Кумыкский мир

Культура, история, современность

Мычыгъыш юртгъа айлангъан Боташ вокзал

Как разъезд Боташ стал Солнечным

Ерли Боташ шай болсун, гелгинчилер бай болсун деп айтылагъан къаргъыш янгыз бизин юртгъа айтылгъандыр деп ойлай эдик. Редакциягъа гелеген материаллагъа къарагъанда, къумукъ Буйнакск, Къарабудагъгент, Къаягент, Хасавюрт районланы юртларына да шолай къаргъыш айтылгъан деп халкъ эсгере. Гертиден де, яшав сынав гёрсетеген кюйде, районгъа, юртгъа гёчюп гелгенлер айына, мадарлы бола.

Шолай милли тамурун къурутагъан къаргъыш этердей бизин халкъ башгъалагъа не яманлыкъ этген экен деп ойлайсан. Гелгинчилеге артыкъ даражада рагъмулу болагъангъамы, олагъа агьлюсюне этегенден артыкъ тергев этегенгеми? Шо гьал янгыз къаргъышдан гьасил болмайдыр. Гьасили, ахтарма материал бар.

Эсгерилген темагъа мисал гьисапда гелгинчилер тораягъан, ерли халкъ азагъан Хасавюрт районну Боташ юртун эсгерме сюемен. Гертиси, башгъа миллет къошулмай, къумукъ юрт кюйде сакълангъан юртларыбызны бириси - Боташ. Амма топуракъларыны яртысын тас этип, тарлыкъгъа тарыгъан, гьайван-малына отлавлукълар къалмагъан балагъдан чы Боташ да къутулуп болмагъан.

Гетген асруну 60-70-нчи йылларында Хасавюрт районда Боташ аты булангъы эки юрт бар эди. Боташ юртдан уьч чакъырым арекде, темир ёлда ерлешген Боташ вокзал, уллу юртгъа айланып, эки де юртгъа Боташ деп айтылып турду. Юртну танымайгъанлар адашып, башгъа юртгъа барагъан, таксистлер де адамланы янгылыш элтеген гезиклер де болду. О заманларда эки Боташ неге бола деп, гюнчюлюк этип тургъан юртлулар, Боташ вокзалгъа "Солнечное" деп янгы ат берилгенде, биз кюрчюсюн салгъан Боташ атын неге тас этди деп гьали талчыгъа.

Боташ вокзал

19-нчу асруну ахырында Темиркъазыкъ Кавказда темир ёл къурула. Темир ёллагъа къуллукъ этмек учун станциялар болагъаны белгили. Шолай станция Боташюртну топурагъында да къурула. Огъар разъезд, вокзал деп айтылып тургъан. Бир ёл бар заманларда онда къаршы гелеген поездлени запас ёлгъа салып, поездлер бир-бирине ёл бере болгъан. Шо станциягъа юртну халкъы Боташ вокзал деп айтып турду.

Магъа маълумат берген, оьзю Боташ вокзалда тувгъан, 35 йыллар онда яшагъан боташлы муаллим Абдулвагьап Вагьабов айтгъан кюйде, баш вактилерде станцияда янгыз рус касбучулар ишлей болгъан. О заман ерли халкъкъа онча инамлыкъ да болмагъан. Ондан къайры, рус тилни бизин халкъ билмейгенлик де себеп болгъандыр. Бара-бара къумукъ халкъгъа бакъгъан янашыв алышына. Адамлар пачалыкъ ишлеге къуршала. Къумукъ халкъны темир ёлгъа ишчилер этип алма башлайлар. Къумукълар деп айырып айтагъаныкъ, о заман тюзде къумукълардан къайры миллет кёп аз болгъан. 30-нчу, яшама къыйын йылларда боташлылар темир ёлгъа ишге тюшме башлайлар. Уьч чакъырымлар болагъан мезгилге гелип-гетип ишлеме къыйын экенге, боташлылар онда агьлюлери булан гёчелер. 30-нчу йылларда темир ёл станциягъа гёчген агьлюлер: Багьав, Ибрагьим Айтековлар, Мавлет Баймурзаев, Жанакъай Вагьабов, Дабаш Гьамитов, Алим Магьамматов, Хыдыв Магьмутов, Байтулла Садуев, Зал ва Исмайыл Умаровлар, Мавлет ва Авайис Шабазовлар, Болат Шагьабов, Хизири Шушаев.

