Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тарихни къынгырлашдырывгъа ёл берилме тюшмей

(баянлыкъ)

Уьлкеде янгыртып къурув ишлер, демократия къурум болдурабыз деп айтылагъан девюр башлангъанлы кёп тюрлю онглу-терсли алышынывлар этилип тура. Экономика, политика тармакълагъа йимик, илму, билим берив ва шолай оьзге тармакълагъа да янгы гёзден янашыв бары ачыкъ кюйде гёрюне. Айрокъда илмуну тарих тармагъына бакъгъан якъда этилеген къынгырлашдырывлар, айры-айры политиклени, алимлени, тарихчилени Ватанны тарихине оьзтёрече янашыву, ону оьзлер сюйген кюйде, бир тайпаланы онгайына ва пайдасына гёре тизме, гёрсетме къарайгъанлыгъы тергевню тарта ва талчыкъдыра. Бу масъалагъа байлавлу болуп бизин мухбирибиз, РФ-ни Илмулар академиясыны член-корреспонденти, белгили алим-тарихчи профессор, РФ-ни Илмулар академиясыны Дагъыстан илму центрыны президентини ойчусу Агьмат Ибрагьимович ИБРАГЬИМОВ булан ёлугьуп, шо гьакъда лакъыр этген. Охувчуланы тергевюне шо лакъырлашывну аслу маънасын беребиз.

- Агьмат Ибрагьимович, сизин къаравугъузда, бугюн Россия, шону ичинде Дагъыстан илмуну да гьалы не даражададыр? Пачалыкъны ягъындан о тийишли кюйде якълав табамы?

- Тарих илму гьар даим де уьлкени политика ёлуну къуллукъчусу болуп гелген. О политикадан айрылып оьсме болмай. Шо саялы даим де политика огъар таъсир эте. Пачалыкъны янындан якълав болмаса, илму оьсме де болмай. Тюзю, пачалыкъда къурум алышынма башлагъан булгъавурлу, белгисиз йылларда, оьзге кёп тюрлю масъалалар, тармакълар йимик, илмугъа да бир нече йылланы боюнда ёрукълу тергев бакъдырылып, тийишли якълав болмай къалып турду деме ярай. Амма илму нечик шартларда да оьсме герек. Имканлыкъ, харж якъдан тийишли даражада якълав болмаса, илмуну да ёрукълу кюйде оьсдюрме, алгъа юрютме бажарылмай. Уьлкени Президентини, Гьукуматыны ягъындан артдагъы йылларда тийишли тергев, харж якъдан якълав болма башлагъанда, илмуда, шону ичинде тарих илмуда да оьсюв гьис этилегени, алгъа барыву бизин сююндюрмей болмай. Эгер уьлкеде янгы алышынывлар этилме башлангъан девюрде бизин илму эсги къайдадагъы оьсюв ёлун узатма борчлу эди буса, пачалыгъыбыз бир къадар аякъгъа турма, экономика якъдан беклешме башлагъанда, илмугъа янгы гючлер къошулма, янгы ёлда оьсме башлады. Гьал бютюнлей алышынгъан, илмуну харж якъдан таъмин этивю де яман тюгюл. Демек, оьсювге ёл ачылгъан. Гьали илмугъа, шону ичинде РФ-ни Илмулар академиясыны Дагъыстан илму центрыны Тарих, археология, этнография илму-ахтарыв институтуна да янгы гюч - яш алимлер къошулгъан. Аспирантурагъа тюшюп, илмусун теренлешдирме сюеген жагьиллер де аз тюгюл.

Бизин институтну харж булан Россия бюджетден таба пачалыкъ таъмин эте. Биз де шо харжны якълаву булан оьсебиз. Ондан къайры, илму фонд да бар, тыш уьлкелени грантлары да бар. Сонг да, бизин республиканы Президенти де, Дагъыстанны Россиягъа ахырынчылай къошулмакълыгъын белгилевге байлавлу болуп монография чыгъармакъ учун 450 минг манат акъча гёрсетген. Демек, биз гьали центрдан да, республикадан да харж якъдан тийишли якълав табабыз деп айтма ярай.

