Кумыкский мир

Культура, история, современность

Узунотарны ким къургъан?

(Кто основал Узун-отар?)

Бир нече йыллар алъякъда магъа белгили къумукъ шаир, язывчу, драматург, тарихчи, журналист Баммат Атаевни къолъязывлары булан таныш болма тюшдю. Кюйге къарагъанда, Баммат Багьавутдинович бу тептердеги маълуматланы 1964-нчю йылда (тептерни уьст жылтында шо тарх гёрсетилген) Хасавюрт районну юртларында яшайгъан тамазаланы сёйлетип жыйгъан.

Тептерни тергевлю охуп чыкъгъанда, ондан-мундан язылгъан жумлаланы гезиги булан тизгенде, оланы маъна якъдан бир ёрукъгъа салгъанда, ватандаш давну заманында, чечип айтгъанда, 1918-1920-нчы йылларда Хасавюрт округда болгъан агьвалатлар гёз алгъа гелип токътай, шо райондагъы Узунотар юртну тарихини, аз буса да, юзю ачыла.

Тамазаланы эсделиклерине гёре, Узунотарны кюрчюсюн Хизри Жакъавгьажиев салгъан. Ол ким болгъан? Хизри Эндирейде тувгъан ва оьсген. Ону ерли бай-бийлер, айрокъда агъа-инилер Ирбайхан ва Ирази Уцумиевлер, булан тюртюшювлери кёп бола болгъан.

Пачаны тахдан тюшюрген сонг, Эндирей юртну халкъы большевиклени якълай. Юртда большевик группа къурула. Огъар Хизри Жакъавгьажиев ва ону зукъариси Сиражитдин Хасболатов ёлбашчылыкъ этелер. Оланы гьаракаты булан ва элни харжына атлы отряд да къурула. Отрядгъа, биринчилерден болуп, Алимхан Османов, Абусейит Гьюсейханов, Апат Корсаков, Батракъ Батырмурзаев ва шолай оьзгелери языла. Шоллукъда, аз заманны ичинде отрядны санаву 100 атлыгъа етише. Шо къалмагъаллы заманда Хизри оьзюню отряды да булан юртну ва онда яшайгъанланы аманлыгъын болдура.

Эндирейге красноармеецлерден топлангъан отряд да булан Солтансайит Къазбеков геле ва юртда оьзюню штабын ача. Шо заман Хизри Жакъавгьажиев Магьач Дахадаев булан аралыкъ тута. Ол Хизрини отрядына савут, патронлар ва топ берип кёмеклеше. Шо топну гьали Тотурбийкъала ерлешген ерде орунлашдыргъанлар. Топдан таба Хизрини отрядындагъылар Абдурагьим Абдулаковну ёлбашчылыгъыны тюбюнде Эндирейге ювукъда жыйылгъан имам Нажмутдин Гоцинскийни черивлерине бир токътавсуз атыша. Натижада имамны асгерлери гери тартылма борчлу бола. Эндирейни айланасында тувулунгъан гьал себепли болуп, большевиклени штабы, башында Солтансайит Къазбеков да булан, башгъа ерге гёчюрюле. Шондан сонг Гоцинскийни черивлери Эндирейни янгыдан къуршавгъа ала. Юртну къорума Хизри Жакъавгьажиевни атлы отрядыны гючю чатмай, шону учун да имамны асгерлери Эндирейни елей. Нажмутдин Гоцинский халкъны алдына чыгъып сёйлей, большевиклени якъчысы болгъаны учун эндирейли Темирхан Акъавовну динсиз, имансыз деп налатлай, ону къатыны булангъы шариат гебинин буза.

Юртдан чыкъгъан Хизри Жакъавгьажиев ва ону ёлдашларыны кёплери гёнгюллю кюйде Магьач Дахадаевни отрядына къошула. Сонггъа таба олар, Магьач Дахадаев ва Жалалутдин Къоркъмасов булан бирге, Лавашаны душмандан къорувда актив кюйде ортакъчылыкъ этелер.

Магьаммат-Эфенди (фамилиясы эсгерилмей) 1920-нчы йылда оьзюню отряды булан Эндирейге чапгъын этип, ону елей. Шо отрядда Хизри Жакъавгьажиев де ва ону ёлдашлары да болгъан.

Артда Хизрини атлы отряды Гоцинскийни асгерини бир бёлюгюн аралай, натижада ол имамны есир эте.

Магьаммат-Эфенди де, Хизри де Кёстекни ва оьзге юртланы азат этмеге гетгенде, Эндирейни акъ къазакъланы асгерлери елей, кёп-кёп уьйлеге от сала. Хизрини ва ону зукъариси Сиражитдинни уьй-эшигине айрокъда гюч этиле.

Дагъыстанда совет гьакимлиги токъташдырылгъан сонг, 1921-нчи йылда, Хизри Жакъавгьажиев ва ону ёлдашлары Сиражитдин Хасболатов, Абдулмуслим Давутов, Насритдин Ражапкулу, Темирхан Акъавов, Солтангерей Мамашев ва оьзгелери 11-нчи Къызыл Армия булан Эндирейге къаита.

