Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ той

Къумукъланы орта гьаллы адамларындан бирисини тоюну тасвири (Яхсайда)

Бир-эки сёз

Ер юзюнде яшайгъан адамланы дюньягъа чыкъмакълыгъына себеп болагъан зат уьйленмекдир. Уьйленмек деген гьар кимге белгили: эркек болду, къатын болду - бир-бири булан къошулуп, бири-бирине кёмекчи болуп, оьзюне тийишли къуллугъуна тиши-тырнагъы булан ябушуп тюгюл эсе дюньяда ёлу булан яшап бажарылмажагъына, гьакъыл-балыкъ болгъан гьар-бир адамгъа уьйленмекни аллагь борч этген. Аллагь ушатмагъан гьарам ёллардан сакъланыр учун уьйленмекни тийишли шартлары булан гебин къыймакълыкъгъа бегитген. Гебин къыймакъны да гьарам болмагъан ёлда той этип, халкъгъа загьир (арапчадан "белгили", "малим" деген маънада - 3. А.) этмекни шариатыбыз гьалал этген.

Той деген зат дюнья яралгъанлы кёп гьюрметлеп, гьар миллетде оьзлени адатларына гелишли болагъан ёллар булан этилип гелген.

Башгъа халкълар оьзлердеги адатланы оьзгелеге гёрсетир учунму, яда дюнья алмашынып башгъа кюйлер чыкъса, эсги адатлар къалгъанлагъа белгили болсун депми - шолай затланы язып къоялар.

Бизде булар чы нечик де, болмаса ярамайгъан, динге, дюньягъа тарыкълы болагъан затларыбызны язмакъ да адатланмагъан. Гьатта бирев-биревге язагъан кагъызны да оьзю билеген къумукъ тил булан язмай, билеген гишиге арапча яздырып йибермек адат болгъан.

Энди дюнья алмашынгъан. Гьар халкъ оьз тилинде китап ва газетлер язып башлагъанлар. Гьар ким оьзюню ана тилин, ата адатын таза билмек борч деп билгенлер.

Бизин халкъ да шолай оьз тилибиз булан язылгъан затлар буса сюежегин чи билемен. Шогъар гёре мен де бизин халкъны тоюн оьз тилибиз булан яздым. Шариатны ёлу булан болгъан гьалал той деп чи язмайман; кёп замандан юрюлюп гелген адатлар экенге ва гьар халкъда да шолай адатлар баргъа язаман.

Буну охуп къарагъан ювукълар, янгылыш ерлери болса, айып этмес деп умут этемен. Башлап язгъан зат татувлу тюшмей. Андан башгъа да мен булай затланы агьлусу да (арапчадан "адамы" деген маънада - 3. А.) тюгюлмен.

Биревлер чи, булар не тарыкъ - бош затлар деп айтса да ярай. Мен алагъа айтажакъ къысгъа сёзюм: "Англавлу халкълар да булай затланы язмас, тарыкъсыз буса",- дежекмен.

[Бир гюн алдын]

Той башлагъынча эки ай алдын тойну гьазирлери этилди. Ашын, ичгисин, уьюн, абзарын гьап-гьазир этип битген сонг, той болгъунча бир жума алдын къырдагъы халкъны чакъыра башладылар. Гьар якъгъа атлылар йибердилер: бир гюнню болжал этип, шол гюн тойгъа гелсинлер деп.

Гелин гелеген гюнден бир гюн алдын Яхсайдагъы халкъны чакъырдылар: къардашын, къурдашын, эмчегин, оьзденин - бирин де къоймай, къатыны-къызы булан гелсинлер деп.

Шо гюн гьар якъдан халкълар гелмеге башладылар. Гелген къонакъланы алар учун гьазир этилген уьйлеге тюшюрюп парахат этдилер; аш, ичги берилип, гече ортадан сонг ухладылар.

Тойну биринчи гюню

Эртен тойгъа къарайгъанлар туруп, къуллукъчуланы тургъузуп, самаварланы салдырып, уьйлени тазалатып гьазир болдулар.

Уланны къардашы бир уьйде эди, анасы башгъа уьйде эди, янында къызлар да булан. Улан оьзю де хоншудагъы бир оьзденине гиев тюшген эди. Абзарда накъыра-зурнай согъулду, халкъ жыйылмагъа башладылар.

Гелгенлер башлап къардашына къутлай эдилер: "Яхшы сагьатда болсун, аллагь тюз этсин",- деп. Алар да айтадылар: "Аллагь ирази болсун",- деп.

Къутлап битген сонг, охугъанланы, гьажилени бир уьйде, тамазаланы бирдагъы уьйде олтуртуп, яш гишилени гиев тюшген уьйге йибердилер. Къатын-къыз анасы турагъан уьйлерде олтургъан эдилер. Гелеген-гелегенге токътамай чай бериле эди.

Яхсайда болуп да, оьзге юртларда болуп да, чакъырылгъан гиши гелип битдилер. Шол гюн къушлукъда чай берилип битди. Андан сонгкъуру, тепси салмагъа башладылар. Тепсиде он эки гьалива бошкъап бар эди. Эки бошкъап къоз гьалива, эки бошкъап шекер кюрзе, эки бошкъап хырт-хырт гьалива, эки бошкъап кулин, эки сукара къувурма ва алты назик бар эди.

Уьч аршын узуну, бир аршын генги, дёрт туягъы да булан бир хончаны уьстюне башкъаплар да толтуруп, экев гётерип гьар уьйге салып битген сонг, пилав бермеге башладылар. Гьар уьйге шаршавлар яйылды, къашыкълар салынды, уьйдеги адамланы санап уьч гишиге бир хадира пилав, бир сукара къувурма, кишмиш булан толгъан тавукълар да, савлай бишген гюргюрлер де, ичмеге шербет сувлар да салдылар.

Яш гишилеге ичги де берилди. Къырда накъыра-зурнай да согъулду: къатын-къыз да чыкъды, къарамагъа халкъ да жыйылды. Бу заманда Хасавюртдан музыкъа да гелип, бир якъда музыкъа, бир якъда накъыра-зурнай, хомуз-теп де болуп уланлар-къызлар бийимеге башладылар.

Андан сонг гелинге барагъан алгьамны гьазир этип, къазилени, гьажилени, моллаланы, тамазаланы алдына салдылар: юз тюмен акъча, йигирма беш келле шекер, алтын болуп гьалкъа, юзюк, билезик, тюйревюч, он эки хара явлукъ, йигирма беш гюлмелди, бир топ хаса, бу затланы чырмама бир сарасандан садакъ шаршав бар эди. Бир яхшы ат да гьазир этген эдилер.

Атны уьстюне сарасандан чул ялгъан, къулагъына алтын гьалкъа такъгъан, бойнуна хара явлукъ байлагъан, башына янгы нокъта салгъан, чулуну буччакъларына алтын юзюклер такъгъан эдилер.

Гелин алмагъа барма бир тамаза къатын, бир гелин къатын, бир яш къыз гьазир болгъан эди, арбабаш тутмагъа уланны эмчеклеринден бир улан да гьазир болгъан эди. Къуда болуп бармагъа йигирма беш гиши де гьазирленген эди.

Бу затлар таман болгъан сонг, къази дува этди, халкъ да "амин" деп айтдылар. Тюшге бир сагьат барда алмагъа барма башладылар. Атланы, арбаны гьазир этип, къыргъа чыгъыгъыз деп маълум этдилер. Тойгъа жыйылгъан халкъ - къатыны-къызы булан - абзаргъа чыкъдылар.

Къазини, молланы, тогъуз-он гишини атгъа миндирдилер, бир яш улан да арбабаш тутгъан болуп, кучирни янында олтурду.

Атгъа онглу яш гишилерден еттини атгъа миндирдилер. Къыз гелеген абзар да, къыз барагъан абзар да бир орамда эди. Арасы бир чакъырым болур эди. Оьзю де базар гюн эди. Базаргъа гелген адам да бек кёп эди. Гелин алма бара деп, орамны эки де яны толгъан эди. Къабакъны алдында бир къатын дорба булан шекер алып тура эди.

Башлап къази, молла чалмаларын да чалып, абаларын да гийип, оьзлер атлагъа да минип юрюдюлер. Артындан тамазалар да юрюдюлер. Гьариси бир баш шекер де алып, баш атны да бошлап, андан сонг яш гишилер атлагъа миндилер. Шошгеси, тапанчасы, авуз къартыкъ чалывув да чалып, абзарда ат айландырдылар. Гьариси бир тапанча да атып, булар да юрюдюлер. Буланы артындан каритагъа алты ат да егип, ичине алма барагъан къатынлар да минип, алгьамгъа барагъан затланы да салып, арба да юрюдю: буланы артындан музыкъа да юрюдю. Андан сонг накъыра-зурнай, къатын-къыз - бары да юрюдюлер. Оьтген-оьтгенни уьстюне чачып, бир дорба шекерни къатын да битдирди.

Алды къызны абзарына етгенде, арты уланны абзарындан чыгъып битмеген эди. Яш гишилер ат айландырып, тапанча ата туруп, къызлар бийип, уланлар йырлап, музыкъа, накъыра-зурнай, хомуз-харс булан гелинни абзарына етдилер.

Эрге барагъан къызны анасы, уланкъардашы бар эди. Булар да юртдан да, къырдан да къардашын, къурдашын, эмчегин, оьзденин къатыны-къызы булан "Палан гюн арба геле" деп, чакъыргъан эдилер. Булар да гелип, къудалар геле деп бары да къыргъа чыкъдылар, къатыны-къызы булан.

Башлап абзаргъа гирдилер къазилер, моллалар, гьажилер салам берип "Яхшы сагъат болсун" деп. "Сав болугъуз, хошгелдигиз" деп, атланы башын тутдулар. Атдан тюшюрюп, къолундагъы затларын да алып, уьйге гирдилер. Арбадан къатынлар тюшюп, уьйге гирдилер. Музыкъа, накъыра-зурнай, хомуз-теп де согъулуп, уланлар-къызлар бирче абзарда бир сагьат той болду.

