Кумыкский мир

Культура, история, современность

Уватылгъан умутлар...

44 йыллыкъ чагъында, инг де яшайым дегенде, арабыздан ала-саладан Алимсолтан гетип къалды. Ол оьлтюрюлген деген аччы хабар къумукъ халкъны силкиндирди, юреклерин ачытдырды. Къумукъ халкъны десем, оьлчевю тар да болар, савлай Дагъыстанны халкъын. Ону сюегенлени санавун айтып битдирме къыйын. Москвадан Алимсолтанны самолёт булан гелтирегенде, гечорта экенге де къарамайлы, аэропортгъа жыйылгъан минглер булангъы адамлар, къайгъырышма гелгенлер Кёстекни къабурларына сыймай эди. Ону яшаву аршны ярып тувгъан юлдуздай ярыкъ оьтдю, ол оьзюнден сонг унутулмас гьыз къоюп гетди.

Алимсолтан Алхаматов Хасавюрт районгъа жамият-политика гьал ва яшавлукъ къыйынлы заманларында гелди. Айланада ишсизлик, тозулуп гелеген колхоз-совхозлар, бузулуп турагъан билим берив идаралар, ярты ишленген спорт клублар...

Мен ону булан 5 йыл бирче ишледим, ону хасиятын, хыялларын ва умутларын дос-къардашындан кем билмей эдим. Районну башчысы гьисапда алынгъан биринчи абатлары гёз алдымда. Ол аслу гьалда райондагъы юртланы халкъы булан ёлугъуп, масъалаланы еринде гёрюп, оьзюне юк этип алды. "Олай нечесе керен айтгъанбыз, тек гесеги де чечилмеген", - дейгенлер де болду. Тек арадан кёп де гетмей, Алимсолтан айтгъан сёзюнде табылагъан улан экенге мюкюрлюк этди.

Бир мисал. Етти мингге ювукъ адамы бар Къуруш - районда лезгилер яшайгъан бир юрт. Юзюмчюлюк булан машгъул болуп, гёрмекли даражалагъа етишген къурушлулар артдагъы 15 йылны ичинде амалсызлыкъгъа тарып, гьатта больницасы ат арандан башгъа тюгюл эди. Аз заманны ичинде больница ярашдырылды, кётюр болма турагъан хозяйствогъа янгы адам салынып, гьал къолайлашма башлады.

Бирдагъысы - даргилер янгы ерге ерлешип битгенче 2-3 йыл кёстеклилени уьйлеринде тургъан. Кёстеклилер оланы къондургъан ва тойдургъан, уллу уьйлеринде ятдыргъан. Олар ерлешип-тамурлашып битгенде, арагъа питне тюшдю. Инг де яманы - тувулунгъан къаршылыкъда кёстекли яш оьлдю. Арада ачув-оьчлюк тувду. Шолай затлагъа да къарамайлы, Алимсолтан районну башчысы болгъанда, Янгыкёстекде больница къурувгъа къарады, янгы школа этмек учун тарыкълы кёмегин этди.

Теречное, Первомайск, Октябрьск деген аварлылар яшайгъан юртларда спорт ва билим берив идараларында иссилик болдурагъан этди ва къалкъыларын ярашдырды.

Мычыгъышлар яшайгъан Покровск юртда школаны тамы гетме тура эди. Оьзю барып гёрюп, тезликде онгартдырды.

Огъар миллетчи деп де айта эдилер. Оьрде эсгерилген мисаллар Алимсолтан герти интернационалист экенге шагьатлыкъ эте. Тек ол оьзюню халкъын оьтесиз сюе эди, къумукъ экенине оьктем де дюр эди. Оьзюню миллетин сюймей, "барын да бир йимик сюемен" дейгенлеге гёнгю кюлей эди.

- Оьзюню миллетинден илыгъагъан, сюймейген адам башгъаланы нечик де сюймес, - дей эди ол.

Яшланы гиччиден тутуп билимге ва спортгъа бакъдырма ва уьйретме герекни гьар жыйында айта эди. Октябрьск, Чагъаротар, Эндирей, Покровск, Тотурбийкъала юртлардагъы школаланы къалкъылары алдагъы къайдада ябылып, бары да тама эди.

- Гьали школа этмек учун нечакъы харж тарыкъ? Сиз буса иннемей турасыз?

