Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тангалагъа гьазирбизми?

К проблеме конфликта глобализации и национальной идентичности

Бизин тангалабыз бугюн башлана. Шо саялы тангалагъа гёреген гьазирлигибизни теренден ойлашып этмесек, тангалабыз талайсыз болма имканлы.

Глобаллыкъгъа айлана барагъан дюньяда глобаллы хасиятлар, уьйренчикликлер яйыла. Бир-бир келпетлер, оьзлени артында гючлю якълавлу девлетлери барны себебинден, савлай дюньягъа яйылып, гьар-бир миллетге оьзюню пайын тийдирмей къоймай болмай. Къумукъ миллет оьзю о глобаллы келпетлер инг де бек чыгъагъан Авропа топуракъда ерлешгенге, къумукъланы оьз келпетин якълав, дюньяны елеп боран болуп гелеген Авропа келпетден, сакълав сиясаты бек гючлю болмагъа тарыкъ. "Оьзюн сакълав" деген не десегиз, "къаршылыкъ" деп жавап берер кёплер. Ва амма, гьалиги заманда глобаллыкъ токъталагъан зат тюгюлюн англамагьа герек. Олай болгъан сонг, къумукълагъа ва башгъа гиччи миллетлеге не къала? Къолун силлеп, болгъаны болар деп къоймакъмы?

Озокъда, олай этмек барындан да тынчдыр. Тек герекли ва агьамиятлы зат бир де тынч болмай. Оьзюбюзню масъалаларыбызны биз оьзюбюз чечмесек, бизге оланы бирев де чечмес. Оьзюбюзню соравларыбызгъа оьзюбюз жаваплар тапмасакъ яда девлетге-наслубузгъа ону этмекни таъсир этмесек, бизге ону ким этер? Тек бугюнгю бизин гьалыбыз масъалаларыбызны чечмекден бузулмай, ону нечик чечмекни билмекден бузула.

Бизин авараны маънасын бугюн англамайгъан гьеч бир къумукъ да ёкъдур. Мекенли кюйде айтмагъа ярай, о маъна - оьз миллетни келпетин-эдебин сакъламакъда ва артдырмакъда дер эдим. Ва амма биз бугюнгю жагьиллер тюнегюнлю оьзлени ата-аналарындан башгъалашагъанын билебиз. Оланы хасиятлары, уьйренчикликлери, яшавгъа къараву оьзлени ата-бабаларында болгъанларындан башгъа якъгъа гетген. Ону себеби дюнья алышынгъандандыр. Амма бизин оьзюбюзден де дюр. Алышыныв гьар заманда - артдырыв, алгъа гетив тюгюл. Шо алышынывланы арасында бирлери, терен ойсуз къараса, артдырыв йимик болуп да гёрюне, ва амма олар бир маъналы затлар тюгюл. Мисал учун, билим алывгъа къарайыкъ. Озокъда, билимли болмакъ - агьамиятлы ва герекли зат, авропалы пикруда о зат "яхшылар" деген англавгъа гире, бизде де шолай. Тек биз гьазирбизми билим алмагъа? Яда олай салмайыкъ соравну. Бизге, оьз келпетибизни де сакълап, билимли болмагъа кюй бармы? Бир-эки адамны гьакъында айтмайман, сав миллетни гьакъында сёйлеймен.

Мен билеген кюйде, ёкъ. Билимли адамлар бизин миллетде кёп болгъан сайын, руслангъанларыбыз (авропалангъанларыбыз) кёп бола. Шо эки зат бир-бирине байлавлу. Олай болгъан сонг ону себебин англамагъа тарыкъ. Мен билеген кюйде, шо байлавну себеби бизин билим алагъан кюй де дюр. Бизге билим рус тилде ва русча геле, шо саялы оьмюр узатылгъан сайын, яшав да руслана. Билимден къайры, маълумат бары да якъдан русча геле. Ёкъ бизде къумукъ маълумат къурал, бир "Ёлдаш" газетден къайры. Шо саялы бизин охувханаларда баш класлары къумукъ тилде кютюлмеге герек, орта ва оьр класларда къумукъ миллетни тарихи (къумукъ тилде), тили, адабияты кютюлмеге герек. Шо масъала юртларда бир аварасыз бажарыла, неге тюгюл юртлар кёбюсю бир миллетли. Шагьарларда класланы шо дарс заманда гесеклеге бёлмеге ярай, гьар ким оьзюню тилин уьйренип болагъан кюйде.