- Уллу алим-тарихчи гьисапда, дагъыстанны тарих илмусуну оьсювюне нечик къыймат берер эдигиз? Бугюнлерде республиканы тарих илмусунда янгылыкъланы арагъа чыгъарылывуну гьалы нечикдир? Дагъыстанны гьар миллетини тарихине бакъгъан якъда оьсюв бармы?

- Россия Федерацияны Гьукуматыны ва бизин республиканы ёлбашчыларыны якълаву, кёмеклиги булан, бизге ишибизни генглешдирме имканлыкълар ачылгъан. Эгер алда бизге Дагъыстанны бырынгъы тарихин ахтарма, шону учун археология къазывлар оьтгерме имканлыкълар ёкъ эди буса, энни Гьукуматны янындан гёрсетилеген харжны, гьар тюрлю грантланы яхшылыгъындан бизин алимлеге Дагъыстанны территориясында бырынгъы адамланы болмакълыгъына байлавлу ахтарывлар оьтгерме имканлыкълар ачылды. Демек, Россияны Илмулар академиясыны академиги А. Деревенкону ва член-корреспонденти Гь. Амирхановну ёлбашчылыгъы булан оьтгерилген археология къазыв-ахтарыв ишлени натижасында Дагъыстанны территориясында гьалиден 800 минг - миллион ярым йыллар алъякъда адамлар яшама башлагъанны токъташдырма бажарылгъан. Бу алимлени гьаракаты булан Дагъыстанны, Гюржюстанны территорияларында хыйлы эсделик ерлер аян этилген. Айырып айтгъанда, Дербент, Табасаран, Акъуша районларда этилген ахтарыв-къазыв ишлени натижасында тарихи маънасы булангъы хыйлы эсделиклер табылгъан. Бу йыл сентябрь айны 6-сындан 11-не ерли оьзюне Москвадан, Санкт-Петербургдан, Азербайжандан, оьзге пачалыкълардан, гьатта Канададан гелген алимлер ортакъчылыкъ этген симпозиумда бек пайдалы лакъыр болду. "Даггазпромну" "Леззет" деген санаторийинде оьтгерилген бу симпозиумдан сонг, алимлер, Дербент районну Геджух юртуну бойларында, Табасаран, Акъуша районларда этилген археология къазывларда да болду. Шо къазывланы натижаларына байлавлу этилген пикру алышдырывланы да яхшы пайдасы тиежек. Гьасили, буссагьатгъы вакътиде дагъыстанлы алимлер, айырып айтгъанда, бизин институтну тарихчилери, археологлары янгы-янгы ахтарывланы уьстюнде ишлей. Шо муратда олагъа россиялы ва тыш уьлкели алимлер де кёмек эте. Орта гьаракатны натижасында Дагъыстанны тарих илмусу оьсювню янгы ёлунда чалыша.

- Дагъыстанны тарих илмусуну, огъар багъышлап чыгъарылагъан китапланы гьакъында айтагъанда, шо асарларда къумукъланы тарихине кёп аз ер берилгени белгили. Шону себеби не экен? Дагъыстанлы гьар миллетни, шоланы арасында къумукъланы да айры тарих асарларын чыгъарма кюй ёкъму?

