Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тёбенжюнгютей ва тёбенжюнгютейлер

Юртну тарихинден гесеклер

Гьюрметли охувчум!

Сен ким бусанг да, бу китап сагъа тарыкълы ва пайдалы китап экенине шекленме! Бир башлап охуп чыкъ! Неге тюгюл, бу китапда ата юртунгну тарихи, олай да юртлуларынгны хыйлыларыны гьакъында къужурлу маълуматлар бериле. Ким биле, китапда сени тухум-тайпаларынгны, гьатта сени оьзюнгню гьакъында да хабарлана болма да ярай. Авул-хоншуларынгны гьакъында сёйлене болма да имканлы.

Китапны охуп чыкъгъан сонг сен оьзюнг де ата юртунгну тарихине, етти аталарынга, аналарынга ерли де билегенлерингни, билмей бусанг, ахтарып язып сенден сонггъу наслунга эсделикге къойсанг да уллу шабаатлыкъ болар эди!

Шо гьакъда ойлашма да сени чакъыраман!

* * *

Тарихчилер токъташдырагъангъа гёре, гьалиден 800-900 йыл алда Гьаркас тавну онча генг тюгюл бетсув майданында бир къумукъ юрт болгъан. Шо юртлулар оьзлер юртуна башлап "Чиртавюрт" дей болгъанлар.

Чингисханны черивлери шо юртну тюбюкъарадан дагъытгъан дейлер.

Шо къыргъынчы чапгъында сав къалгъанлары тавдан тёбен тюшюп гьалиги Паравул юртгъа ювукъдагъы "Исси булакълар" деген ерге гёчюп орунлашып, янгы юрт къургъан. Олар шо юртуна да "Байрам булакъ юрт" деп ат такъгъан болгъан. Себеби де шо янгы ерге олар ораза байрам гюн гёчген болгъан.

Сонггъа таба бу юртлулар шо ерни яшавлукъ этме онгайсыз гьисаплап, янгы ерге, тав бетлеге ювукъгъа бираз гери къайтып, Гюрентёбе деген ерге гёчюп биналар къурма башлагъан ва шо юртгъа неге буса да Жюнгютей юрт деп айтылгъан болуп къалгъан.

Къарагъанда, бу сёз Хазар яда Къыпчакъ тилден къумукъ тилге гёчген сёз. Гьалиги Жюнгютейни авлакъларында "Танакъыржан", "Оьргедирыкъ", "Женекей" башлар ва шолай маънасын англама къыйын сёзлер булангъы атлары бар ерлер дагъы да къаршылаша.

Мен шулай бир затны уьстюнде кёп ойлашаман. "Женекей", "Ченекей" деген шо сёзлер "Женнетдей - женнетде йимик гёзел ер" деген маънада сама сёйлене туруп, юртгъа Жюнгютей дейген болуп къалгъанмы экен? Гертиден де, шолай болмакъ да бар. Неге десе, бу юрт бек гёзел табиаты булангъы ерде ерлешген.

Нечик алай да, Гюрентёбе деген ерни сыртындан башлап, айлана ягъы булан уьйлери къурула туруп, демек, бу юрт оьсе туруп, 1800 йылларда Чагъаравул, Чанкаавул, Балтавул, Еттикъазанавул, Гюржюавул, сонга таба Телетавул, Алиханавул деген кварталлар амалгъа гелген. Мажагьатавулну гьакъында буса айрыча токътама да ярай эди. Бу авул оьзенни ари ягъында сув ниъматлар булан бай топуракъларда ерлешген, оьзю де алдан берли де айрыча юрт йимик, лап да уллу авул, демек, Жюнгютейде лап да уллу квартал. Бу авулну "Базар булагъы" тиш чартлатар сувукъ салкъын суву бек сыралы. Бу булакъ йыл боюнда нече керен де алышына, суву толуп да агъа, бирден аз болуп яда гьатта къайтып да къалагъан гезиклери де бола. Булакъны арт бети жалалыкъ. Къарап агъачлыкъ деп къояжакъсан. Тек шо бет алдынгъы зийретлер болгъан ер. Булакъны онг ягъында, тувра булакъгъа тийип, сыйлы дин адамлагъа салынгъан сын ташлар. Шоланы онг къабургъасында - Сулейман шайыхны пири - зиярат уью, мадрасаны бинасы да бар.

Юртда 5 ерде уллу зийретлер ва дагъы да эсги 3 зийретлер бар. Чохмахидеги зийретлер гьали билинмейген болуп къалгъан.

