Кумыкский мир

Культура, история, современность

Бабаюртну ва районну тарихинден

(Бабаюртну - 200, районну 80 йыллыгъына)

Дагъыстанда советлени гьакимлиги токъташдырылгъандан сонг, къысгъа болжалны ичинде Бабаюртгъа район центрны - республиканы уллу администрация къурулувуну - статусу бериле. Демек, ВЦИК-ни 1929-нчу йылны июнь айыны 23-ндеги къарары булан Бабаюрт район къурула.

Республика архивни ва оьзге документлени материалларына кюрчюленип, биз бу юртну тарихини гьакъында къысгъаракъ хабар берейик.

Кавказ даву башлангъынча ал вакътилерде де Терик оьзенни бою булан оьзлеге таянмакъ учун пунктлар, бекликлер къурулма башлай. Олагъа аркъа таяп, пача къуруму шо бойларда къонуш тапгъан юртланы халкъларын къысма ва тозма уруна. Шону натижасында пача армияны регулярный бёлюклерини де, ерли халкъны да арасында кёп тюртюшювлер бола. Оьзлени тавтюп бойлардагъы позицияларын беклешдирмек учун, генерал Ермоловну штабында Къызлар-Чирюрт бойлардагъы бекликлерини аралыкъларындагъы трактда (уллу ёлда) бир нече постлар къурма токъташалар. Трактны бизин райондан оьтеген гесегинде Дибиров, Къанболатов ва Къазиюрт постлар къурула.

Яхсайсув оьзенде кёпюр къурмакъ учун ер гёрсетивге байлавлу болуп биринчилей 1819-нчу йыл эсгериле. Шогъар гёре, район булан бирге, оьзюню юбилейны Бабаюрт да белгилей.

1820-нчы йыл пача гьукуматында къумукълардан пристоп болуп ишлейген бий Муса Хасаев (Уцмиев), Терик булан Солакъ оьзенлени арасындагъы топуракъланы бир гесегини еси, оьзю булан ювукъдан таныш биринчи даражалы оьзден Магьаммат Дибировну чакъырып, огъар "Яхсайсув оьзенни сол ягъасындагъы топуракъланы бир пайына, шо оьзенде кёпюр къурма ихтияр да булан, толу кюйде ва варисликге берме де болагъан ёрукъда еслик этмек учунгъу" грамотаны тапшура. Мурат трактны боюнда къурулгъан постлар булан байлавлукъ тутмакъ болгъан.

Дибировгъа гиччирек бурам ва кёпюр къурма бажарыла. Шо кёпюрге де Магьаммат кёпюр деп айтыла болгъан. Кёпюрню къырыйында яшавлукъ биналар (казармалар), тергев этеген башня, атлар, оьгюзлер сакъланагъан аранлар ва къаравул этив булан машгъул болагъан адамлар учун оьзгетюрлю биналар къурула.

Кёпюрге ювукъ бойда эки арадагъы юртлардан, отарлардан гелгенлер яшавлукъ уьйлер, тёлелер къурма башлай. Шоллукъда оьзюне Магьаммат кёпюр (пост) деп айтылагъан юртгъа кюрчю салына.

1825-нчи йылда пача Россияны асгерлерини гюч этивлеринден азап чегеген ва Яхсайсувну гечивюнде (Борагъан гечив) ерлешген башгъа къумукъ юртну - Яхсайны халкъы, къыйыкъсытыв-къысывлагъа къазапланып, башгётере ва Ермоловну асгер бёлюклерини оьр асгер чини булангъы экев оьлтюрюле, юртну яллатма имканлыгъыны уллу къоркъунчлугъу тувулуна. Оьзюне къаршы турагъанлагъа "Кавказны тындырывчу" генерал Ермолов шолай янаша болгъан.

