, милли сиптечилигибиз тас этмесчилик, къаст этип айлансакъ, яшав бизин янгы оьрлюклеге чыгъармай къоймажакъ.

Бизин халкъны тарихи яшавунда юрюлюп гелгенде йимик, гьалиги наслулагъа, милли тёре гесип, ону бирлешип кютювчюлюк мердешлер етишмей. Шо саялы буса ярай, гьалиги бизин заманда къумукъ халкъны атындан пачалыкъ къурумларында кёбюсю гезиклер пачалыкъ ишлени алдагъы заманларда йимик, оланы оьр даражада къурмакъ учун къанын-жанын берип ябушагъанлар (У. Буйнакский, Ж. Къоркъмасов йимик) елемей, кимни къочулугъу ва акъчасы кёп буса, шо барып елей.

Ишлерибиз шулай гьалгъа чыкъгъан сонг, халкъ да оьз янындан милли пайдаларын писиремей юрютген гьакимлени жамият инкарлыкъгъа салып, тарыкъ буса, эл атындан айыплавгъа тутма тарыкъ.

Биз бу барышыбызда савутсуз къатты чалышывлагъа гьазирлигибизни ва оьзюбюз тутгъан ёлгъа ахырына ерли аминлигибизни гёрсетме герекбиз!

Бизин милли гьисаплашывубуз, далапчылыгъыбыз муну булан битмей. Биз пачалыкъ янындан гьар халкъгъа бырынгъыдан берлиги миналы топуракъ ерлеринде гьалал еслик этмек учунгъу тюзлюк яратагъан законлар чыгъармакъны къаравуллажакъбыз. Бизин англар бугъай деп, болгъанча чыдамлы иш гёрежекбиз. Гьаракат къурумубузну болгъан чакъы яхшы умутлагъа асасландыражакъбыз.

Шу ва шугъар ошагъан излевчю ойларыбызгъа таянып, "Тенглик" гьали энниден сонггъу девюрдеги тактикасын ва стратегия алымын белгилеме ва юрютме къаст этежек.

Милли къумукъ халкъ гьаракатыны 20 йыллыкъ чалышывун гёзден гечире, сёзюмню тамамлай туруп, охувчулагъа ону булан байлавлу биз шу девюрню ичинде алгъан бирдагъы бир уллу дарсны, эсгерме сюемен.

Дюньялыкъда бар затны башы инсан ва огъар Тенгирибиз аз болжалларда береген ону яшавудур. Яхшы ойлашып къарасакъ, бизин халкъ оьзюню "Тенглик" гьаракатлыгъыны девюрюнде, янгыз оьзюню башыны гьайын этип тюгюл, бизин учун да, башгъалар учун да, савлай зор пачалыгъыбыз да оьр инсаплыкъда етдиринки ёл алсын деп чалышды.

Бугюн биз, халкъыбызны шу ёлуна ахырына ерли берилип, къанын-жанын аямай, къыйнала, яна-гюе яшавларындан айрылып гетген, бизин халкъны гьалиги девюрюню гьакъ герти къагьруман адамларына йимик биз оьзлеге гьюрмет этип гелеген Хожа Мажидовну, Тотурбий Тотурбиевни, Багьавутдин Гьажиевни, Анвар Гьамидовну, Акъай Акъаевни, Магьамматсолтан Ягьияевни, Абдурагьман Аселдеровну, Абдулла Хасболатовну, Арслан Халиловну, Абдурагьим Къандауровну, Айнутдин Даякъаевни, Баммат Атаевни, Микайыл Абуковну, Даниял Тулпаровну, Маймунат Чопанованы, Ибрагьим Бамматулини, Гьажи Хангишиевни, Зубайыл Хиясовну, Василий Барончукну, Иса Исабековну, Къазихан Къазанбиевни, Атай Алимурзаевни, Камил Атаевни, Айнюк Агьматованы, Айнутдин Мамаевни, Башир Акаевни, Магьаммат Магьамматовну, Жамалитдин Салигьовну, Багьавутдин Ихласовну, Хожа Забитовну, Магьаммат-Расул Ирбаиновну, Наби Дагьировну, Давут Давутовну, Умар Теймуровну, Абдуллабек Абдуллабековну, Набиюлла Жангишиевни, Арсевдин Абдуллаевни, Дадав Дадаевни, Мухтарпаша Мажидовну, Гьамит Къылычевни ва олай да халкъчылыкъ чалышывланы тарихинде даимликге къалажакъ оьзге кёп-кёп елдашларыбызны атларын айры тутуп эсгермекни тийишли гёребиз.

Заманлар гетер, иншаллагь, мен инанаман, гелеген наслулар яшавларын оьз халкъы учун къурбан этген игитлерин унутмас.

Бизге буса, савлагъа, олагъа, "Тенглик" гьаракатны асгерчилерине йимик эсделик тургъузувну кююн ойлашма герек. Балики де, "Тенгликни" эсделик китабын, артгъа салмай, язма заман болгъандыр.

Тенглик - гьакълыкъ, гьалаллыкъ, бирлик, тюзлюк, халкъчылыкъ, оьр инсаплыкъ, терен инанч, уллу сыралашгъан асгерлеге йимик къастлар, къайратлы чалышыв гьаракат, о - янгылыкъгъа, эркинликге, харлысызлыкъгъа, ярыкълыкъгъа талпыныв, о - уллу уяныв, о - халкъ учунгъу бир "чапгъын", о - давсуз гьалал революция. Булар барысы да бизин халкъны къанына сингген. О бизин халкъгъа даимликге берилген къысмат.

Неге? Неге тюгюл, дюньядагъы гьар халкъны: бизсиз дюньялар толу да болмажакъ, бизсиз тюзленме де тюзленмежек деп ойлашгъаны герек!


Опубликовано: газета "Ёлдаш". №№48-50, ноябрь-декабрь 2009.

Размещено: 30.01.2010 | Просмотров: 3211 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.