Кумыкский мир

Культура, история, современность

Абреклер, темтеклер булан авлиялар - гьар юртну аламаты

(Яхсай ва яхсайлылар)

Юртлар оьзлени тарихлерин язагъанда, юртундан чыкъгъан абреклени, уручуланы, темтеклени, авлияланы, зайыпланы яшырып, язмай къоялар. Зайыплар да, темтеклер де гьар юртдагъы Зияратлардай белгили. Мен нечик яшырайым бу уллу Яхсай юртну халкъына да, сав Дагъыстангъа да белгили абрек Къапурну, айтылгъан уручу Асийни, темтеклик болмаса эркеклик болмас деп турагъан Къажар Абитни ва гьар юртну берекети деп айтагъан, халкъгъа зиянсыз, авлияларыбызны барын да бир Аллагь яратгъан сонг.

Гьали-гьалилерде де ишлеп тургъан Забит агъачдагъы "Къапур тирменни" еси абрек Къапур болгъан. Къапур абреклик эте буса да, Яхсай халкъны авузундан гьали де тюшмей, бек рагьмулу, ярлы халкъгъа урлап буса да кёмек эте болгъан деп эсгерегенлер бар. Сонг да Яхсайлы бай-бийге кёмеги тиймей къалмагъан. Къапур тирменни яхсайлы халкъгъа махаласыз ашлыгъын тартып береген болгъан дей. Къапурну тирменине гьар заман башгъа ердеги абреклер гелип, оьзлер этежек ишлеге Къапурну да алып гете болгъан.

Бир гече абреклер гелип Къапурну тапмай. Къапур буса буланы гёрюп яшыртгъын къуюсунда яшына. Абреклер шонда ойлашып, яшыртгъын Къапургъа да билдирмей, яхсайлы Керим бийни тангала гече сагьат экиде тюкенин тонажагъын хабарлап гетелер. Къапур Керим бийге билдире "Мен сагъа кёмек этип болмайман, тек сагъа тангала тонавчу мычыгъышлар талангюр этежек, гьазир тур", деп. Гече сагьат экиде дёрт арбасы да булан етти-сегиз адам тюкен алда токътай. Керим гьазирлеген он беш адам ер-ерден чыгъа. Тонавчулар тез англап, "Адашгъанбыз, Къызларгъа барагъан ёлну гёрсетигиз" деп ёлну гьызына тюшген.

Яхсайлыланы белгили таварихи, арапча да охугъан, артеллер де къургъан, колхозну председатели болуп да ишлеген, Исламов Рашитбек Къапурну гьакъында булай айта эди. "Мен Совет гьукумат гелгенче Яхсай бийлени чинкде яхшысы Атав-гьажини ялчысы болуп ишледим. Йылгъа эки хонажин береди. Атав-гьажини Ногъайда тюкени бар эди. Оьзю башгъа гьукуматгъа гетегенде магъа айтды: "Рашитбек! Сен барып Ногъайдагъы тюкенде ишлеп тур, мен гелгенче", деп. Бир гече эшик къагъылып абзаргъа чыкъдым, бек тамашагъа къалдым: гёрюнеген авлакъ бары да гьайвандан толгъан. Мени таныйгъан абрек Къапур мени гёрюп бираз сююнгендей болуп, салам да берип: "Рашитбек, тез ашама гьазир ашынгны бер, йыгъыла турабыз. Сонг сой, къайсын сюйсенг ва нечакъы сюйсенг", деди. Сонг эшитдим, къалмукълардан эки ёлдашы да булан гьайдагъан. Яртысын ярлылагъа пайлагъан". Абрек Къапур яхсайлылар учун олай нече нече къуллукъ этген адам болгъан.