Тезликде гёрюлген чараланы натижасында оланы да къалкъылары ярашдырылды. Ишлемейген клублар спорт заллагъа айландырылды. Яшёрюмлени арасында тутушуп ябушувдан ва футболдан ярышлар оьтгерилеген болду. Яшланы "агъачлыкъгъа" гетивден къорумакъ учун, оланы спорт булан къуршама герекни кёп эсгере эди. Бары да юртларда дегенлей спортну тюрлю-тюрлю жураларында машгъул болсун учун секциялар ачылды.

Ол тергев бермейген тармакъ ёкъ эди. Тазалыкъгъа аслу тергев берилди. Гьар йыл юртларда тазалыкъны айлыгъы оьтгерилип турду. Бу йыл тазалыкъны айлыгъында гёрмекли натижалагъа етген юртлагъа 1 миллионгъа ювукъ акъча гёрсетилди.

Дагъыстандагъы районланы биринчиси болуп, ишге тюшюп 1 йыл да оьтгенче, ташлангъан яшлар бавуну бинасын мекенли ярашдыртып, диагностика бёлюк къурду. Белгили "Савлукъ сакълав" деген программагъа къошулуп, инг де тарыкълы медицина къураллар булан толтурду.

Райондагъы афгъан давну ортакъчыларына да гьар йыл кёмегин болдуруп турду, шону учун да Алимсолтан Алхаматов Афгъанистан давну ветеранларыны ордени булан савгъатланды. Район социал-экономика якъдан етишген оьрлюклери учун огъар I Петрну ордени де берилди.

Районда бу йылны башында МЧС-ни учениелери оьтгерилди, Дагъыстанны Гьукуматыны Председателини орунбасары Р.Къазимагьамматов олар оьтген кюйге оьр багьа берди. Алимсолтан башлап оьзюне, сонг башгъалагъа талаплы эди. Шону учун да ону къайсы иши де алгъа юрюлюп турду.

Артдагъы 3 айны ичинде районда сют завод къурулуп башлады, шогъар да Алимсолтан бек гьаракат этип айланды.

Шагьар больницада районлуланы бир жума сакълап, чыгъарып къоя деген хабарлар бар эди. Шону учун да район больницаны къурмакъ деген ой да Алимсолтанны рагьатсыз этди. Ол тарыкълы ерге ёлну нечик таба эди, о белгисиз, тек арадан кёп де гетмей, район больница къурма 6 гектар ер де тапды, къурулушну да башлады. Бугюн шо больницаны уллу бинасы, администрациясы туражакъ уьйлери битген. Москвагъа ахырынчы гезик гетегени де шо больницаны къалгъан янына харж йибертдирмек эди.

- Топуракъны бош къойма ярамай, къыйын буса да, ишлетигиз, биревлеге сатып, сонг олагъа ишлеме бармагъыз, топуракъ бизин биргине-бир байлыгъыбыз, - деп кёп айта эди Алимсолтан. Оьтген 5 йылны ичинде ол районда "Россельхозбанкны" бёлюгюн ачма бек къасткъылып айланды, огъар четимлик этегенлер нече де кёп эди. МТС-лер къуруп, дыгъыжары битген техниканы орнуна янгыларын алып, халкъгъа енгилликлер этме айланды. Янгыдан чатакъ салагъанлар болду. Уллу таш болуп турагъан масъалалар еринден тербенме башлагъанда, арабыздан оьзю гетип къалды...

Ол оьлген дейгенге инанма болмайсан. Телевизордан токътавсуз ону оьлтюрюлгенни гьакъында берилишлер оьте.

"...20 сагьат 15 минутда Москвада машинден чыгъып барагъан ерде Хасавюрт районну башчысы Алимсолтан Алхаматов оьлтюрюлген".

РИА-новости билдиреген кюйде, Алимсолтангъа 4 тюрлю ерден атышыв оьтгерилген, жинаятчылар 2 машин булан къачма къарагъан. Бириси - 32 йыллыкъ дагъыстанлы Хабир Будайханов тутулгъан. ИТАР-ТАСС буса шо ишни этген дагъы да экев тутулгъан, олар да дагъыстанлылар, къалгъан уьчевню тутмакъ учун да ахтарывлар юрютюле деп билдире.

Ону санындан 38 гюлле чыгъаргъан. Ол больницагъа барагъан ёлда жан берген.