Халкъ жыйылып, абзарда толуп къарап турдулар. Бийип-йырлап битген сонг, музыкъа согъагъанлагъа акъча берди. Зурнайчылагъа эн такъды, йырлайгъанлагъа акъча берди. Музыкъа, зурнай согъулуп, уланлар, къызлар бийий туруп къайтып гетдилер.

Къудаланы уьч башгъа уьйде олтуртуп, чайдан сонг, бир табунгъа ичги берилди. Къази, алып баргъан затларын халкъгъа да гёрсетип, элтип анасына тапшурду. Анасы да, къатынланы жыйып, къызына гелген затланы гёрсетди, къатынлар да алып гелген затларын арагъа салдылар. Бирлери халча, бирлери кийиз, бирлери багъыр тепсилер гелтирген эдилер. Бош гелген къатын ёкъ эди.

Бар затны да гёрюп, береген савгъатларын да берип, гелинни затларын къыргъа чыгъарма башладылар. Къыргъа тёбе этдилер. Кёп зат бар эди.

Гелинни затлары: халилер, халчалар, кийизлер, думлар, назберишлер, тёшеклер, ювургъанлар, бойлукълар, бётекелер.

Багъырланы: сылапчылар, эт чыгъарагъанлар, багъыр тепсилер, ланкарлар, акъчалыкълар, батманлар, къуманлар, легенлер.

Мублиясы: караватлар, истоллар, шанжаллар, гюзгюлер, шкафлар.

Булардан башгъа чумаданлар булан опуракълар, сандукълар булан алтыны, гюмюш сандыкъ себи бар эди. Аз гьисап этгенде беш юз тюменни заты бар эди.

Арбалар гелтирип, йигирма арбагъа юкледилер. Алдагъы арбагъа уьй тизмеге барагъан къатынны да миндирип, сеп арбалар гетдилер. Андан сонг хонча салдылар. Артындан пилав салдылар. Чай да ичген сонг гелинни элтме заман гелди деп, къыргъа чыкъдылар.

Атлар гьазир этилген эди. Гелин арба да гьазир эди. Къудалагъа тагъылагъан энлени алып, къатынлар да чыкъгъан эди. Эки аршын сарасан, бир дарай явлукъ да тагьып, барын да атлагъа миндирдилер. Алма гелген къатынлар да уьйден чыкъдылар. Тамаза къатынгъа акъ дарай гёлек, акъ тапта, къуна субгьан берилди.

Экинчи къатынгъа хара гёлек, хара явлукъ, мюгьюр берилди; къызгъа да хара гёлек, хара явлукъ, бирильянт къашы булан алтын юзюк берилди.

Арбабаш тутгъангъа сарасан эн, къаптыгъай тагъылып, арбагъа миндилер. Андан сонг гелин чыкъмагъа башлады. Алда бир тамаза къатын, артында оьзюню гийит опракъларын да гийип, бетине тастар да ябуп, артындан уьч-дёрт къыз да юрюп, каритге миндилер. Къуда къатынны къолуна бир истол гюзгю де бердилер. Каритни алдына къызны эмчек къардашларындан бир яш уланны да миндирдилер. Он беш къуда къыз, беш къуда къатын булар да арбалагъа миндилер. Къудалай бармагъа адамлар да гьазир болдулар.

Андан гелген йигирма беш къуда болгъан сонг, бир къудагъа эки къуда барагъан адатгъа гёре, мундан эллий къуда атлагъа миндилер. "Савболугъуз, яхшылыгъыгъызны арты узакъ болсун" деп, башлап ондан гелген къудалар юрюдюлер. Аланы артындан гелин алма гелген къатынлар минген арба юрюдю. Андан сонг гелин минген карит юрюдю. Гелинни артындан къуда къызлар минген файтонлар юрюдюлер. Чинк де артда мундан барагъан къудалар юрюдюлер. Етмиш беш атлы, бир карет, алты файтон бар эди. Яш гишилер атлар айландырып, тапанча ата туруп, къуда къызлар къомуз-топ согъуп, бек аста булан юрюп бара эдилер.

Орамны эки де янына адамлар жыйлып толгъан эдилер. Орамдан юз сажин чакъы юрюгенде, халкъ тапанча атып, гелин арбаны токътатып, кисе явлукъ ала туруп бара эдилер.

Гелин баргъынча эки сагьат алдын сеп арбалар баргъан эдилер. Буланы къотарып, уьйлеге тизип, уьй тизме гелген къатынгъа да отуз манат акъча да берип, отавгъа чубулдурукъ да къуруп, буччакъларына шекер де тююп, гелин гелгенден сююнюп къалкъыгъа эки къатын да минип, бир сабу къыз да алып, тувралгъан шекер де къошуп, гелин арбаны уьстюне чачма къарап тура эдилер. Пурхагъа къызлар да толуп, посагъада зурнайчылар олтуруп, зурнайын согъуп, уланлар да айланып эре туруп бийип турагъанда, "Гелин гелди!" деп хабар болду.

Тойгъа гелген халкъ абзаргъа чыкъдылар. Къатыны-къызы булан. Абзарда музие де согъулуп, накъыра-зурнай да согъулуп, къызлар-уланлар бийий-бийий туруп гелинни алдына юрюдюлер. Бир-бирине етишгенде, бир аз заман токътап, бир улан да, бир къыз да бийип битген сонг, юрюп къабакъ алгъа етишдилер. Къудалар гирип гелдилер.

Гелин арба гелин тюшеген уьйню алдына барып токътагъанда къалкъыбашдагъы къатынлар къоз, шекер чачып йибердилер. Яш-юш ябушуп алып битген сонг, гелинни тюшюрмеге башладылар. Къуда къатын, къуда къызлар тюшюп битген сонг къыз гелеген уланны гиччи къардашы гелип къолундан тутуп, уьйге гиреген заманда посагъагъа къолун да уруп, аякъ тюпге яйылгъан сарасанны уьстюнден юрютюп, чубулдурукъгъа гийирген сонг, къуда къызланы къыргъа чыгъарып, накъыра-зурнай да сокъдуруп, къуда болуп баргъанлардан яш уланланы беллеринде энлери де булан, къуда къызлар булан бийиген сонг, къыз алып гелген къудаланы уьйге гийирмеге башладылар.

Моллаларын, гьажилерин бир уьйге, тамазаларын бир уьйге, яшларын бир уьйге гийирип олтуртдулар. Уьч уллу уьй толду. Чай берип ичген сонг, ичегенлерине ичги берилди. Ахшам да болуп, уьйлеге лампалар ягъылды. Гелин бар уьйге багъана тюпге бир къап дюгю де салып, ичине шам чыракъ да орнатып якъдылар. Къуда къызланы уьйге де гийирип, эшиклени де бегитип, булагъа да аш берилди.

Къырда накъыра-зурнай да согъулуп, халкъ жыйылып бийип тура эдилер.

Ахшамдан уьч сагьат оьтген сонг, никагь этмеге деп къади турду. Янына эки молла да алып бир уьйге бардылар. Гиевню де гелтирип, никагь этдилер. Никагь этген учун къадиге ат берди. Гиев де оьзю тюшген уьйге къайтып гетди. Къади де, моллалар да оьзлени ёлдашларыны янына гелип олтурдулар.

Моллалар китапдан хабарлар айтып, гьажилер гьажгъа баргъанда гёрген затларын айтып, йыбанып тура эдилер. Биревю уьйдегилеге гьар-бирине оьзю сюеген ичги-зикусге де берип, агъач къомуз булан эсги йыр айтагъанланы гелтирип йыр айтдырдылар. Йырлайгъанланы гелтирип бийитип битген сонг, хонча да салынды. Артындан пилав да берилди, аны артындан чай да берилди. Тойну ессилери эре де туруп, къолундан гелген чакъы абур бердилер.

"Къумукъну къудадан сыйлы къонагъы ёкъ" дегенге гёре, гече ортадан эки сагьат оьтген сонг, къудалар туруп "Яхшылыгъыгъызны арты узакъ болсун" деп, къайтып гетдилер.

Башлапгъы гюн ахшамдан сонг тойгъа жыйылгъан халкъны - къонакъ болуп да, - гелишген гишилени табун-табун этип олтуртдулар.

Абзарда беш табунгъа уьй толду. Мунда сыймагъанларын гиев тюшген ерге йибердилер. Гиев де уью-абзары тизив хоншудагъы бир оьзденине тюшген эди. Яш гишилер уьч-дёрт табун анда олтургъан эдилер.

Гьар уьйге бир хан, къади, бир чавуш, ханны сакълар учун эки жаллат, аш-ичги гелтирмек учун эки къуллукъчу салынгъан эди. Хандан буйрукъсуз бир адам къыргъа чыкъмай эди. Артыкъ сёйлеген гишиге чубукъ булан ура эди. Дагъы да тынгламаса, энкейтип аркъасына ура эди. Къоду да ала эдилер. Аны жыймагъа хазначы да бола эди. Бир чакъда бийий, бир чакъда йырлай эдилер, бир чакъда агъач къомуз булан йыр айтдыра эдилер, бир чакъда ичип-ашап, ойнап-кюлеп йыбанып тура эдилер.

Бир уьйде начальник округ, аны помощниклери, пиристоплары, кабардинский тогъуз-он афисер, беш-алты орус къатын бар эди. Заман-заманда раял да согъуп йырлай эдилер. Бизин къумукълардан да орусча билегенлери де къошулуп, ашап-ичип йыбанып тура эдилер.

Бирдагьы уьйде уллу табун бар эди. Бу табунну ичинде къырдан гелген къонакълар да бар эди. Буланы ханы туташ тойну ханы эди. Оьзге уьйлердеги ханлар да бу ханны буйругъунда эдилер. Тойну ессилери де, чакъырлып гелген халкъ да, къуда къатын, къуда къызлар да, уьй къызлар да бу ханны буйругъунда эдилер. Бу да бек яхшы англап болагъан гиши эди. Тарыкълы заманда къызланы да гелтирип бийите эди. Бийип битген сонг, ашап-ичип, ойнап-кюлеп, кёп низамлы кюйде йыбанып тура эдилер.