Боташлы ишчилер агьлюлери булан онда казармаларда, пачалыкъ биналарда яшагъанлар. О заманларда темир ёлну боюнда онгача яшавлукъ уьйлер къурмагъа ихтияр берилмей болгъан. Темир ёл ишчилер, темир ёлну ярашдырып ишлегенден къайры да, темир ёлну оьзлеге белгиленген зонасында гече-гюн дежурналыкъ да этгенлер. Яхсайсув, Ямансун оьзенлерден оьтеген темир ёл кёпюрлеге айрокъда гючлю тергев бериле болгъан. Боташлы дежурначылар темир ёлну къачакълар, диверсантлар бузгъан гезиклерде, Хасавюртдагъы дежурна бёлюкге оьзлени сигналын берип, поездлени токътатып, къопма болагъан балагьланы кёп керенлер алдын алгъанлар.

1953-нчю йылдан сонг, темир ёлчулагъа оьзлеге онгача уьйлер къурмагъа ихтияр бериле. Тувулунгъан шартлардан пайдаланып, Боташ вокзал оьсме башлай, Боташ юртдан ва башгъа юртлардан мунда агьлюлер гёче. Темир ёлну оьр янындагъы Князь ёлгъа, огъар Уллу ёл деп де айтыла эди, багъып Хасавюрт шагьарны ягъасындагъы "10-летка" совхозну бёлюклери къурула.

Солтанмурат Акъбиев ва ону группасы

Шо йылларда Боташ вокзалда дёрт класдан, сонг-сонг етти класдан артыкъ класлар ёкъгъа, Боташ вокзалдагъыланы яшлары оьр класларда охума Боташ юрт школагъа юрюй эдилер. О йылларда болагъан сувукъ къышларда, явун-забында эртенлер оланы арып-талып гелегенине къарап, ерли яшланы олагъа языгъы чыгъа эди. Амма алдагъы класларда олар къумукъ дарсланы гечмеген саялы, оланы къумукъ дарслардан азат этегенде, биз дарсда олтуруп, олар къырда ойнайгъангъа къарап, гёзюбюз къыза эди.

Боташ вокзалдан охума гелеген яшланы арасында сонгунда Дагъыстанда, Россияда танылгъан Солтанмурат Акъбиев де бар эди. Алим болгъан сонг, бизге газетге русча материаллар язагъанда мен шо пикрумну англатгъанда, Солтанмурат мисгин "Воллагь, нече де гьайгев болгъанбыз, о заман гечген бусакъ, гьали ана тилибизде оруслардай сейлемес, чонтукъ жумлалар къурмас эдик",- деп жавап берди. О йылларда да Солтанмурат вокзалдан гелеген яшланы уллусу да дюр эди, оланы якълап, кёмек этип де юрюй эди. Яшлар да огъар агъасына йимик тынглай эдилер. Сонгунда С. Акъбиев уллу алим болду, "Юз йыллыкъны адамы" деген халкъара медаль булан савгъатланды. Солтанмурат оьзюню гьаракаты, билимге талпыныву булан етишген оьрлюклер, ону къардашларын чы нечикде, ата юрту Боташны, заманлыкъгъа яшагъан Боташ вокзалны халкъын да оьктем этди.

Боташ юртну топурагъы ва дазулары

Боташ юртну дазулары, гюнбатышда Яхсайны топуракълары булан дазуланып, Борагъан гечив булан дазуланып, гьали Нурадилово юрт ерлешген, алдынгъы Давутотаргъа, темир ёлну оьр янына чыгъа болгъан. Шо бойдагъы агъачлыкъ да алдын Боташны бийлери Боташевлени еслигинде болгъан. Гюнчыгъышда Ямансув булан дазуланып, темир ёлдан оьтюп, Князь ёлгъа етишме 200-300 метр къала болгъан деп айтыла. Айтыла десек де, темир ёлгъа этилген гюмезден чыгъып, оьр яндагъы будайлыкълагъа, мамукълукъгъа ишлеме барагъаны гьалиги уллу наслуну эсинден таймагъан. Боташгъа атабызны ярасын бакъма гелген ярачы: "Бу сизин кёкюрек бойда дарман болмагъан от ёкъ", - деп айта болгъан. Эсибизде, биз яш заманда бичен арбалар темир ёлну гюмезинден оьтегенде, уллулар яшлагъа: "Оьрге яхшы къарагъыз, сакъ болугъуз", - деп айта бола эди. Ону себеби де булай: гюмезни ярылывларындан, оьрден бичен арбагъа йыланлар тюшюп, юртгъа, абзарлагъа гелеген гезиклер де болгъан.

Шолай бай топуракъларындан айрылып, Боташны топуракъ дазусу темир ёлну бери янына чыкъгъан. Шо 50-нчи йылларда юртну топуракълары таланма, яшайгъан халкъ да къысылма башлагъан. 50-нчи йыллагъа ерли Боташны топурагъы 2 минг гектарлар болгъан буса, гьалиги юрюлеген гьисапгъа гёре 1 минг 50 гектар бар. Кёкюрек бойдагъы минг гектарлар булан юртну топуракъларын айланадагъы, аслу гьалда Боташ булангъы дазудагъы Нурадилово юртгъа 400 гектар, "10-летка" совхозгъа 600-ге ювукъ гектар ерлер берилген. Шо топуракъланы пайланывуна байлавлу бир документни де юртлулар гёрмеген ва олар болгъан деп эшитмеген.