- Дагъыстанны тарихине багъышлангъан асарлар бизде эпсиз кёп чыгъарыла. "Дагъыстанны тарихини очерклери" деген асар бар. Дагъыстанны тарихини дёрт ва эки томлукъ асарлары чыкъгъан. Шоланы барысында да дагъыстан миллетни тарихине тийишли ер де берилген. Мен къумукъланы тарихине илмуда осал ер бериле деме болмайман. Неге десе, шо ягъындан алгъанда, бизин белгили алимибиз Сакинат Шихагьматовна Гьажиева мисгин оьзюню савунда шо муратда кёп иш этген. Ону "Къумукълар" деген китабы, шондан сонг къумукъланы тарихине багъышлангъан эки томлугъу шогъар шагъатлыкъ эте. Ондан къайры да, Арсен Акъбиев къумукъланы тарихине байлавлу докторлукъ диссертациясын якълады. Профессор Гьажи Фёдоров, солтан-янгыюртлу тарихчи Багьавдин Гьажаматов къумукъланы тарихини уьстюнде кёп ишлеген, тийишли асарлар чыгъаргъан. "Елдаш" газетни баш редактору К.Алиев де бу ишге мугькам къошум этгенни эсгерме сюемен. "Ёлдаш" газетни ичиндеги орусча чыгъагъан "Времена" бёлюкню бетлеринден таба ол къумукъланы тарихин ахтарывда яхшы иш оьтгере. К.Алиевни макъалаларына оьзге алимлер де бек тергев бере. Шоллукъда, бизин алимлер анадаш тарихин ахтарывда кёп иш этегенни инкар этме бажарылмай. Шо ишге крайны уьйренеген ерли адамлар, школаланы муаллимлери мекенли къошум этме болур эди. Тек олар бу ишге бек осал къуршалгъан. Мисал учун, аварларда крайын уьйренегенлени санаву кёп. Оьз тарихин ахтарывгъа тийишли къошум да эте. Бизин алимлеге де, крайны уьйренеген адамлагъа да оьз юртуну, шагьарыны тарихин къолай билеген школаларыны тарихден дарс береген муаллимлери де биригип иш гёрсе, анадаш тарихин мекенли ахтарма, халкъына малим этме яхшы имканлыкълар ачылар эди. Шолай ортакъ гюч булан оьз тарихини гьакъындагъы материалланы да, китапланы да чыгъарма бажарылмай къалмас эди.

- Айтыла гелеген кюйде, тарихде алышынывлар этилме тюшмей, тарих къынгырлашдырывланы да сюймей. Буса да, бир нече асруланы боюнда ва уьлкеде политика къурумланы алышыныву булан байлавлу болуп ону оьзлеге къыйышывлу этип алышдыралар. Пача къурумда да шолай болгъан, Совет гьакимликни йылларында шолай эди. Кёп тюрлю сыйлы затлар унутулду, эсден тайдырылды. Бугюн Ватанны тарихи алда бир де болмагъан кюйде кёп къадардагъы къынгырлашдырывланы башдан гечире. Айры-айры тарихчилени шолай янашывун нечик къыйматлар эдигиз?