Къыз гелеген уланны къардашлары табун-табунгъа барып "Ашагъыз, ичигиз" деп, къуллукъ этегенлеге де "Булагъа тарыкъ болагъан затланы гелтиригиз" деп айтып юрюй эдилер.

Гиевню къардашы уллу ханны янына гелип, гьар тубунну ханын, вазирин, къадисин чакъырып бир "Нытыкъ" сёйлемеге сюедим деп, хандан тиледи. Хан да къабул этип, чакъырып гелтирди. Ханлар, вазирлер, къадилер олтуруп, халкъ да эре туруп, къыз гелеген уланны къардашы орталыкъгъа да чыгъып шу нытыкъны сёйледи:


Бурун бизин аталар
Бар затын бирче ашагъан,
Къыйында да, тынчда да
Къан-сют болуп яшагъан.

Ханцдай аччы бозаны
Сари балдай ичгенлер.
Жыйынны бузмас учун
Сёз тийсе де, гечгенлер.

Уллусу тёрде олтуруп,
Гиччиси - тёбен якъда
Бир-бирине сый берип,
Йыбангъанлар гьар чакъда.

Бириси авур айтса.
Бары да аны гётерген,
Жыйынны дамсыз этмей,
Бегин-шегин гётерген.

Уьйге уллу сый берип,
Душманлыкъны унутгъан,
Намус учун къыйналып,
Адатны къатты тутгъан.

Ичгиде эшитип, гёргенин
Сёйлемеген сонгура.
Адат да, замана да
Тюрлене бара-бара.

Оьзден бийге сый берген,
Пайын да оьзю де алып,
"Шудур сизге адат" деп,
Гетген алар ёл салып.

Шек де ёкъ, тутарлар деп,
Бизден сонггъу бий, оьзден.
Тилеймен, инжинмегиз
Мен айтагъан уьч сёзден.

Къумукъда исбайы, уллу,
Гелгенсиз биз чакъырып,
Ичейим: савлугъугъуз,
"Гьурра!" дегиз акъырып.

Биз сизин йыбатырбыз
Гюч етген сыйны берип,
Умутум гечирсиз деп,
Бизден бузукъ иш гёрюп.

Къыйын жыйын кютмеге,
Гюлдей ачылмай юрек,
Нечакъы яшнаса да,
Бав болмас янгыз терек.

Къардаш кёмек этмесе,
Эмчек болмаса таяв,
Сыгъалангъан инеден
Излесе табар къаяв.

Биригиз - къаным, сютюм,
Биригиз - онг билегим.
Жыйылгъан бий-оьзденден
Шу мени уллу тилегим:

Ашап-ичип йыбанып,
Гетермей ашны тузун,
Англайсыздыр мурадым,
Сёзюмню этмейим узун.
 

Жыйылгъан халкъ кёп рази болуп, "Гьурра!" деп уьч керен къычырдылар. Гьар ким къайтып оьз еринде олтургъан сонг, бир къап къоз, бир къап алма гелтирип оьлешдилер. Гьар табунгъа барып, эки алма, эки-уьч къоз бердилер. Андан сонг гьар табун, гезик булан, къуда къызлар булан йыбанмагъа гелинни янына бардылар.

Гелинни янында, гелинни оьзденлеринден тёрде олтургъан къуда къатын бар эди. Аны янында уьч-дёрт гелин къатын бар эди, он-он беш къуда къызлар да бар эди.

Гьар табун гелгенде, айланып олтуруп, къуда къызлар булан бийий эдилер. Бийип битген сонг, чавуш къолуна теп де алып арагъа чыгъа эди. Къызлагъа мал береген гиши чавушну чакъырып, къолундагъы тепге къоз да салып, алмагъа акъча да чанчып, къуда къызгъа элтип, "Шо улан сагъа мал берген" деп бере эди. Къыз да санап алып, артдырып къайтара эди яда башгъа улангъа бере эди, артдагъы гюн къайтаражакъгъа.

Шо ёлда нечеси мал алып, мал берип битген сонг, хан буюрду къуда къызлар булан сюйдюмге чыкъмагъа деп. Бир таякъны дёрт ярып алып гелдилер. Орталыкъгъа бир шанжал да салып, йырлайгъанланы гелтирдилер.

Къолуна сюйдюм таякъ да алып, бир улан арагъа чыгъып, сарын да айтып, къуда къызланы бирине сюйдюм булан урду; къыз да чыгъып шанжалда олтургъан сонг, улан шу сарынланы айтды, алышагъанлар да алышдылар:


Учма гьазир турагъан
Къарлы тавну лачини,
Гелип олтур шанжалда,
Женнетни гёгюрчюню.

Бийлер минер арив ат,
Ханлар гиеген халат.
Ачувланма, яхшы къыз,
Атадан къалгъан адат.

Кишкъара лепекенге,
Тез къызар самайынга,
"Сюйдюм булан урду" деп,
Айта бар абайынга.
 

Шу сарынланы айтып, улан сюйдюм таякъны къызны къолуна берди, уьч керен аркъасына "шаркъ!" деп уруп. Къыз да туруп, йырлагъан къызлагъа сарын да айтып, бир улангъа сюйдюм булан урду. Улан да чыгъып шанжалда олтургъан сонг, къыз шу сарынланы айтды:


Сюйдюм таякъ, сюй таякъ,
Сюйгениме тий, таякъ.
Сюйгениме тиймесенг,
Отгъа тюшюп гюй, таякъ

Атылып эре турайым,
Сермеп чалыв къурайым.
Сени исбайы боюнга
Сюйдюм нечик урайым?

Бу уьйлер уллу уьйлер,
Ичинде олтургъан бийлер.
Сюйдюм булан урду деп,
Айып этмегиз, гьейлер.
 

Къыз да айтып, аркъасына уьч керен уруп, уланны къолуна берди.

Уьч-дёрт гиши сюйдюм ургъан сонг, гече ортадан уьч-дёрт сагъат оьтгенде, хан буюрду: "Бары да халкъ къайтып юхласын",- деп. Гьар ким уьйлерине къайтып гетдилер къырдан гелген къонакъланы да алып. Андан сонг гиевнёгерлер гиевню алып гелинни янына гелтирдилер.

Бир аз закуске этип олтургъан сонг, къуда къатын гиев бошгъапны чыгъармагъа башлады: бир уллу багъыр тепси булан къоз, алма, канфет, шекер, папирос, кисе явлукъ да салып гиев нёгерлеге берди. Алар да алып чыгъып гетдилер. Той да токътады. Абзардагъылар да юхладылар.

Тойну экинчи гюню

Экинчи гюн тойгъа къарайгъанлар эртерек туруп, къуллукъчуланы тургъузуп, уьйлени тазалатып, столланы да салып гьап-гьазир этдилер. Самаварлар да салынды. Ашлар да биширилмеге башланды. Накъыра-зурнай согъулду. Къызлар да гийинип чыкъдылар, халкъ да жыйылмагъа башладылар. Гелген-гелгенни уьйлеге олтуртмагъа башладылар. Башлап чай берилди. Андан сонг закуске, ичги бермеге башладылар. Тюшге уьч сагьат барда бары да жыйылып битдилер. Бирлери къырда, бирлери уьйде йыбанмагъа башладылар. Халкъ жийылып абзар толгъан эди.

Аш этеген уьйде аш да гьазир болгъан эди.

Тюш болгъанда аш бермеге башладылар. Гьар табунгъа гезик булан бердилер. Берилеген аш пилав, къувурма, долма ва тавукълар эди. Эркеклер, къатынлар, къызлар - бары да ашап битген сонг, хан буйрукъ этди: "Гьар табун къыргъа чыгъып олтурсун",- деп (къатыны-къызы булан).

Уьйню алдында бийимеге эркин ер де къоюп, гьар табунну столун гелтирип салдылар. Уьстюне шаршавлар япдылар. Закускелер салдылар. Гьар столгъа уьч чыракъ якъдылар. Ичмеге коньяк, ром, базлум, налипка, зубробка, гьаракъы, пиво, бал, боза, ичмейгенлеге чай салып, хангъа хабар этдилер гьазир болду деп. Хан да буюрдю: "Гьар табун чыкъсын",- деп, оьзю де чыгъып юрюдю.

Башлап столда хан олтурду. Янында эки вазири де булан. Ханны янында эки жаллат да шошгелерин де, сувуруп, эре туруп тура эдилер. Алдында къолуна чубукъ да алып чавуш да эре туруп тура эди.

Ханны столуну янындагъы столда оруслар ортургъан эдилер.

Къатынлар пурха-посагъада олтургъан эдилер. Къызлар пурхада эретургъан эдилер. Накъырачы, зурнайчы посагъада олтургъан эдилер, алдында акъча ташламагъа бир багъыр тепси де салып.

Накъыра-зурнай да согъулду. Бийийген ерни айланып эре тургъан халкъ да харс урдулар.

Хан туруп: "Къуда къатынны гелтиригиз!"- деп буюрду, "мени булан бийимеге" деп. Чавуш барып къуда къатынны алып гелтирип, орталыкъгъа чыгъарды.

Хан бийимеге чыкъды. Халкъ да эре туруп харс урдулар. Хан да, къуда къатын да бийип турагъанда, зурнайчы зурнайын токътатды. Хан чыгъарып уьч манат акъча берди. Зурнайчы сокъду. Бир аз бийип хан къайтды, халкъ да олтурдулар.

Хан буюрду: "Бирев де къалмай бийисин",- деп. Чавуш бир якъдан чыгъартып башлады бир уланны да, бир къызны да. Бийийген улан накъыра токътатгъангъа акъча да ташлай эди.

Шо кюйде бары да бийип битдилер. Накъырачыны токътатдылар. Накъырачыны алдындагъы тепсиге сегиз-тогъуз тюмен акъча ташлангъан эди.