Оьзюню заманында Хизри - Эндирейни, Терик областындан чыгъарып, Дагъыстан областгъа къошмакъны гьайын этип чапгъанланы бириси.

Ватандаш давдан сонг Хизри Жакъавгьажиев етти йылгъа ювукъ Хасавюрт округну милициясыны начальниги болуп ишлей. Сонг ол артда Узунотар болажакъ ерге геле ва мунда 1927-нчи йылда биринчи уьйню тизе. Хизрини гьаракаты булан 70 хозяйствогъа планлар да бериле ва юрт хозяйство артел де къурула. Ону председатели этип юртлулар Хизрини сайлайлар. Ишчилер мамукъ оьсдюрюв булан машгъул бола. Чыгъып турагъан мамукъну кююн-гьалын тергейим деп уллу авлакъны айланып турагъанда, Гуляйск деген ерде 1931-нчи йылда Хизри Жакъавгьажиев хапарсыздан гечинип къала.

Ол къургъан юртгъа башлап Хизриотар деп айтыла. Сонггъа таба Узунотаргъа айлана. Гьали буса шо юрт Тотурбийкъала болгъан. Бир нече йыл алда Узунотаргъа нажжаслар вагьши кюйде жанын къыйгъан "Главдагестанводстрой" деген бирлешивню начальниги, Россияны ат къазангъан къурувчусу, кёп-кёп орденлени ва медалланы кавалери Тотурбий Жакъаевич Тотурбиевни аты тагъылды.

Инкъылапны вакътисинде, ватандаш давну йылларында жанын-къанын аямай ябушгъан янгы яшавну къурувда гечесин-гюнюн бир этип чалышгъан Хизри Жакъавгьажиевни ватандашларыны арасында уллу абуру-сыйы болгъан. Халкъ огъар йырлар да чыгъаргъан. Шолай йырланы бириси бугюнге ерли етишген. Ону автору Бабаюрт районда тозулгъан юртланы бириси Солтанянгыюртунда яшагъан Ибрагьим Бабатов гьисаплана.

Шо асарны къалам тийдирмейли, бар кююнде сизин тергевюгюзге беремен.

Хизрини йыры

Кавказия - Дагъыстанны элинде,
Эндирей деген юртну еринде,
Хасавюрт киняз ёлну ягъында,
Советский гьукуматны чагъында,
Юрт халкълардан артель къуруп олтургъан,
Дюнья юзюн гьакъыллардан толтургъан,
Шол Хизри Жакъавгьажини уланы,
Пачалыкъны къурар йимик планы.
Берген сайын гьакъыллары битмеген,
Къаршылашса ягъалашып оьтмеген.
Къакъшылашсанг сен, Хизри, къагъынсанг,
Къатлыкъмайлы къагъып пайынг аладынг.
Эр башынга авур намус иш тюшсе,
Юрегингни тавакелге саладынг.
Хизрини этген анты бар экен
Байны-бийни яшамагъа къойман деп.
Пакъырланы малын-мюлкюн талайгъан
Яманланы къанын ичсем тойман деп.
Яманлардан къоркъуп уьйде ятмадынг,
Гезикли ишде эл намусунг сатмадынг.
Ярлыланы янын тутдунг гьар вакъти
Бу сёзлени ялгъаны ёкъ бирдокъда.
Къачгъанлагъа къамалагъан къаладынг,
Хариплеге ярдым кёмек боладынг,
Талгъанланы таянагъан тавудунг,
Бир гьалиге адамланы савудунг.
Гьакъылсыз ойсузлагъа ой салгъан,
Охумайлы туруп оьзю илму алгъан,
Илмулу алимлерден озадынг,
Судьялар этген судну бузадынг.
Адвокатлар сенден гьакъыл сорагъан,
Таныгъанлар социалист деп ёрагъан.
Гертилик булан тюзлюкню
Ичингдеги жанынг йимик гёрединг.
Иши онгайсыз гелип сагъа сыйынса,
Онгарып, эбин табып берединг,
Олар сени таныгъанлар гьар ишде,
Ким болажакъ сен юрюген юрюшде.
Гьар-бир ишинг олар булан тутадынг,
Базынадынг, сен олагъа базадынг.
Олар учун къыйынлыкъда къалгъансан,
Кюллю халкъдан баракалла алгъансан.

Сюйсек де, сюймесек де, инкъылап да, ватандаш дав да, совет гьукуматны девюрю де - бизин тарихни бетлери, оланы йыртып ташлама къарамакъ, бирдокъда ярайгъан зат тюгюлдюр. Тарихде болгъан агьвалатланы гьакъындагъы маълуматланы, халкъы, эли учун жанталашып айлангъан адамланы гьакъындагъы эсделиклени гележек наслулар учун сакъламакъ - гьалиги наслуну сыйлы борчларыны бириси деп ойлайман.


Опубликовано: газета "Ёлдаш". 22.01.2010.

Размещено: 22.01.2010 | Просмотров: 2694 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.