Чингисханны чапгъынындан алда да Жюнгютейлилер бусурман динни къабул этген болгъан. Бусурманлыкъны гери ургъанлары да болгъан. Шо гьакъда да тарихде маълуматлар бериле. Шолай имансызланы лап да къуллар этип, Чингисхан юртлу бай бусурман адамланы ихтиярына берген.

Хоншудагъы аварлар Жюнгютейге "ж" авазны тюшюрюп "Юнгютей" дейген вакъти де болгъан.

Тарихи китапларда "Чонгутай" деп де язылгъан гезиклер де къаршылаша.

Кёп тезде де "Жунгути", "Жонготай", "Жанготай" деп язылгъан документлер де бар.

Дагъыстанда гьали де уллу юртлардан бириси, алда Мехтули ханлыкъны тахшагьары болгъан уллу Жюнгютейни кёп майдандагъы авлакъларына - топуракъларына айланасындагъы юртлулар гире, оьзлени дазусун бери тебере туруп, аз этип баралар. Масала, алда уллу Жюнгютейни тавтюпде болгъан къаравул уьюню айланасына Хунзахлы аварлар гелип къона туруп бирдагъы Жюнгютей юрт амалгъа гелген. Шо юртдагъы къабурлагъа гечге таба да уллу Жюнгютейлилер оьлгюнлерин гёме эди. Гьали шо къабурларда Оьр Жюнгютей юртну территориясы болуп къалгъан. Гечге таба къурулгъан бу юртда Тёбенги уллу Жюнгютейни топуракъларыны хыйлысына ес болуп, шо юртгъа Оьр Жюнгютей, ондан да уллу, алда да къурулгъан къумукъ юрту Жюнгютейге "Тёбенжюнгютей" дейген болуп къалды. Шо бирдокъда тюз тюгюл. Тёбенжюнгютей деп айтмай ва язмай "Уллу Жюнгютей" деп айтма да, язма да тарыкъ эди деп ойлашабыз. Сонг да, шо Оьр Жюнгютей айрокъда оьзен бойдагъы Уллу Жюнгютейни топуракъларын гечден йимик елеп, оьзленики этгенлик де арив иш тюгюл.

Оьзге хоншу юртлар да Жюнгютейни дазуларын бузгъан. Айры-айры къотанавлакълары да хоншуланы территорияларында къалгъан.

* * *

Жюнгютейли бий, Магьтиулы вилаятны ханы Агьматхан Мехтулинский, хан черивюн де алып, 1659-нчу йылны февраль айында Терик оьзенни ягъасына, Къапай къалагъа геле. Сёйлешивлер башлана, оларда Къанболат Черкасский ва рус воевода Гришка Волков ортакъчылыкъ эте. Агьматхан бий Мехтулинский, "рус пачаны тахына даимликге берилмеге, аманатгъа уланын къоймагъа разилик билдире". Къурангъа къол салып, ант бере.

Эки якълы разилешивлени шартына гёре Къапай бекликде аманатгъа Агьматхан бийни тунгуч уланы Завзан-мурза алына. Ону булан къалада яшны анасы, узукъариси, дагъы да дёрт оьзден къалдырыла.

Агьматхан бийге пачаны йыллыкъ жалавнасы, опуракъ, акъча багъышлана. Ону узатагъанлагъа да пачаны хазнасындан, - бийлеге хас тонлар, оьзденлеге исхарла къумач бериле.

Аманат яш Завзан-мурза булан къалгъан жюнгютейлилеге де пачаны хазнасындан тояр чакъы ашамлыкъ, сав йылгъа опуракъ токъташдырыла. Шолайлыкъда Жюнгютей бийлик, 1659-нчу йылдан тутуп, Россия пачалыгъыны раияты гьисаплана, ону еси Агьматхан бий Мехтулинский рус тахыны къуллугъуна алына, огьар тийишли асгер чин, алапа белгилене.

* * *

1924-нчю йылдва юртда биринчилей "Товарищество" къурулгъан. Шо "Товарищество" топуракъ участкаларын, гьайван-малын, иш алатларын ва къуралларын ортакъгъа салып къурулгъан болгъан.

Кёрюк авуллулардан биринчилей къурулгъан шо "Товариществода" Хизири, Зияв, Оьлмес, Ильяс, Жамал, Умалат, Амирбек, Жабрайил ва Атлыгиши дегенлер бел бувуп, билек чююрюп ишлей.