Хандан буйрукъ болду, бир аз ичип, закуске этигиз деп. Хан оьзюню жаллатларын чакъырып буюрду: "Къуда къатынны алып гелигиз!"- деп. О сагьат барып, чавуш алдында, жаллатлар артында юрюп, туснакъ этип алып гелдилер. Хан айтды: "Къуда къатын! Сени къызларынг дурус бийимеген учун гьар столгъа бир тепси емиш саларсан, къумукъланы адаты булан",- деп. "Баш уьстде. Буссагьат этермен",- деп къуда къатын къайтды. Артындан чавушну да йиберди. Къатын гелинни янына барып, уьч багъыр тепси де гелтирип, къоз, алма, канфет, шекер булан толтуруп, уьстюне тамакю, папирос, кисе явлукъ да салып, уьчевюн уьч къатынгъа да гётерип, къуда къатын алдына да тюшюп, алып ханны алдына бардылар.

Къуда къатын: "Шуну булан менден геч",- деп хандан тиледи. Хан "гечдим" деп, уьч де тепсини уьч столгъа салдырып, къатынланы къайтарды.

Тойда зулму болгъанлар хангъа арз этмеге башладылар. Хан да зулмучулагъа бирлерине чубукъ урду, бирлерини аркъасына динкитай урду, бирлеринден къоду алды, бирлерини къолларын артына байлап, бир адам да тутуп, къаравуллар булан зат жыймагъа йиберди. Жыйгъан затланы хазначайгъа тапшурду.

Ханны хазнасында харж бола эди: чавушгъа, жаллатлагъа, йырлайгъанлагъа, хомуз согъагъанлагъа.

Къодуланы алып битген сонг, хан йырлайгъан уланланы гелтиртип, тюрлю-тюрлю кюйде йырлатды. Аланы тайдырып, къызланы гелтирип, орус хомуз булан бийитип йырлатдылар.

Хан халкъгъа буюрду: "Бир аз закуске этигиз!"- деп. Оьзю де къуллугъуна бармагъа гьазир болду. Башлап шошгесин де сувуруп, ханны пиристобу юрюдю, артындан хан юрюдю. Эки де янында къолунда тюбеклери де булан къаравуллар юрюдю. Артындан марш да согъуп кеманчалар юрюдю. Аны да артындан йырлайгъанлар юрюдю. Къуман алып бир къуллукъчу да бар эди.

Абзар уллу болмакъгъа гёре, хан баражакъ уьй юз сажин болур эди. Башлап пиристоп, етишип, эшикни ачып ханны кепи сюеген йырланы айтып хан чыкъгъынча бир аз рагьатланып турдулар.

Хан чыгъып юрюмеге башлагъанда, къаравул тюбек: атып: "Гьара, хан геле" тойдагъылар туруп, тизилмеге башладылар. Бир якъда эркеклер тизилдилер, бир якъда къатын-къыз тизилдилер. Алдында пиристоп, артында хан, эки де янында къаравуллар, артында согъулагъан кеманча, йырлайгъанлары булан аста юрюп геле эдилер.

Оруслардан начальник округ, гьар табунну ханы, къуда къатын алдына чыгъып хангъа айтдылар халкъны рагьатлыгъын да, халкъны хангъа разилигин де. "Сав болугъуз!" деп, хан халкъны уьстюне юрюгенде, халкъ да "Хан сав болсун!" деп, уьч керен "гьурра!" къычыргъан сонг, хан барып еринде олтурду. Халкъгъа буюрду гьар ким еринде олтурсун, накъыра-зурнай согъулсун, уланлар да, къызлар да бийисинлер деп.

Бир аз бийиген сонг, хан айтды: "Сюйдюм урмагъа герек!"- деп. Чавуш барып бир таякъны ярып гелтирди, орталыкъгъа бир шанжалда салды, сюйдюм таякъны бир уланны къолуна берди. Накъыра-зурнай согъулду, халкъ харс урду.

Улан бир аз бийиген сонг, оьзю ушатагъан къызгьа "Шарыкъ!"- деп сюйдюм булан урду. Къыз "чыкъмайман" деп айтгъанда, къатынлар айтдылар: "Сенден чыкъгъан уьлгю-тёреми? Атадан къалгъан адат",- деп къызны чыгъардылар. Барып орталыкъда шанжалда олтурду. Улан уьстюнден айланып бийип, уьч керен къызны аркъасына "шаркъ" деп ургъан сонг, сюйдюмню къызны къолуна берди. Къыз да туруп, къучагъын да яйып, айланып бийип барагъанда бир уланны аркъасында сюйдюм булан урду. Улан да чыгъып шанжалда олтурду. Къыз айланып бийип, уьч керен улангъа уруп, сюйдюмню уланны къолуна берди. Улан да туруп къызгъа уруп, къыз уланлагъа уруп, хыйлы йыбангъан сонг, хан туруп айтды: "Ахшам болду, къайтып рагьат болугъуз. Эки сагьатдан сонг жыйылырсыз",- деп. Халкъ да къайтдылар. Къатынлар-къызлар уьйге гирип той да токътады.

Уьйлеге лампалар ягъылып, столлар салынып, уьстюне закускелер, ичгилер салынып, бир уьй гьазир болгъан сонг, хан гелип, халкъ жыйылып олтурдулар.

Башлап чай берилди. Чайдан сонг ичмеге башладылар. Къырда накъыра-зурнай согъулду. Гелин бар уьйде кеманча согъулуп, уланлар-къызлар бийип, бирлери харс уруп башладылар.

Ол уьйде уьч-дёрт бий де бар эди. Аланы тамазалары да бар эди. Къумукъларда менмен деген адамлардан кёбюсю шу уьйде бар эдилер. Бири бирини савлугъуна ичип, "сен савлукъ, мен савлукъ" деп йыбангъан сонг, хан чавушгъа буюрду: "Барып агъач къомуз булан йыр айтагъан гиши гелтир",- деп. Чавуш барып бир йырчы уланны алып гелди уьч къыллы агъач къомуз булан. Багъана тюпге шанжал салдылар. Хан айтды: "Къумукъ йырлардан уьч йыр айт!"- деп. Йырчы улан барып олтурду, багъанагъа аркъасын да таяп. Къомузун кюйлеп шу йырланы айтмагъа башлады:


БАШЛАПГЪЫ ЙЫР:

Эренлер деген булан эр болмас,
Эренлер бары бирдей тенг болмас.
Эренлерде эр бардыр:
Ойламай айтар сёзюн айтмагъан,

Къойман деп азирейил гелсе де,
Замансыз азиз жанын берсе де,
Гьакъылына герти ойлашып сёз айтса,
Айтгъанындан гьеч бурулуп къайтмайгъан.

Оьмюрюнде кёп къыйынлар гёрсе де,
Дюнъяны пачалыгъын берсе де,
Дюньяны татлигин татып да
Дамгълыкъдан эр намусун сатмайгъан.

Азирейил, гьакъдан гелген гелечи,
Сен гёресен, бир аллагьдан тиле чи,
Арабызда элчи болуп сёйле чи,
Шол эрлени къысгъа этмесин болжалын.

Яхшылар оьлсе, эл оьле,
Яманлар оьлсе, кюй тюзеле.
Гьар бири учун он яманны берейик,
Артгъа салсын яхшыланы ажжалын.

Дюньяны, ахыратны билеген,
Къурдашына яхшы тилек тилейген,
Ювугъу оьр болгъанны сюеген
Намуслу эрни намартгъа тенг гёрмесин.

Юреги къара, оьзю юзден дос болгъан,
Дос-къардашны арасына от салгъан,
Гюнчюлюк тили булан ув яйгъан
Агъаланы тилеклерин бермесин.

Азирейил, малайиклени сыйлысы!
Арзабызны тенгириге айтарсан,
Тенгириден тилегибиз бермеге
Буйрукъ болса, жавап алып къайтарсан.

ЭКИНЧИ ЙЫР:

Эрлер эрге ялынмас,
Ялынса да намарт юрек алынмас.
Гесек къулакъ ат минип,
Гечеликге батыр тюгюл чыдамас.
Гечеликде язатайым иш тюшсе,
Батырлар оьлежегин къара пулгъа санамас.

Ерге гирсин яманлар,
Яхшы чы бар батырлар:
Яв гёргенде тувра чабуп оьлеген.
Къатынланы таяй чачы гесилсин,
Башына папах гийген деп,
Очаргъа чыкъгъан эрлени
Барын бирдей гёреген.

УЬЧЮНЧЮ ЙЫР:

Аталардан къалгъан бизге адатдыр,
Дос-къардашлар жыйылышып йыбавда,
Ашап-ичип, ойнап-кюлеп йыбанма
Яш юреклер сынгъынчагъа жан савда.

Савлукъ бизге гъавгьге минген ат йимик.
Аз замандан тартып алыр тюшюрюп.
Ашап, ичип, ойнап, кюлеп къалайыкъ,
Яш оьмюрлер пуч гетмесин бош юрюп.

Савлукъ деген - болжаллы гюн, аз заман.
Бир дюньяда эки къайтып айланмай.
Аллагь алсын мал жыягъан байланы,
Карасына къонакъ атлар байланмай.

Эртен-ахшам къапуларын бек ябуп,
Гирмесин деп абзарына ят гиши,
Мал жыягъан оьзден атлы байланы
Нас жугьутгъа ошамаймы юрюшю?

Намус учун къавшалмайгъан эрлеге
Оьзден деме гьеч тийишсиз бирине.
Дюньялыкъда бир миллион къазанса да,
Оьлгенден сонг алып гетмес кёрюне.

Бий-оьзденден гьюрмет огъар тийишли,
Кимни буса къапусу эркин, къолу ачыкъ.
Тенгири алсын къызгъанч кюкай байланы,
Чомартлагъа ахыратны ёлу ачыкъ.

Чомартлардыр элни исбайы тереги,
Салкъынында бавру янгъан ял ала.
Намусу ёкъ, байлыкъ сюйген намартлар
Дос-къардашы учуз сатып мал ала.

Телмирип тенгриге турабыз
Чомартлагъа оьмюр тилей ял бара.
Мен аланы савлугъу учун ичейим,
Сиз "гъурра!" деп къычырыгъыз сонгура.

Тюз юрекли, элге исбайылыкъ береген
Яхшыланы артын аллагь онгара,
Биз алагъа савлукъ тилеп ичейик,
Бир гелишде гётере айтып уьч "гьурра".