Озокъда, русча билмеге герек, биз Русда яшайбыз, ва амма ону билебиз деп, оьз тилибизни къолламай, унутмагъа ярамай. Оьз тилин унутмакъ - миллетине арт бермек. Бизин билим система тюзелгенче кёп билимли адамлар болса, о миллетге оьлюмге ёл ачылажакъ.

Макъаланы башында айтгъан кюйде, Авропадан гелеген глобаллыкъгъа къаршы болмай, биз гелеген янгылышланы оьзюбюзге таба айландырып къолламагъа герекбиз. Яйылышда сайфалар къуруп, оланы оьз тилибизни артдырыву учун къолламагъа герекбиз. Гьар-бир янгылыкъ бизге етишгенде, къумукъланмагъа герек яда о янгылышны къумукъланы гереклерине къуллукъ этдирмеге тарыкъ. Биз бир-бирде хапарламайбыз, тек бир гиччи гёрюнеген затлар бизге уллу зарал эте, амма оланы тюз къолласа, олардан уллу къуллукъ болмас. Бизин жагьиллер тюрлю-тюрлю программаланы къоллап, бир-бири булан сёйлерлер (оланы арасында ICQ, масхара этип къумукъ жагьиллер о программагъа "асият" дейлер). Нече керен эшитгенмен, къумукълар онда къумукъча сёйлемейгенини себеби, о къумукъ сёзлени англамай ва алмай деп, шо саялы олар русча лакъырлашабыз деп. Бир нече йыл олай русча сёйлеп турса, башгъа тил уьйренчиклик болуп къалажакъ. Мисалланы нечени герек буса да гелтирип болабыз, амма бизге масъаланы чечеген кюй тарыкъ.

Къумукъланы арасында бугюн кёп адам тюрлю-тюрлю билимлер алгъан, олагъа жыйылып ярамаймы бир маълумат ожакъ къурмагъа? Онда билгисаярчылар, тарихчилер, журналистлер, тил билимлилер в.б. гьариси оьз ишин этер эди. Шо ожакъ тургъан сайын оьсер эди, оьзюню маълуматлыкълары болар эди, къумукъ тилни къоллайгъан иш ерлер де чыгъар эди. Оьсеген яшлар таза къумукъча сёйлер эди, къумукъ тилни къоллаву да яйылар эди.

Глобаллыкъ асруда, мен англайгъан кюйде, оьзлени соравларына жаваплар табып болагъан миллетлерден къайры дагъы миллетлер къалмажакъ, къалгъанлары буса, сюймесек де, оьлежек. Бизин татар къардашлар, мени эсиме гелеген кюйде, оьзлени масъалаларын чечелер, олай миллетлени гележеги бар, оьзгеленики ёкъ.

Гьалиги заманны бир зат билмей маълуматлы асругъа гьисапланмай, булайлыкъда бизге маълуматны къумукълагъа ишлетеген кююн тапмагъа тарыкъ.

Белгили чи, глобаллыкъ, янгыз авропалыкъ (гюнбатарлыкъ) яда гюнтувушлукъ тюгюл экени, ким гючлю буса, ол оьзюню эдебин, келпетин, даражасын йибере тышгъа, ким осал буса, о гелеген гючлюлени эдебин ала. Гючлюлюк деген асгер яда дав савут тюгюл гьалиги заманда, глобаллы асруда, о маълумат савутланы елемекдир, гючню гёрсетишидир.
 

Опубликовано: газета "Ёлдаш/Времена" 06.02.2009

Размещено: 06.02.2009 | Просмотров: 2967 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.