Узакъ къалмай Яхсайны авулларыны бириси (Захавул) толу кюйде дагъытыла, актив кюйде башгётергенлер буса гьызарлавлагъа тарый. Яхсайны халкъы, макан тикген ерлерин къоюп, оьзенни агъымыны тёбен боюндагъы гечивде (Таш гечивде) ерлеше. Шоллукъда янгы Яхсай къурула. Захавулну халкъы буса дагъы да эниш тюше ва Магьаммат кёпюрню боюнда - гьалиги Бабаюрт ерлешген ерде - орунлаша. Мунда халкъны санаву ва яшавлукъ уьйлер артма башлай. Шоллукъда, Яхсайсувну агъымыны бою булан ерлешген янгы эки юрт бир-бири булан байлавлу бола.

Шо заманларда, XIX асруну экинчи яртысында, тюз бойда эки де оьзенни арасында амалгъа гелген юртлар "Дув Терикни" ва оьрде эсгерилген башгъа оьзенлени ташгъынларыны натижасында дагъытывчу сув алывлагъа тарый. Ала-саладан болагъан къатты ташгъынлар уллу-уллу тереклени, кёп къатлавлу лайны, къайырны тюз бойлагъа сюрлюкдюре, топуракъ, къайыр, хум къатлавлар оьзенлени ягъаларында, бутакъларыны тюп бойларында ята. Шо саялы оьзенлени агъымы алышына, тёбен бойларын сув ала, батмакълыкълагъа айлана. Шону натижасында савлай юртлар ер юзюнден ёкъ бола, топуракълар къуругъанда буса эсги яда янгы аты булан къайтара арагъа чыгъа.

Магьаммат кёпюрню ювукъ арасында ерлешген юрт булан да шолай гьал тувулуна. Яни, гьар тюрлю йылларда ону аты 6-8 керен алышына. Демек, огъар Дибиров авул, Магьаммат кёпюр юрт, Магьамматюрт, Эсгиюрт, Яхсайтюп, Къаплановка деген ва башгъа атлар бериле.

XIX асруну ахырларына Магьаммат кёпюрню къыбла боюндагъы ерлени батмакълыкълагъа айланыву янгы ташгъын селлер булан гючлене. Кавказ дав тамамланагъан заманда трактны ролю тая, адамланы ерлерин алышдырыву ва юк ташыв токътала.

Яхсайсувну арт-артындан (1908-1914 йй.) болгъан ташгъынлар кёпюрню ва юртну бир бёлюгюн сув алывлагъа тарыта. Натижада мунда яшама бажарылмайгъан бола. Юртлуланы тергевю Магьаммат кёпюрню темиркъазыкъ боюндагъы ерлени (уьч чакъырым арекде) сув алмагъан тёбечик бёлюгюне бакъдырыла. Сув алгъан юртну халкъы муна шу ерге гёчме башлай. Баш вакътилерде бу янгы юртну мекенли аты болмай, огъар эсги атлары айтылып тура. Юртгъа янгы ат нечик берилгени белгисиз кюйде къала. Документлердеде Бабаюрт дейген атны арагъа чыкъмакълыгъыны тюз тархы эсгерилмей. Крайны уьйренивчюлер: Къ.Къазанбиев, Д.Дибиров, Р.Абакаров, М.Сатиев йимик ёлдашлар ва башгъалары гелтиреген гьар тюрлю далиллер, пикрулар арагъа чыгъа. Тек, шексиз кюйде белгили экени йимик, 1760-нчы йылларда янгы ерде - Хасавюртну да, Яхсайны да арасындагъы территорияда Ямансув оьзенни сол ягъасында - Бабаюрт деген юрт арагъа чыгъа. Шо юрт оьзюне Муртазали Къапланов Баба Сейитов деген адамгъа савгъат этген топуракъ гесекде (ДР-ни центральный пачалыкъ архиви, 105-нчи фонд, экинчи офис, Д.-32) ерлешген. Балики, гьалиги Бабаюртну аты шо адамны аты булан байлавлу болуп амалгъа гелгендир.