Чомарт булан намусу ёкъ намартны
Къызлар бары бирдей гёре, не чара?
Мал излемей, эрден намус излейген
Къатынланы савлугъу учун бу "гьурра!".

Намусун малгъа сатгъан байлагъа
Малы бар деп оьктем къызлар кёп бара!
Адамлыкъны туташ элден ташлатгъан
Намартланы юзю болсун къап-къара!
 

Уьч де йырны айтып битген сонг, йырчы турду.

Тёрдеги тамазалар "баракалла!" деп айтдылар. Бир бий: "Ханны савлугъу учун сагъа ат беремен",- деп айтды. "Сав бол",- деп йырчы улан чыгъып гетди.

Бир аз ашап, ичип, ойнап, кюлеп йыбангъан сонг, хан айтды: "Йырлайгъанланы алып гелигиз",- деп. Чавуш барып йырлайгъанланы алып гелди. Уьйню тёбен янында эре турдулар.

Йырлайгъанлар бары да он гиши эди. Экевю сарын-йыр айта эдилер, сегизи алышагъанлар эди. Йырлайгъанланы бириси алтмыш яшындагъы къарт эди, бурундан берли бий-оьзден булан йырлап юрюйген, оьзю де бурунгъу намусну, ягьны сюеген гиши эди. Бириси де йигирма беш яшындагъы яш улан эди. Савдюгер этип, тюкен ачып, гьалиги ашавну-яшавну онглу гёрюп, алдынгъы адатланы бир аз терс гёре эди.

Къарт чыгъып, "Узун йырны" айтды. Йырлайгъанлар да алышдылар. Узун йыр битгенде "Атлы йырны" айтды. Андан сонг "Къуллар билмесни" айтды. Йырлайгъанлар алышып битген сонг, яш гиши чыкъды. Бу да бойлу-сойлу, таза гийген исбайы улан эди.

Орталыкъгъа чыкъып, тюрлю-тюрлю кюйде бийип, такъмакълар айтды. Йырлайгъанлар да харс да уруп, алышып битгенде, йырлайгъанлар бир аз ял алгъан сонг, ханны вазирлеринден бириси туруп, къартны да, яшны да гезик булан сарын айтдырма тарыкъ деп, экисин де арагъа чыгъарды. Буланы халкъгъа гьалларын айтмагъа сююп, сарын булан айтды. Айтгъан сёзлери шулардыр:


Ашап-ичип турабыз
Бир ювукъну уьюнде.
Шунда экев йырлажакъ
Бир тамаша кююнде.

Бириси къарт гишидир,
Алтмыш йыл оьмюр сюрген,
Намус учун къавшалып,
Хыйлы къыйынлар гёрген;

Гьалиги базарларда
Алмаса да матагьын,
Бек багьалы гёреген
Бурунгъу намус-ягьын.

Ол бири яш гишидир,
Намусун малгъа сатгъан,
Къолай болса оьзюне,
Дос-къардашын унутгъан,

Аслан алып мал жыйып,
Байлыкъгъа аты чыкъгъан,
Эки оьгюзюн сатдырып
Кёплени уьюн йыкъгъан.

Гебин сатса оьлгенге,
Уьч къат багьа береген,
Яратгъан тенгириден
Малны артыкъ гёреген.

Ол бири къавжагъан къарт,
Бири оьктем яш улан.
Муна энни тынглагъыз,
Не дейлер гезик булан.
 

Вазир сёзюн таман этип, ерине барып олтурду.

Къарт кёпден йырлап уьйренген гиши эди. Яш буса йырлама сюймей бираз назланды.

Адамлар тилеген сонг, башлап яш чыгъып шулай айтды:


Яш:
Сиз тилейсиз йырла деп, тергеп магъа къарама.
Менде артыкъ гьюнер ёкъ тирев сёйлеп ярама.
Къарт:
Муна ром, муна чишлик, ичип чархынгны кюйле
Магъа чы башгъа тюгюл, билген кююнгде сёйле.
Яш:
Бирни ичсем, артыкъ ичмен, адашман ёлдан тайып,
Нагагь бузсам янгылып, этмес бугъайсыз айып.
Къ.:
Тынгла магъа, къулакъ ас! Вёре сагъа бир аякъ!
Айтажагъынг ойлап айт, янгылмай болмас яякъ.
Яш:
Огь, огь, ром гючлю экен, къыздыра баргъан ерин,
Ичги ичден чыгъарыр ичгенни бар гьюнерин.
Къ.:
Яхшы ром гючлю болур, тот гётерир юрекден.
Янгурунгну гёрген ёкъ, къавгъанг гючлю арекден.
Яш:
Кёплени къайтаргъанман бир айтгъан сёзюм булан,
Сен эшитген елимдир, янгурум оьзюм булан.
Къ.:
Елли янгур тез токътар, артыкъ бармас узакъгъа,
Сюйсенг къабудан башла, сюйсенг айлан баш якъгъа.
Яш:
Сен эртерек эсинг жый, ачылгъынча гьюнеринг.
Мен башладым явмагъа, гьазир эт гирме еринг.
Къ.:
Ямучусуз, башлыкъсыз чыдарман сендей чыкъгъа.
Сам ел болуп эшсенг де, башымны тыкъман икъгъа.
Яш:
Тиш тюшген, бет бюрюшген, агъаргъан тюклю яякъ.
Эр булан эс къартая, гетмесин сёзюнг саякъ.
Къ.:
Заманымда гьав алгъан, кёп ит янчгъан бёрюмен.
Ким таяр, ким сюрюнюр, тартышайыкъ - гёрюнюр.
Яш:
Буздан йимик тайгъалап, тёбенгден тюшсенг языкъ,
Мен тербенмен еримден тербенсе темир къазыкъ.
Къ.:
Муна майдан, муна тюз, сынашса юрек тынар.
Аллагь балагь салгъанда буламукъгъа тиш сынар.
Яш:
Сыралы тюбек йимик сыналгъанман гьар ишде.
Къойсана, эришмейик - эт де гюймесин, чиш де.
Къ.:
Сыралы тюбек бусанг, мен барман курда шёшге.
Гьюнерни гюню гелди, белги салынгъан тёшге.
Яш:
Сюймей эдим эришме, не этерсен, бугъар къара:
Оьзюн сояр бичакъны оьзю чыгъып чыгъара.
Къ.:
Сатма тюлкю терингни алып битмей сыдырып.
Оьктемликни артындан хорлукъ юрюр къыдырып
Яш:
Тергеймен, боюнг-союнг азирейилге ошамай.
Азирейил болсанг да чархым сенден бошамай.
Къ.:
Мени булан ойнама, ойнасанг да утарман.
Чайнав-майнавум болмас, саппа-савлай ютарман.
Яш:
Эки гиши ябушса, гьеч къалмас бири йыкъмай.
Абурунг, сыйынг булан токътасана илыкъмай.
Къ.:
Писирев-тилев булан чыкъгъан сонг сарын айтма,
Белгили этмей гьюнерим къабул тюгюлмен къайтма.
Яш:
Гьюнеринг сени маълум: гечелер ат урлама.
Бош авара боласан, бажармайсан йырлама.
Къ.:
Ат да урлар, оьгюз де урлар яш чакъда эр игитлер
Гьаплайгъандыр уругъа якъ-якъдан уруп итлер.
Яш:
Эсгик иш, гьабас къыйын - кимни бай этген уру?
Хоразгъа юкленирдей артынг болур къуп-къуру.
Къ.:
Бурун бизин заманда тергелмей эди байлыкъ,
Игит деп аты чыкъмакъ - шол эди исбайылыкъ.
Яш:
Тегин малгъа уьйренип, энни болгъансан карсыз.
Атынг хайыргъа къалгъан, салма югенсиз, ерсиз.
Къ.:
Дос, душман арасында айтылсын исбайы атым.
Бир къайгъым ёкъ дюньяда, болмасын башгъа затым.
Яш:
Исбайы атынг тас этмей, сандыкъгъа сал аявлап.
Адаршай олай атгъа, оьзюнг юрюп яявлап.
Къ.:
Игитлик таш белгидир, тас этмес ессини атын.
Намуссуз кукай байдан къолай намуслу къатын.
Яш:
Намуссуз ёлун тапсанг, уллу деп абур берме.
Тутма атангны сакъалын, тутсанг, - вёре йиберме!
Къ.:
Дюнья чардыр, айланыр: яяв юрюген ат минер.
Гюн сайын налат алып мал жыймакъ тюгюл гьюнер.
Яш:
Ярлы - байны ялчысы герекде йымышайгъан.
Аллагь урсун ярлыны халкъны урлап ашайгъан.
Къ.:
Байны да уьюн гьакъ йыкъсын ярлыны хор гёреген
Беземисгин тарыкъса, асламгъа акъча береген.
Яш:
Къыйналмагъан тынчаймас, чачса битер бав терек.
Гьай-гьай улангъа дав ёкъ, акъча да тегин герек.
Къ.:
Къайсы бар кёп къыйналгъан борла орнатып, бав салып?
Кёбюсю бай болгъаны - акъчагъа аслам алып.
Яш:
Гюч булан алмагъан сонг, етмес ярлыны агьы.
Аслам алма ёл берген къадилени гюнагьы.
Асламны биз алабыз, - къадилер гьалал билип.
Борчгъа сююп бермейбиз - къоймай алалар гелип.
Къ.:
Юз ёл таба пайда учун, къади де байны яны.
Намусун малгъа сатгъан, дини ёкъдур къызбайны.
Яш:
Ярлыда намус болмас, - байгъа барып баш ура.
Башыны пайдасы учун кимге де ялчы тура.
Къ.:
Мал учун ялчы турмакъ адилсиз ярлыны иши.
Намусун малгъа сатмас белгили оьзден гиши.
Яш:
Оьзден тюгюл, не затдыр бир табун сен гёреген?
Намусу ёкъ байлагъа тийишсиз сый береген?
Къ:
Бирдей герме оьзденни агъын да, къарасын да.
Оьзден булан оьзденни кёп зат бар арасында.
Яш:
Бары да байны сюе битдиреген тарыгъын.
Ким сагъынгъан ярлыны оьленли гён чарыгъын?
Къ.:
Байдан намуслу эр къолай, оьленли гён чарыкълы.
Досдан жанын аямас, гюню гелсе тарыкълы.
Яш:
Намус деген не затдыр? Къурсакъ тоймас бош сёзден.
Къулну къулу болурман, болмас учун ярлы оьзден.
Къ.:
Къартайдыкъ, болма ярай сёзюбюзню халаты.
Тап шолай эрге болсун аллагьны минг налаты.