Яхсайны Дагъыстангъа белгили уручусу Асий деген де болгъан. Асий Къызлар бойдан гьайванлар урлап гелсе, Яхсай базаргъа урлангъан гьайванланы сатмагъа халкъ жыйыла болгъан. Гьайванлар сатылгъанда Асий халкъгъа "жува" болгъан. Бир гезик Асий билмей Къызлар бойда бир белгили эркеклиги булангъы къазакъны сыйырын урлап гелтире ва сыйырны излейгенлер чыкъгъанны билип, яшыра. Эки жумалар сыйырны мююзлерине къуллукъ эте. Къайнар сув булан мююзлерин йымышакъ этип аз-аз буруп тура. Шолайлыкъда тюз уьттю мююзлени буруп бурав йимик этген дейлер. Сонг бир къаттыгюн сатывгъа сыйырны да берип, оьзю чагъыр буткада къарап тура. Сыйырны еси базарда тергевлю айлана, къарай, мююзлеге тийип-тийип башын чайкъай. Сыйырны есисин сорай. Халкъ Асийни чакъыра. Асий сатып алгъанман, дей. "Сен чи алгъансандыр. Тек сыйыр чы меники. Мююзлерин нечик къайтаргъанынгны айтсанг, сатып да алар эдим",- дей еси. Асий де айта. Еси сыйырны сатып алып гете. Асий урлайгъанны халкъ биле, тек гьакимлер урлангъан мал булан тутуп болмай. Асийни олай кёп къужурлу хабарлары бар.

Яхсайда эришме тюшсе, тюзлюкню янын тутуп оьлмеде гьазир, тек эркеклиги де, темтеклиги де булангъы Къажар Абит деп адам болгъан. Ябушувда биревге де утдурмайгъан Къажар Абитден яхсайлылар да, башгъа юртлулар да къоркъа болгъан. Бир гезик Абитни агъасы оьгюз арба булан Забит агъачгъа барагъанда мычыгъыш абреклер ёлун къыркьып, муну мысгъыллап, тартып тюбегин алып, оьгюзюн арыкъ да гёрюп, арбасы эсги де экенге агъачы да булан йиберип къоялар. Юртгъа къайтгъанда, агъасы Абитге айтма да тартынып, къатынына тюбегин алдыргъанын айта. Къатыны да Абитге билдире. Агъасына сёйлеп де турмай Абит гьайдап яяв аякъдан Энгелавулгъа абреклени кёп ерине етише. О юртдагъылар Къажар Абитни яхшы таный болгъанлар. Ол очардагъылагъа салам да берип, чыгъарып бир метрге ювукъ хынжалын тамгъа да илип, очарда олтургъанлагъа: "Сизинкилерден бирев чю мени къызардашымны тюбегин алгъан, тез излеп гелтиригиз, эки сагьат къаражакъман",- дей. Булар Абитни темтеклигин билип, тез табып гелтирелер ва: "Бизинкилер бир заманда да тиштайпаланы тонамай ва тиймей",- дегенде: "Эркек болгъан буса мени агъам тюбегин алдырмас эди",- деп Абит, тюбекни де алып къайтгъан дей. Абит Уллу Ватан давда белгисиз тас болгъан.

Яхсайны авлиясы да, зайыбы да бар. Олагъа сагь-садагъа, опуракъ, аякъ гийим берип, тойларда, ясларда зувап болсун деп, ашатып, гьюрметлер этелер. Шолардан бириси 1916-нчы йылларда халкъ пачагъа баш гётерип, от тюшген абзаргъа биревлер сенек, челек, лом алып чапгъанда, Багьав да чаба. Отну гёргенде сююнюп: "Аллагь рази болсун сени якъгъангъа, исинме ер тапмай тура эдим",- деп отгъа ювукъ барып исине болгъан. Халкъ къачагъанда къачмай, къазакъланы гюллесинден оьлген. Шондан сонг юртгъа кёп балагьлар да гелген. Шо зайыплар юртну балагьдан сакълай деп айтыла.

Дагъы да зайыплардан хомузчу Мамат бар эди. Гьали ону уланы Мавлет бар, биревге де заралсыз, биревге де пайдасыз дегенлей. Юртда зувапгъа ашатып, гюнню узагъында ондан мундан хабар жыйып, кимни тою болагъанны, кимни ясы барны айтып юрюй. Берген садагъыны да "Аллагь къабул этсин",- деп ала. Тек опуракъ, акъча берсенг де алмайгъан, бек бузукъ гийими де булан юрюйген Рагьимат деген зайып тиштайпабыз да бар. Юртлулар ону гьакъында Аллагь этген ишге этме зат ёкъ дей.


Опубликовано: Мухтарпаша Хашимов. Яхсай ва яхсайлылар. Махачкала, 2004.

Размещено: 04.09.2009 | Просмотров: 3012 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.