- Йылай туруп, авулдагъы къатынлар ярахсыз болуп битдик, - дей телефондан таба магъа анам, - шогъар къол гётергенни къоллары къурусун!

Кёбюсю адам ону телевизордан гёрюп, этеген ишлеринден таба таный эди. Ону булан бир сёйлеген адам да ону унутуп болмай эди. Адамны масъаласын чечме бажарылмай буса, бетине айтып, бола буса, шоссагьатында кютюп турду.

Ол бек саламат улан эди. Шарав Аманатов магъа Алимсолтанны гьакъында йыр этме сюе эдим, сёзлер яз деп тилейгени кёп бола эди. Мен де созуп турдум. Бир йыл алда экибизни де къастыбыз булан шо йыр язылды. Башгъалардан эшитгенче деп, шону оьзюм гёрсетме сюйдюм. Йыргъа ол тынглады, сонг дагъы биревге де гёрсетме деди. Сизин тергевюгюзге шону бугюн берме сюемен.

Намуссузлар намуслугъа баш болса,
Къылыч тартгъан йимик болар ярагъа.
Халкъын чёкме къоймай аяп сакълайгъан
Эревюллю улан чыгъар арагъа.

Къумукъ халкъны атын кёкге чюеген,
Оьз миллетин жаны йимик сюеген,
Айгъазидей намус байлар белине,
Сендей улан тарыкъ къумукъ элине.

Сокъурланы нюрю къайта гёзюне,
Юхусырап турагъанлар уяна.
Болсун деген уланлары къырылып,
Къумукъ халкъым энни сагъа таяна.

Юреклерден дертлер тайып, къумугъум
Женнет бавда йимик яйнап яшасын.
Тувгъаны да, энниден сонг тувар да,
Алимсолтан , бары сагъа ошасын.

         (Август 2008 йыл)

Алимсолтан оьлтюрюлген гюнден берли ява эди, табиат да огъар къайгъырып йылайгъандай гёрюне эди. Минасы къазмалы, оьзю Хасавюрт шагьарда яшайгъан Ибадулла Гьажиев Алимсолтангъа багъышлап шиъру язгъан:

Халкъыбызны бар дегени сал болду,
Намарт душман хыяллары ял болду.
Арабыздан арсланыбыз алынды,
Башларыбыз тёбен тизге салынды.

Чарс булуту басды ярыкъ гюнюбюз,
Гюнгюртленди гёнгюлюбюз, уьюбюз,
Багъанабыз ортасындан чартлады,
Ой-дертине салып яшлар-къартланы.

Халкъым бугюн уллу зулмат талчыкълы,
Йылай кёгю, топурагъы балчыкълы.
Гёзлер къуру, тек юреклер гьарсиллей,
Ачув-оьчю талчыкъдыра, гьассилей.

Алимсолтан, къувдай болсун орунунг!
Табылармы тутма улан онг ёлунг?
Уятардай халкъыбызны хах болгъан
Тюзлюгюнде тюзсюзлюклер тах салгъан.

Къабурунгда оьссюн гёзел гюл терек!
Къумугъума, айт чы, энни не герек?
Тенглик къалпдыр, герек бугюн тирилик,
Юмурукъдай сыкъ къысылгъан бириклик!

Къайгъылар эгиз болуп геле экен. Алимсолтанны уланы булангъы машин авариягъа тюшюп оьлме аз къалгъан эди. Ол къолайлашып гелегенде, 91 йыллыкъ атасы Абсейит гечинди, ону айы да оьтгенче оьзю оьлтюрюлдю.

Ону умутлары уллу, хыяллары хыйлы эди. Юртун женнет бавгъа айландыргъанда йимик, ол районну да шолай гёрме сюе эди. Тек умутлары увалды... Башлап буса къумукъ халкъны. Къабурларда гёмегенде Ильяс гьажи Ильясов да айтгъанлай, Алимсолтан йимик къоччакъ, эркек ва башчылыкъ этип болагъан уланлар 100 йылда бир тува.

Адам оьлгенден сонг, ону артындан этген ишлери, айтгъан сёзлери къала. Ол этген ишлер ярыкъ юлдуз болуп бизин ёлларыбызгъа даим ярыкъ этип туражакъгъа шеклик де этмейбиз. Жанынг женнетде болсун, Алимсолтан!


Опубликовано: газета "Ёлдаш". 02.10.2009.

Размещено: 02.10.2009 | Просмотров: 3206 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.