50-нчи йылларда 10-15 йыллар Боташ юртда колхозгъа, сонгунда совхозгъа тышдан гелгенлер ёлбашчылыкъ этип тургъан. Шо ёлбашчыланы бириси кёкюрек авлакъланы "10-летканы" ёлбашчысына ашав-ичивню вакътисинде савгъат этген деген хабар да халкъ арада юрюле.

Боташ вокзал неге Солнечное болду

Боташ вокзалда боташлылар уьйлер къургъан сонг, олар мадарлы яшагъанлар. Темир ёлда ишлейгенлер, о замангъа гере, яхшы загьмат гьакъ да алгъан участкаларында тереклер оьсдюрюп емиш алгъан, овощлар чачгъан. Гьасиликалам, ачлыкъ, къытлыкъ болмагъан.

50-нчи йылланы экинчи яртысында сюргюнден мычыгъышлар къайтма башлагъан. Белгили кюйде, тавдан тюзге бир тюшген тавлу дагъы къайтып оьрге минме сюймей. Къайтагъан мычыгъышлар да аста-аста тюзлюкге яйыла башлагъан.

-1956-нчы йылда,- дей Абдулвагьап Вагьабов,- Боташ вокзалгъа "елхый мох-акъ бёрклюлер" деген мычыгъыш тухумну 20 агьлюсю ихтиярсыз гелди. 1958-нчи йылда башалман гелеген билтавуллуланы, заннакълыланы, авухлуланы санаву артды. Олагъа языгъы чыгъып, къумукълар уьйлеринде сакъладылар, аш-сув бердилер. Тюзю яхшы, буссагьатгъа ерли къумукълар этген рагьмулукъну мычыгъышлар унутмайлар. Милли масъалаларда олар булан татывсузлукъ да болмагъан. Солнечное юртда янгы межит къурагъанда мычыгъыш юртну молласы, межитге гелип "Боташлылар, биз яшайгъан ер сизин топурагъыгъыз, онда межит къурма башлайбыз, сиз гьалаллыкъ бергенни сюебиз", - деп тиледи...

Буса да мычыгъышлар гелген сонг, Боташ вокзалдан юртлулар къайтма башлай. Гьали Боташ вокзалда дёрт-беш боташлы агьлю къалгъан. Олар да аслу гьалда мычыгъышлар булан къатнашгъанлар. Шоланы арасында Шабазовланы тухумундан супу гиши, яшавун янгыз бусурман динге багъышлагъан Агьмат гьажи де бар. Огъар Боташгъа неге къайтмайсан деп сорагъанда, ол булай жавап берди: "Мычыгъышлар булан кёп татывлу яшагъанбыз, гьали де яшайбыз. Буса да бу ерлер мени ана топурагъым, тувгъан ерим, яшлыгъым оьтген ватанымны башгъалагъа къоюп гетме сюймеймен. Бир-бирде ата юртум Боташгъа къарап, гёзьяшларым чыгъып гете, кёп йыллар онда тюш намазгъа юрюп де турдум. Гьали 60-гъа да чыкъгъанман, олай юрюме гючюм де ёкъ. Тек мунда къумукълар да яшай деп айтсын учун оьмюрюм бар чакъы, къарагъай терекни йимик гёрюнюп турма сюемен".

Боташны Ямансуву - аз сувлу, юваш агъагъан оьзен. Амма ташыса, айрокъда алдын заманларда, кёп къутура эди. Ямансув деп тагъылгъан ат да шо ташыгъын сувлар гелтирген балагълар саялы деп айтыла. Шо Ямансувну ташгъыны йимик, тавдан гелеген халкъны низамсыз гёчювю де, олар булан нечакъы яшасакъ да, ерли халкъны къысылма, юртларындан, топуракъларындан магьрюм къалма борчлу эте. Боташ вокзалны темир ёлну ягъасы булан оьсген бал тереклерини салкъыны да къалмагъан, онда гьали къумукъ сёз де эшитилмей. 700-ге ювукъ ожагъы булангъы мычыгъышлар яшайгъан юртну Боташ аты тайып, "Солнечное" деген ат берилген.


Опубликовано: газ. "Ёлдаш". 01.05.2009.

Размещено: 05.05.2009 | Просмотров: 3648 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

kamil6986 оставил комментарий 28.12.2014, 15:18
Comment
сатылгъанмукен.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.