Намуссуз сёзню гёрюп, къарт къарсалап къаршы айтды.
Не буса да бу гезик тебинив болмай къайтды.
 

Къарт да, яш да йырлап битген сонг уьйде бар халкъ кёп рази болдулар. Сарын айтгъанлагъа атлар берилди. Алышгъанлагъа акъча берилди.

Андан сонг хан буюрду: "Бир сагьат болжал, гьар ким сюйген ерге барсын", - деп. Хан да туруп къыргъа чыкъды гьава тийдирмеге деп. Бирлери гелинни янына къуда къызлар булан йыбанмагъа бардылар, бирлери башгъа ханлыкълагъа къарамагъа бардылар. Къуллукъ этегенлер столланы тазалап, янгыдан ичгилер, закускелер салдылар. Уьй гьазир болгъан сонг, хан гелип еринде олтурду.

Хан, чавушну йиберип, халкъны да жыйып гелтирди, гьар ким ерли-еринде олтурдулар. Ичгилер къуюлду. Савлукълар айтылып ичмеге башлагъан сонг, арагъа къартны да, яшны да масъаласы тюшдю. Бурунгъу бас-гесни сюегенлер айтдылар къарт айтгъан дурус эди деп, гьалиги яшавну, ашавну, парахатлыкъны сюегенлер айтдылар яш айтагъан дурус эди деп. Эки тарап болуп, иш ачылмай къалды.

Бир аз халкъны кефи яхшы болгъан сонг, хан айтды чавушгъа "къызланы алып гел" деп. Уьйню тёр янын гьазир этип, къызланы алмагъа гетди.

Бир тамаза къатын, уьч-дёрт гелин къатын, тогъуз-он къыз алып чавуш гелди. Тёрде тамаза къатын олтурду. Къызлар да мююшде эре турдулар. Гелин къатынлар къызланы алдында олтурдулар. Йырлайгъан уланлар да гелип, тёбен якъда гьазир эдилер.

Хомуз-теп согъулуп, уланлар да, къызлар да бийип битген сонг, бир улан да, бир къыз да йырламагъа чыкъсын деп хан буюрду.

Йырлайгъан уланлар да, йырлайгъан къызлар да гьазир болдулар. Буланы ичинден бир уланны да, бир къызны да сарын айтмагъа арагъа чыгъардылар. Андан сонг ханны вазири туруп, шулай айтды:


Къумукъланы адаты,
Жыйын болса гьар чакъда,
Къатын-къыз тёрде олтуруп,
Эркеклер тёбен якъда.

Тёбен якъда эркеклер
Йыбана ичип, ашап.
Къызлар тёрден къарайлар
Бёрюден уьркген къойгъа ошап.

Уланлар бары ичеген
Гезикли бир пияла.
Къызлар бирче ашама
Уланлардан уяла.

Уланлар кеп этелер,
Къызлар тура буюгъуп,
Бир заманда бир улан
Айта арагъа чыгъып.

Орталыкъда чирелип,
Тилей чыкъсын деп улан -
Къыз бармы, къатын бармы
Йырлама мена булан?

Къызланы тамазасы,
Тёрде олтургъан бир къатын,
Шол чакъда: "Чыкъсана",- деп
Чакъыра айтып къызны атын.

Сен чыкъ деп буюргъан сонг,
Абурлу, уллу къатын,
Къыз да этмесе къутулмай
Аталаны адатын.

Андан сонг къыз да чыгъа
Чатап явлугъун байлап,
Улан магъа шуну айтса,
Шулай дермен деп ойлап.

Къыз тура орталыкъда
Енгин тутуп юзюне,
Улангъа жавап берме
Тынглап айтгъан сёзюне.

Онг къолун бюгюп тутуп,
Сол къолун аршын яйып,
Тебинип улан къызгъа
Шулай айта иржайып.
 

Вазир уланны да, къызны да чыгъартып, оьзю барып еринде олтурду. Башлап улан айтды. Экинчи-къыз. Улан айтгъанда, уланлар йырладылар. Къыз айтгъанда, къызлар йырладылар.


Улан:
Гёремен, исбайысан, табулмай тенгли черинг.
Бармы экен магъа гёре сарын айтма гьюнеринг?
Къыз:
Сарынны да, сёзню де ким юрютген кар этип?
Сен айтсанг, биз де айтарбыз сёзню сёзге гёре этип.
Улан:
Бузмай къойсанг яшхы эди бек базынып оьзюнге.
Арты да шулай гелсе, дав ёкъ эди сёзюнге.
Къыз:
Ким бузар, ким тюэ этер - зшитген англар, гёрюр.
Ал дёгерчик гьиз элсе, арты да шондан юрюр.
Улан:
Тувра туруп, тюз сёйле, уялма, бурма юзюнг.
Явлугъунг тарт бетингден, гёрейим къашынг-гёзюнг.
Къыз:
Къашым-гёзюм тергейсен, гёрсет деп боюнг-союнг.
Гьар бир ерим ушатсанг, недир сени арт оюнг?
Улан:
Екме де бар, савма да, абзар, уьюм, кёп малым.
Айтма болмай тураман, бир затдан бузукъ гьалым.
Къыз:
Айт, эби бар зат буса этермен тилегинги.
Айран тилей гелгенсен, яшырма челегинги.
Улан:
Тилейгеним гери урмай, этсенг чи - юзюм ярыкъ.
Айрандан да, сютден де сен эдинг магъа тарыкъ.
Къыз:
Айрандан да, сютден де бийлери балыкъ эт къолай.
Эринг соруп, тамшанып ашар эдинг, кункулай.
Улан:
Чечекни заманында алмаса балын соруп,
Бал да, балавуз да этмес, къалыр къуварып, къуруп.
Къыз:
Яшырмай герти айтсам, мен тюгюлмен сени ашынг.
Болмасгъа умут этип, этме авара башынг.
Улан:
Ата-бабанг уьлгюсю, болмас сагъа башгъа кюй.
Оьзденни оьзден алыр, сени де алмас шавхал бий.
Къыз:
Язгъан оьзю болмаса, ким болур ону билме?
Бий алмаса, къул алсын, сюймеймен сагъа гелме.
Улан:
Боюм-союм яманмы, юрегинг неден кюсдю?
Эжелги оьчлю душман менмендир алей эсе.
Къыз:
Башымны уллу гёремен сен салажакъ нокътагъа,
Тюгюлсен душманым да, жаным да гирмей сагъа.
Улан:
Гирмей къалмас жанынг да ортакъ этсенг орулунгну.
Ярап къалыр нокъта да, тёбен тутсанг бурнунгну.
Къыз:
Чархгъа пайда берирми иштагъсыз ашагъан аш?
Гёнгюнг аяп гелсем де, болмас ахырат ёлдаш.
Улан:
Хатирсиз къаршы сёйлеп, иритдинг юрек майым.
Сени де аллагь сюймесин, мен де этмен огъар вайым.
Къыз:
Оьзюм гелип байлайым оьзюм салгъан яраны.
Ачувланма, геч игит бу ёлгъу масхараны.
Улан:
Гечмей сагъа не дедим, сюйген эдим, гюнагьым.
Тийишлими эди сагъа шулай сындырма ягьым.
Къыз:
Гечгенден сонг не тарыкъ бетлев этме къайтарып?
Къоюп айтды-къуйтдуну, уьюнг гьазир эт барып.
Улан:
Бёрю сыртын гёпдюрюр, билдирмес итге арыгъын.
Айтсанг, билме сюемен нечик уьйлер тарыгъын.
Къыз:
Эки башда гёнделен, артында емиш баву,
Гьарвеси, ичгер уью, онг ягъында отаву;
Етти жыйын отавну беш аршын болсун эни,
Бир айтма сёз бар эди языкъ гёрмесем сени.
Улан:
Айтажагъынг ойлап айт, сонг этме магъа айып.
Гьёкюнчлю зат къалмасын, унутуп, эсден тайып.
Къыз:
Бир якъда ат гёзенлер, бир якъда къонакъ уьйлер,
Тюшгенде терс гёрмесдей не оьзденлер, не бийлер.
Майдан уллу абзарда эки ерде таш карас,
Къонакъ уьйню алдында ювукъ орналсын бир аз.
Къумукъ отбаш этдирме пилта болсун аш уьйде.
Эт де, этмек де бишер гьалиги орус кюйде.
Улан:
Уьй, абзар - бары этилди сюйген кюйде юрегинг.
Къуллукъчудан, оьзгеден дагъа башгъа герекми?
Къыз:
Бир къатын аш биширме, бири де тепси берме.
Бир къыз да герек уьйге шере берме, сибирме.
Къыз:
Къул-къараваш тайгъанлы оьктем болгъанлар халкъ да.
Артыкъ адам не тарыкъ гьалиги багьалыкъда?
Улан:
Тарыкъ болмасмы дагъы бир къуллукъчу алмагъа,
Къашыкъ булан кюрзени авузунга салмагъа?
Керван сарайлар къуруп, бавлар, бахчалар салмай.
Къутуламан тюгюлмю сени къойгъанда алмай?
Магъа къатын гереги - уьйге кёмек этсин деп,
Уьюню бар къуллугъу шону булан битсин деп;
Сыйыр савуп май этсин, эсги ямап сав этсин,
Аш биширип, сув ташып къонакъ къырламым кютсюн.
Къыз:
Муну айтма герек эдинг, авара зтмей башдокъ да.
Табулур олайлар да, излесенг тёбен якъда.
Улан:
Айтдым бусам да къайтдым, янгылышман шу ерде.
Къызланы оьктемине дагъы къараман бир де.
 

"Вай, оьмюрлю болугъуз, не яхшы айтдыгъыз, яшлар!"- деп уллулар макътаса, яшлар янгыдан башлар.