Эки яндагъы гиччи юртлардан гёчюп гелегенлени гьисабына янгы Бабаюртну халкъыны санаву чалт кюйде артма башлай. 1926-нчы йылгъа мунда яшавлукъ этеген абзар-уьйлени санаву 120-гъа етише, адамланы санаву буса 800 бола. Эсги Бабаюртда (Магьаммат авулда) янгыз 160 адам къала.

Дагъыстанда совет гьакимлигин токъташдырывдагъы агъвалатлар большевиклени уьстюнлюгю булан тамамлангъанда: "Къазакълар геле!" яда "Большевиклер геле!" деген хабарлар юртлуланы рагьатсызландыра. Бир-бирине къаршы тургъанланы эмиссарлары, адамланы кепине-гьалына таъсир этмек муратда, гелип-гетип тербей.

Оьзюне мычыгъышлар да, юртну жамиятыны вакиллери де къошулуп, Къамыш отрядны башында Зайналабит Нугьаевич Батырмурзаев де булан 1919-нчу йыл оьтгерилген съезди белгили политика агьвалат болуп токътай. Къумукъ-мычыгъыш дав-инкъылапчы комитет къурула. Бабаюртгъа Солтансайит Къазбековну геливю ва ону инкъылапны, янгы гьакимият къурумну масъаласыны гьакъындагъы сёйлевюн юртлулар разилик булан къабул эте.

Советлени гьакимлиги токъташдырылгъандан сонг, юртну яшаву жамиятны алдында токътагъан масъалаланы коллектив къайдада чечив булан алышынма башлай. Олай да, ёлбашчылыкъ этивню ва иш юрютювню къайдалары да алышына.

Юртда савлукъ сакълав пунктну, аптекни (1927 й.), гидрометеостанцияны (1929 й.), басмахананы къурулмакълыгъы, охуп-язып билмейгенликни бютюнлей тайдырывгъа бакъдырылгъан ва башгъа ишлени башланмакълыгъы янгы яшавну аламатлары гьисаплана. Сонг да, юртда байлавлукъну узели (1930 й.), агропунктну кюрчюсюнде машин-трактор станция (МТС) къурула. Юртну ювугъундагъы татавуллардан алынып, тонгдуруп ичеген булгъанчыкъ сувну орнуна, бурав уруп, артезиан сув чыгъарыла. 1936-нчы йылдан тутуп, юртда кинофильмлер гёрсетилме башлай. Шо йыл башлапгъы школа да къурула, 1937-нчи йылгъа шо школа етти йыллыкъ охув ожакъгъа айлана. Шу ишлер булан янаша, юртлуланы яшавлукъ-маданият къуллукъларын кютеген оьзге идаралар да ишлеме башлай.

Юртлуланы яшав ва маданият гьалын яхшылашдырмакъ муратларда чалт кюйде юрюлген бу ишлер янгыз бир он йыллыкъны ичинде кютюле. Тек, не амал, алгъа барывда алынагъан шо абатлар Уллу Ватан давну башланыву булан чаналай. 1941-1945-нчи йылларда юрюлген Уллу Ватан давда бизин Бабаюртдан 117 адам ортакъчылыкъ эте. Ватанны азатлыгъы учунгъу юрюлген давларда оланы кёбюсю жанларын къурбан эте.

Арадан йыллар гете, давну йылларында болгъан бузулувлар тезлик булан аякъгъа тургъузула. Районда ерлешген колхозлар, совхозлар экономика якъдан беклеше, оланы бирлери миллион манатлар булан хайыр ала. Ишлени машинлешдирив оьр даражагъа гётериле, механизаторланы загьматына оьр къыймат бериле, арагъа Социалист Загьматны Игитлери чыгъа.