- Бир ягъындан алгъанда, о адатлы гьал, нечик чи, гьар политика къурум тарихни оьзюню пайдасына гёре къура, алимлени де оьзлени пайдасына ишлеме борчлу эте. Гьакъыкъатда алимлер тюз далиллеге-гьакълыкъгъа бойсынма герек эди, тек яшавда башгъачалай болагъан гезиклер аз къаршылашмай. Шо гьакъда сизин соравугъузда да эсгериле. Тарихге янгы гёзден къарав ону яхшы кюйдеги ахтарыв ишлер булан байлавлу болма герек. Шону учун тарихни девюрлерини агьвалатларын тюз гёрсетме тюше, о агьвалатлар алгъасавлу мюгьлетлеге кюрчюленме, оьзюню онгайына къуллукъ этеген ёрукъда болма ярамай. Тарих илмугъа, математика, физика илмулагъа йимик, тюз илму тюгюл деп айтма сюегенлер къаршылаша. Мен шо пикру булан толу кюйде рази тюгюлмен. Тарихи агьвалатланы-гьалланы, хас документлеге кюрчюленмейли, оьзю ойлашагъан кюйде яда айтды-къуйтдулагъа кюрчюленип яза буса, къынгыр пикруланы арагъа чыгъара буса, о тарих болма герекми дагъы? Тарих тюз документлеге кюрчюлене буса, шо заман герти тарих болур. Гьакъылгъа тюз алимлер, тарихчилер бир заманда да оьзюню ва оьзю йимик бир гюп политиклени пайдасы учун тарихин къынгырлашдырмас. Шо тайпа адамланы айыплар. Гьалиги герти тарихчилер де шо ёлну тутгъан. Тарихни къынгырлашдырывчуланы "къара гёлеклери акъ йиплер булан тигилген", шо да тез гёзге илине. Ялгъанны къуйругъу къысгъа йимик, къалп ва къынгырлашдырылгъан тарих далиллени де тезлик булан юзю ачылмай къалмай. Гьалиги бир тайпа тарихчилер токътавсуз кюйде, тыныш алмайгъан ёрукъда дегенлей, СССР-ни тарихин сёгюп сёйлей, оьзлер буса, гьакъ далиллени иш къуллукъ этип къынгырлашдырып, тарих илмугъа инамсызлыкъны тувдурма, шоллукъда халкъны башын чырмама къаст эте. Шолай намарт янашывгъа герти алимлер бютюнлей къаршы ва яман кюйде айыплай, оланы юзюн ачмакъ учун чалыша.

- Ватанны тарихини гьакъындагъы школа охув китаплагъа къыймат бере туруп, РФ-ни Президенти Д.А. Медведев, РФ-ни билим берив министри Фурсенкогъа шо китапланы маънасына тергев бакъдырмакъны, тарихни тюз гёрсетеген кюйде этип, янгыдан чыгъармакъны тапшурду. Тарихни къынгырлашдырывну масъаласына Президент россия телевидениеге берген баянлыгъында да тийди. Сизин къаравугъузда, бизин республикада Ватанын ва крайын уьйренивге багъышлангъан охув китаплар булангъы гьал нечикдир?

- Биринчилей, бизин республиканы школалары Ватанны тарихини гьакъында Москвада чыгъарылгъан охув китаплардан пайдалана. Огьар бизин алимлер этип болагъан зат ёкъ. Дагъыстанны тарихине байлавлу китапланы уьстюнде буса бизин белгили алимлерибиз А.Шихсайитов, М.Гьажиев, Давутов чалыша. Олар алтынчы клас учунгъу тарих китапны гьазирлеп битген. Тарихге байлавлу охув китапланы гьазирлеме бек къыйын. Илму тилде язып уьйренген алимлеге охувчулагъа англама тынч ва енгил тил булан язма бек четим. Шо ягъындан алгъанда, профессор А.Шихсайитов гьазирлейген тарих китаплар талаплагъа жавап береген даражада бола деме ярай. Бу ишде педагогланы, ерлердеги сынавлу муаллимлени де къуршама тийишлидир деп эсиме геле.

Ватанны тарихин къынгырлашдырывгъа байлавлу Президентибиз айтагъан затлар бек тюз. Охувчуланы, яш заманындан тутуп, ялгъангъа уьйретмек, оланы башында Ватанны тарихине байлавлу терс пикру тувдурмакъны къастын этмек жинаятчылыкъгъа тенг гелеген ишдир деп гьисаплайман. Айрокъда Президент Уллу Ватан давну тарихин къынгырлашдырывгъа байлавлу бек къарсалай. Ол Ватанны тарихини гьакъындагъы охув китапланы янгыдан чыгъармакъны масъаласын тюз сала. Тюз далиллеге кюрчюленген тарих китаплар охувчулагъа тарихден тюз англавлар да берир.

Лакъырлашывну юрютген Абдулгьамит Мичигишев.


Опубликовано: газ. "Ёлдаш". 16.10.2009.

Размещено: 16.10.2009 | Просмотров: 2787 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.