Башлап улангъа сав бол этип, къыз къайтды. Улан да халкъгъа къарап, "Айып этмегиз, гьейлер", деп айтды. Халкъ да кёп рази болуп, улангъа ат бердилер. Йырлайгъанлагъа акъча бердилер.

Къызланы къайтаргъан сонг, гече аш берилди. Гьар табунгъа пилав, долма, къувурма, жаркой; артындан къагъва да берип битгенде, гече ортадан уьч-дёрт сагьат оьтген сонг, хан буюрду: "Той да токътасын, халкъ да къайтып юхласынлар, тангала да жыйылсынлар",- деп. Халкъ да къайтып, той да токътап, бар халкъ да юхладылар.

Тойну уьчюнчю гюню

Тойну къуллугъуна къарайгъанлар эртенокъ туруп, самаварланы салдырып, закускелени гьазир этдирип, уьйлени тазалатып битген сонг, халкъ жыйылмагъа башлады.

Гелген-гелген оьзлер олтурагъан уьйлеге барып олтурдулар. Олтургъан-олтургъанлагъа чай бермеге башладылар.

Накъыра-зурнай согъулду, къатын-къыз жыйылды. Булагъа чай берилди. Бар халкъ чай ичип битген сонг, эркеклеге ичги, закуске берилди. Ичип-ашап, ойнап-кюлеп, йыбанып йибердилер.

Бу тойда ярыш болажакъ деп, гьар тарапдан атлар гелген эдилер. Бюгюн тюшде атлар чабула деп хан маълум этди.

Тюшге эки сагьат барда къыргъа чыкъдылар. Куруг (дёгерек) этилген эди, айлангъаны эки чакъырым болагъан кюйде.

Ювукъ юртлардан кёп халкъ жыйылгъан эди, ат чабагъангъа къарамагъа деп. Начальник округ, пиристоп, старшина, йигирма атлы милициялар да бар эди.

Халкъны тюзюп, дёгерекге къарамагъа ер-ерге атлылар да салып, атланы чапдырмагъа уьч гиши айырдылар. Шолар айтгъан кюйде болур деп. Олар да маълум этдилер: "Аты бар гиши гелтиригиз, язайыкъ",- деп.

Атланы еслери гелтирип яздырдылар. Чабагъан атлар къыркъ беш ат болду. Яшланы да миндирип, атланы гелтирип тизген сонг айтдылар: "Башлапгъы атгъа - ат, экинчи атгъа - оьгюз, уьчюнчю атгъа гюмюш сагьат берилежек"- деп. Айланажакъ куруггъа гирип чапса, озгьан учун да берилмежек деп, чапдырып йибердилер. Бири биринден айырылмай бир айланып гелдилер. Андан сонг айрыла-айрыла алтынчы айлангъанда беш-алты ат къалды. Башлапгъы ат кёп эркин озду, экинчи, уьчюнчю атлар гьаран айрылып къалдылар.

Башлапгъы атгъа ат берилди, экинчи атгъа - оьгюз, уьчюнчю атгъа гюмюш сагьат бердилер. Ярыш да битип, жыйылгъан халкъ да уьйлерине къайтып, тойдагъылар тойгъа бардылар. Аш да гьазир болгъан эди. Тюшден эки сагьат да оьтген эди. Гьар уьйге ичги берилди. Ашап-ичип йыбанып олтурдулар, ахшам болгъунча.

Савбол этмеге деп, жыйылгъан къатын-къызны тюш болгъанда уьйге гийирип олтуртдулар.

Башлап хонча салдылар. Андан сонг тамаза къатынгъа гелин чыгъарып къолун сибирмеге бир яхшы явлукъ берди. О да янындагъы бир къатынгъа берди. Къолун сибирип тёбен якъдагъы къатынгъа бергенде, о да кисесине салып къойду.

Хонча тайгъанда пилав салдылар. Пилав ашап битген сонг, бет ачмагъа башладылар. Темир чишге бир назик де чанчып, аны уьстюнден бир къойну тёшюн де чанчып, бурундан къалгъан адатгъа гёре, оьзлени ювукъларындан бир яшны къолуна бердилер. О яш да къолуна чишни де алып, чубулдурукъну оьрге гётерди. Гелин де, бетине енгин де тутуп, эре туруп тура эди. Къатынлар да "оьмюрлю, насипли гелин болсун",- деп айтдылар. Бир нече башгъа эн такъдылар ва къыргъа чыгъарып, накъыра-зурнай да сокъдуруп бийитген сонг, багъыр тепси чыгъарып орталыкъгъа салдылар.

Къатынлар "савбол" этмеге башладылар. Гьар кимни ювукълугъуна гёре отуз манатдан бир манатгъа ерли берилди. Къатынлар "савбол" этген акъчаны санагъанда, эллий беш тюмен (550 манат) болду.

Савбол этген акъча гелинни эмчеклерине болагъан себепли, савбол этеген гюн болгъан харж да къызны эмчеклеринден бола эди.

Къумукъларда олай адат болгъангъа гёре, акъча эмчеклеге тапшурулду. Андан сонг гелинни сандыгъын ачып, къатынлагъа бошгъап чыгъармагъа башладылар. Къоз, канфет, шекер булан бошгъапны толтуруп, савбол этеген къатын-къызгъа бердилер.

Ювукълугъуна гёре бир-бирлерине бошгъапны уьстюне явлукъ, бокъча, къарт къатынлагъа субгьан (зувгьан), яш къатынлагъа мюгьюр, къызлагъа юзюк салып, къатынлагъа бошгъап чыгъартдылар. Андан сонг, гелинни затларын да гёрюп, къатын-къыз къыргъа чыгъып тойгъа къарадылар.

Къатынлар посагъада олтуруп, къызлар пурхада эре туруп, уланланы, къызланы, яшланы бийитип турдулар. Ахшам болгъунчагъа туруп, ахшам къайтып гетдилер.

Савбол этген гюн ахшам болгъанда, уьйге лампалар якъдылар, столланы янгыртдылар. Ичгисин, закускесин, урумкаларын салып гьазир этген сонг, хан буйрукъ этди: "Гьар уьйню ханы оьзюню халкъын жыйып гьазир болсунлар, бу гече савбол этилежек",- деп.

Гьар хан халкъын жыйып, уллусу тёрде олтуруп, гиччиси тёбен якъда эре туруп, олтуруп, олтургъанлар столдан алып ашап ичедилер. Тёбен якъгъа бирев бир къолунда шиша булан гьаракъы, бир къолунда урумка да алып, гезик булан аякъ айландырып ичип йыбанып тура эдилер.

Гьар уьйде йырлайгъанлар, бийийгенлер, хомуз булан такъмакъ айтагъанлар бар эдилер. Абзарда накъыра-зурнай да согъуп, уланлар, къызлар бийип тура эдилер. Айны он дёртюнчю гюню эди. Гъава да кёп таза эди. Гече де гюндюз йимик ярыкъ эди. Биревлер уьйде, биревлер къырда йыбанып тура эдилер.

Ахшамдан уьч сагьат гетгенде, уллу ханлыкъ савбол этме бара деп, гелин турагъан уьйню гьазир этип, къуда къатын, къуда къызлар болмагъанын тайдырдылар. Башлап уллу хан гелди: "Уьйге яхшылыкъ, абай",- деп. "Гелген сизге де яхшылыкъ",- деп абай турду. "Савбол, олтур",- дегенде абай тёрде олтурду. Къызлар да чубулдурукъну янында эре турдулар. Хан да оьзюне гьазир этген ерде олтурду, халкъны да гезик булан олтуртду.

Хан айтды: "Чавуш! Хомуз-теп согъуп, къуда къызланы бийит",- деп. Чавуш да орталыкъдагъы адамланы тайдырып, къызлагъа хомуз да сокъдуруп, бир уланны да, бир къызны да бийитди, орта багъанадан айландырып, тёбен якъда эре турагъанлагъа - харс да урдуруп. Беш-алты улан, бийип битген сонг токътадылар, хонча салабыз деп.

Уьч аршын узуну, бир аршын эни, дёрт туягъы да булан бир тепсиге он эки бошгъап булан гьаливалар да, эки сукара къувурма да, алты назик де салып, эки гиши гётерип алып гелтирип орталыкъгъа салдылар.

Бир аз ашап, "даим де яхшылыкъгъа салынсын" дегенде, тепсини гётерип алып гетдилер. Андан сонг: "Савбол этеген бошгъапны чыгъар",- дегенде, бир багъыр тепси къоз, алма, канфет, шекер булан толтуруп, уьстюне кисе явлукъ да салып, къуда къатын гелтирип орталыкъгъа салды.

Чавуш туруп, алып оьлешмеге башлады. Кисе-явлукъну тёрде олтургъан тамазагъа берди, алманы тёрде олтургъанлагъа берди, папиросну яш гишилеге берди, тамакюню чавуш алды, канфетни къуда къызлагъа берди, къозну барына да оьлешип йиберди.

Сонг гелинни эмчеклеринден бириси тепсини де алып, арталыкъда эре турду. Къолунда кагъызы-карандашы да булан бир молла да бар эди, берген-бергенни язма къарап турагъан.

Чубулдурукъну ачдылар. Гелин де бетине енгин де тутуп, эре туруп тура эди.

Башлап: "Сав бол, гелин!"- деп, хан ат берди. Андан сонг бирлери ат, бирлери акъча, бирлери оьгюз, бирлери гамиш бердилер. Берген-бергенни язып битген сонг, акъчаны да санап, гьайванланы да гьисап этип, "мунчакъы болду" деп айтдылар. "Кёп сав болугъуз, яхшылыгъыгъызгъа къайтарайыкъ",- деп, акъчаны алып гетдилер. Андан сонг хан буюрду къуда къатынгъа: "къуда къызлар орус хомуз булан сарын айтсынлар",- деп. Къуда къатын бир къызгъа хомуз да сокъдуруп, бирдагъы къызгъа "сарын айт" деп айтды. Къыз да чыгъып шу сарынланы айтды.


Айтайым бир-экини
Намуслу уланны макътап.
Улан айтгъан заманда
Мен де турарман токътап.