Ильяс Гьажиев шо жамият къурумгъа ёлбашчылыкъ эте. "Тогъайлар" деген участканы ишлетип яхшы къазанчы болгъан бу коллективге 1925-нчи йылда биринчилей молотилка ва фардзон деген трактор гелтириле. Россиядан гелген Иван Семёнов деген бирев шоланы экисин де ишлете, тек гечелетип чабып юртлу башгъалар шо молотилканы да, тракторну да бузалар. Амма яман къастлы шо адамлар оьсювню токътатма болмай.

Аста-аста къошула туруп "Товарищество" артелге айлана. 1927-нчи йылны ахырында ютда биринчилей колхоз къурула. 1932-нчи йылгъа ерли юртда 7 колхоз къурулгъан.

Алихананавулдагъы колхозну биринчи председатели болуп активист Ильяс Къазиев де ишлеген.

Школа яшавундан

Инкъылапдан алда юртну старшинасына табиъ байланы яшларын охутагъан рус школа ишлей болгъан. Шо школада 4-нчю класгъа ерли байланы 20 яшын охутуп чыгъара болгъан.

1905-нчи йылда болгъан февраль инкъылапдан сонг инкъылапчылар Мамагьажини, Изини, Бахтигерейни ва къадилик даражасына ерли билим алгъан муаллим Акаев Юсупну, олай да бир тайпа оьзгелени гьаракаты булан байланы яшлары учунгъу шо рус школаны тозуп, ону орнуна азербайжан тилде дарслар юрюлеген янгы школа ачылгъан. Шонда ярлыланы 17 яшы охуй. Оланы да бириси, лап да бажарывлусу сонга таба айтылгъан муаллим Батдал Магьаммат болгъан.

Бу янгы школада Азербайжандан иш этип гелтирген Магьамматкерим деген муаллим де ишлей ва гьисап, тарихи, жагърафия ва табиат дарсланы юрюте. Шо школада яшлар 5-нчи класгъа ерли охутула болгъан.

1919-нчу йылда къысгъартылгъан программагъа гёре шо школаны биринчилей охуп битдиреген экзаменлерде белгили инкъылапчылар, партизанлар ва юртну оьзге алдынлы адамлары чакъырылып ортакъчылыкъ эте. Олар юртлу яшланы билимли адамлар болуп арагъа чыгъывуна сукълана болгъан.

Шолайлыкъда юрт школаны генглешдирив ва къалгъан яшланы да къуршав масъаласы гётериле. Демек, 1920-нчы йылда Совет гьакимлиги Тёбежюнгютейде уллу школа ачма борчлу бола.

Муна шо йыл ачылгъан совет школагъа 65 яш къабул этилген. Олагъа да янгы къайдада дарслар юрютеген биринчи муаллимлер болуп Акаев Юсупбек, Мусаев Найлав ва Батдалов Магьаммат ишлеген.

1937-нчи йылда шо школада 24 муаллим ишлей ва 633 яш охуй.

Шо муаллимлени 70 проценти юртлулар болгъан.

1939-нчу йылда юртдагъы етти йыллыкъ школа районда биринчилерден болуп орта школагъа айландырыла.

1946-1947-нчи охув йылда янгы орта школаны биринчи выпускасы болгъан.

Уллу Ватан давда ортакъчылыкъ этип душманны алдын къыркъмакъ учун 17 учитель фронтлагъа гетген. Муна оланы фамилиялары: Далгьатов, Мусаев, Абсаламов, Исалаев, Балаев Ю., Маликов, Батырбеков, Ибрагьимов, Абдулхалыков И., Аскерханов Аб., Керимов И., Къойчакъаев, Рашидов, Гереев, Акаев, Батырханов Б., Ибрагьимов. Оланы 7-си тюгюл давдан къайтмагъан.

1972-1973 охув йылда Тёбенжюнгютей орта школада 1200 яш охуй. Олагъа билим берив булан 50 муаллим машгъул.

1972-нчи йылгъа ерли совет девюрде юрт орта школаны 1 минг 859 яш охуп битдирген. 254 адам оьр билимлеге ес болгъан болгъан.


Источник:
Солтанбеков С.С. Тёбенжюнгютей ва тёбенжюнгутейлер (Биринчи китап). Магьачкъала, 2002 й. (страниц - 360)

Размещено: 11.03.2009 | Просмотров: 3018 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.