Республикада Бабаюрт районну экономика якъдан оьсювю инкъылапдан алда башлангъан уллу сугъарыв системаны къурулуву булан байлавлу бола. Шо къурулушда республиканы бары да халкъларыны вакиллери ортакъчылыкъ эте. Сугъарыв системаланы Бабаюртда къурулгъан управлениеси, шонда ишни салынгъан даражасы республиканы генг оьлчевлердеги проекти болуп токътай.

Сонггъу йылларда юртну ва районну халкъыны яшав гьалы йыл сайын яхшылаша. 1960-нчы йыл бизин район центрда май ва бишлакъ гьазирлейген пункт ишлеме башлай. Сонггъа таба бу пункт генглеше, беклеше ва оьр сан яны булангъы акъкъатыкълар чыгъарагъан заводгъа айлана. Уллу заводгъа айлангъан бу предприятие савлай Дагъыстангъа, гьатта тыш уьлкелеге де мал йибереген даражагъа ерли оьсе.

Уллулашгъан колхозлар ва совхозлар ашлыкълардан мол тюшюм алагъан бола. Шону кюрчюсюнде гьайванчылыкъ тармакъ чалт кюйде генглеше. Гёчювюл гьайванчылыкъдан алынагъан продукция рынокну таъмин этеген бола.

Районну ёрукълу яшавунда дагъы да 20 йыл арадан гете. Бары да юртларда дегенлей орта школаланы къурулмакълыгъын культура инкъылабы булан тенглешдирме ярай. Бабаюртда беш школа, шоланы арасында ахшамгъы школа да иш гёре. Школаланы битип чыгъагъан яшланы арасында оьр охув ожакълагъа тюшегенлерини санаву йыл сайын арта. Бу школаланы битип чыгъагъанланы бирлери, илмуланы кандидатлары, докторлары болуп, оьсювню оьр Даражасына етише.

Артдагъы эки онйыллыкъны ичинде районну центры Бабаюртда, амбулаториясы да булангъы район больница къурулуп, пайдаландырывгъа бериле. Маданият къала къурула, оьзюнде спортну гьар тюрлю жураларындан республика ярышлар оьтгерилеген спорткъала ишлене.

Транспорт коммуникациялар булан таъмин этилген якъдан бизин юрт республикада алда юрюйгенлени бириси гьисаплана. Ону территориясындан таба республика ва умумироссия маънасы булангъы ёллар оьте. Юрт толу кюйде газ ва электрик ярыкъ булан таъмин этилген.

Бабаюрт йыл сайын генглеше, онда яшайгъанланы санаву да арта. Буссагьатгъы вакътиде оланы санаву 15 мингге тармаша. Юртну асфальт тутулгъан бир-бир уллу орамлары, плитка тутулгъан тротуарлары, орамларындагъы тазалыкъ, исбайылыкъ юрекни къувандыра. Юртну арив этип онгарывгъа байлавлу юрюлеген бу ишлерде районну бугюнгю башчысы А.Гьанакъаевни, ону иш ёлдашларыны, район центрны активини ролю уллу.

Артдагъы онйыллыкъны ичинде, уьлкеде башлангъан алышынывлар, ишсизликни артмакълыгъы булан байлавлу болуп, биз нечакъы сюймесек де, районну халкъыны жагьил тайпасы уьлкени башгъа регионларына гетме борчлу. Шо буса Бабаюртну ва савлай районну гележекдеги оьсювюне, сёзсюз кюйде, терс таъсир эте. Озокъда, буссагьатгъы вакътиде тувулунгъан кризис узакъ заман узатылма кюй ёкъ. Янгы заманлар гелир, оьсювню янгы ёлуна багъып алышынывлар этилер бугъай.

Бабаюрт республиканы тюз боюнда ерлешген, янгыз дагъыстанлылар учун тюгюл, савлай уьлке учун да ачыкъ. Бабаюрт, биз сагъа уьстюнлюклер ва даимлик жагьиллик ёрайбыз!


Опубликовано: газ. "Ёлдаш". 21.08.2009.

Размещено: 23.08.2009 | Просмотров: 2844 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.