Бу тойгъа жыйылгъансыз,
Исбайы уллу къумукъда.
Яхшы болмагъа герек,
Къарасанг шу ёрукъда.

Юреги таза, юзю ачыкъ,
Улан болса таза хас,
Къызны абурун-сыйын
Яхшы игит этмес тас.

Эркинлик болгъан учун
Гиймеге, ашамагъа,
Сюйгенге сюйген болмай,
От тюшсюн бу дюньягъа.

Сюйгенни сюйме герек
Намуслу деп, бай демей.
Бай деп гьайгевню сюйсе,
Бир гюн къалмас "Ай!" демей.

Оьзденлиги бар гиши
Намусун малгъа сатмас.
Дюньяны малын берсе,
Ялгъан айтып алдатмас.

Гьеч артындан сёйлемес,
Бетге айтар айтар сёзюн.
Намуслу ёлда тутар
Улан гьар ерде оьзюн.

Дюньяны, ахыратны
Бек яхшы англасын оьзю.
Даим къарагъа тийсин
Уланны гъар-бир сёзю.

Уллугъа гьюрмет берсин,
Гьюрмет алсын гиччиден,
Яхшы игит сакъланыр
Яманлыкъдан, ичгиден.

Ямангъа этер яхшылыкъ,
Яхшыны ёлгъа салыр.
Улан баргъан еринде
Гьюрмет берир, сый алыр.

Герти ишге кёмек этер,
Нас ишге этер оьктемлик.
Тенгсизине ялынмас,
Тенглиден алыр тенглик.

Тапгъан затын харжласын
Тёкмей, чачмай, пуч этмей.
Яхшы уланны макътама
Тилимни гючю етмей.

О жанаварлыкъ этип
Чыкъмажакъ яман атгъа.
Юреги таза, шек де ёкъ,
Къурдашгъа, досгъа, ятгъа.

Досумда оьзденлик бар,
Ялгъан айтып алдатмас.
Адамлыгъы бар гиши
Сёз берсе, оьлмей къайтмас.

Намус учун оьлмеге
Къабул болажакъ оьзю.
Бири алтын, бири гюмюш
Досумну гьар-бир сёзю.

Илмулу, маърипатлы,
Гёрмеге бойлу-сойлу,
Маслагьатлы, сабурлу,
Досум фикрулу, ойлу.

Тенглиден тёбен къалып,
Ухлап уьюнде ятмас.
Ата юртун, оьз халкъын
Миллион берсе, сатмас.

Миллионлу байланы,
Ерли, мюлклю бийлени
Татывудур, тузудур
Досум гирген уьйлени.

Улан намуслу болсун,
Болмасын осу-бусу.
Насипли къызны болур
Яхшы игит жан досу.

Ёкъну къайдан табажакъ,
Тил де билгенин сёйлер.
Тилегенге гёре айтдым,
Айып этмегиз, гьейлер.
 

Шу сарынланы да айтып, къыз "Сав болугьуз" деп къайтды. Хан да бек рази болуп, халкъ да бек ушатып, къызгъа савгъат этип акъчалар бердилер. Андам сонг хан айтды: "Агъач хамуз булан такъмакъ айтагъан уланны гелтиригиз",- деп.

Такъмакъ айтагъан улан тёбен якъда эре туруп, тынглап тура эди. Чавуш туруп, орталыкъгъа чыгъарды. Къолуна агъач хомуз берди.

Орта багъанагъа аркъасын да таяп, агъач хомузун да согъуп, къызланы макътап шу такъмакъланы айтды.


Билгенимни айтарман,
Билмегенге не этейим?
Арив къызланы гьалын
Сизге малим этейим.

Аривлюгюнг гюл чирай,
Гюнлюк ёлгъа чачырай.
Сени гёрген уланлар
Алжамай нечик чыдай?

Къашлары къанат йимик,
Кирпиклери хат йимик.
Къудрат гючюн гёрсетме
Яратылгъан зат йимик.

Къушдай енгил юрюшлю,
Бурма чач, инжи тишли,
Авузу шекер, тили бал.
Бою-сою гелишли.

Яякълары къардан акъ,
Гёзлери гёк гюлледей,
Алма йимик энглери,
Чачлары чар чилледей.

Сютдей акъ, къандай къызыл,
Къаш къара, гёз сюрмели.
Чархы исбайы, бойну узун,
Къысымгъа сыяр бели.

Къашларыны къарасы,
Къарыш бардыр арасы.
Женнетни тёрюн тапсын
Ону тапгъан анасы.

Къолу мамукъ сомалакъ,
Бугъагъы салыкъ акъ тамакъ.
Улангъа исбайылыкъ
Сендей къызны макътамакъ.

Гийик отгъа семирген
Маралысан тавланы;
Оьлгенде унутмасдай
Гьашыгъысан савланы.

Бавланы терегисен,
Яшнайгъан, гюл ачагъан.
Аривлюгюнг гюнге ошай,
Дюньягъа нюр чачагъан.

Гьалкъысы, юзюклери
Бири алтын: бири алмас.
Бу дюньяны юзюнде
Шондан арив жан болмас.

Аргъумакъ атдай бою,
Кююнг къараса - жайран.
Шону гёрген уланлар
Болалар тамаша, гьайран.

Къызны сорап къарасанг
Адат, намус ёлунда,
Бичме, тикме, иш этме
Гьюнери бар къолунда.

Уьлгюсюз ишни биче,
Чебер къызлар уьлгю ала,
Уьй къуллугъун да биле,
Дагъы башгъа не къала.

Сёйлетсе сёзю адам,
Эдеп-инсанны есси.
Гёрген затын унутмас,
Гьакъылы дурус, эси.

Оьзден кюйде гийими,
Пуч этмессен гьеч затны.
Ашны, ишни, яшавну
Яхшы англайсан гьар затны.

Гёгюрчюн йимик къувлуй,
Къарлыгъач йимик чарнай,
Бир хата ёкъ сёзюнде,
Гьар-бир ишни яхшы англай.

Шо къыз тийишли уланны
Болмагъа герек гьалы,
Илму, гьюнер, гьакъылы,
Уью, абзары, малы.

Болур деп умут этип.
Мен чи айтаман гесип.
Шек де ёкъ болажакъгъа
Шолай къыз алса насип.
 

Улан шу такъмакъланы да айтып: "Сав болугъуз, мен билгенни айтдым, айып этмегиз",- деп халкъгъа къарап айтды. Халкъ да "кёп савбол" деп, акъчалар бердилер.

Андан сонг чавуш туруп, къолуна теп де алып, башдагъы гече мал бергенни малларын къайтаргъан сонг, бу табун чыгъып башгъа табун гелип савбол этип бары да битген сонг, савболгъа тюшген затлар, оьгюз, гамиш ва акъча эди. Акъчаны гелинни эмчеклерине берди. Гьайванланы сонг жыйып алажакъгъа къалды. Андан сонг савбол битгенде, гьар табунгъа пилав бердилер.

Ашап ичип, ойнап, кюлеп: "Яхшылыгъыгъызны арты узакъ болсун",- деп къайтдылар. Къонакълар да къайтып юхладылар. Халкъ да битген сонг, тойну да битдирдилер.

Той битген гюн

Той битген гюн эртен туруп, къонакъланы ёлгъа салмагъа деп гьазир болдулар. Атын, арбасын гьазир этип, къонакъланы уьйге гийирип олтуртдулар.

Эркеклер бир уьйде, къатынлар бир уьйде олтурдулар. Чай берип, хонча салып битген сонг, эркеклеге бир аз закуске де бердилер.

Гелинни себинден къонакълагъа бермеге герек деп, гелинни сандыгъын ачып, сандыкъ себин чыгъардылар.

Эркеклеге башлыкъ, авуз, тапанча чалув, кисе явлукъ бердилер. Къатынлагъа халча, кийиз, дум, бокъча, явлукъ, субгьан, алтын мюгьюр, алтын юзюк, оьзлени ювукълугъуна гёре, гьар кимге бир савгъат бердилер.

Атлар да, арбалар да тартылгъан эди. Эркеклер атлагъа миндилер, къатынлар арбагъа миндилер. Уьйдеги адамлар да, къатыны-къызы булан, къыргъа чыкъдылар. "Сав болугъуз, яхшылыгъыгъызны арты узакъ болсун" дегенде, "Яхшы ёлгъа барыгъыз, даим де яхшылыкъгъа гелигиз" деп, оздуруп йибердилер.

Къонакъланы ёлгъа салгъан сонг, къуда къатын ва къуда къызланы къайтарма башладылар. Хонча салды, чай берди. Къуда къызлар хомуз-теп де булан бир аз той да этген сонг, къуда къатынгъа берилген затланы гьазир этдилер.

Эшик ачгъан учун йигирма беш манат, тёшен тюп учун отуз манат, бир къой тери де арбага салып, къуда къатын арбаны алдында олтуруп, къызлар да арбаны артында хомуз-теп де согъуп тюшню алдында къайтып гетдилер. Гелинни янында къуллукъ этмеге бир къыз да, эмчеклеринден бир къатын да къалды.

Андан сонг тойда къуллукъ этгенлер гиев тюшген уьйге барып, оьзлерден бирисин хан да къоюп, йыбанмагъа башладылар. Ахшамдан уьч сагьат оьтген сонг, гиев тюшген уьйге гиев бир ат да берип, гиевню уьйге алып гелдилер.

Къумукъланы адатына гёре, "гиев алып гелебиз" деп къардашларына сорагъанда, "сав болсун, гелсин" деген сонг, гелинни янында бир аз йыбандылар. Сонг тепси салып, ашап-ичип йыбанып битгенде, гиевню къардашы гелип: "Сав болугъуз, разибиз, этген къуллугъугъузну да яхшылыгъыгъызгъа къайтарайыкъ",- деп айтгъанда, булар да туруп къайтдылар. Той да битип парахат болдулар.


Опубликовано: М.-А. Османов. Дунья бизге иерир. (Китапны тизлеген Забит Акавов). М-ла, 1995 й.

Размещено: 03.09.2009 | Просмотров: 4019 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.