Кумыкский мир

Культура, история, современность

Синдибатны сапар хабарлары гьакъында

("Синдбад-мореход" на кумыкском языке)

Къумукъ адабиятда бир жура - сапарланы, дюньяны гезевлени, ёлавчулукъну гьакъындагъы, асарлар - аз-кёп буса да ёлугъа. Мунда олайлардан бир нечесин охувчуларыбызны эсине салайым. Мисал учун, белгили язывчубуз Магьамматсолтан Ягьияевни "Арабистангъа сапар" деген асары (1967 й.), шаир ва журналист къатын Узлипат Ибрагьимова язгьан "Маккагъа сапар" (1998 й.). Гьалиги заманны ёлавчусу, ботаюртлу къумукъ улан Исахан-гьажи Гьажиев де, оьзю бугюнге ерли къылгъан сегиз де сапарын къысгъача буса да суратлап, оланы язып басмадан чыгъаргъан "Исахан-гьажи оьзю ва ону сапарлары (1988-2003)" деген китапчасын да охувчулар бек иштагь ва уллу баракаллалыкъ булан, лайыкълы къаршыладылар (2005 й.).

Бу адабият журада - сапарчылыкъ, ёлавчулукъ темада - язылгьан айры-айры макъалалар да къумукъ журналларда ва газетлерде, жыйым китапларда табулмай къалмай. Къумукъланы таржума адабиятындан алып къарасакъ, бу темада инг де гёрмеклиси - оьз заманында Н. Батырмурзаев къумукъчагъа гёчюрген "Денгиз Синдибатны" сапар хабарлары болуп токътай. Биз мунда бу асарны гьакъында токътап, арты булан о асарны текстин де гелтирмеге сюебиз.

Гюнтувуш эллерде яшайгъан халкъланы арасында инг де кёп яйылгъан ажайып хабарланы лап уллу оьлчевдеги жыйымына - "Минг бир гече" деп айтыла. (Арапча - "Альф лайла ва лайла", бир-бирде къысгъартып бугъар "Алфу лайла" деп де къоялар; тюркче - "Бин бир геже", татарча - "Менг де бер киче", къазахча "Мынг бир тун", орусча "Тысяча и одна ночь"). Неге тюгюл де, асарда эсгерилеген бары да хабарланы, ону игити Шагьразада деген гёзел къыз, минг бир гечени узагъында пачагъа айтып тургъан.

О жыйымгъа Гюнтувушну тюрлю-тюрлю халкъларыны - гьиндлени, фарсланы (иранланы), греклени (юнанланы), арапланы, тюрклени ва оьзгелерини оьтесиз къужурлу хабарлары ва ёммакълары къуршалгъан.

"Минг бир гечени" ичине къуршалгъан минг бирден де артыкъ, охугъан адамланы къурчун къандырагъан хабарланы арасында, инг де къужурлулары, тынглавчуланы кепине гелегенлери - Денгиз Синдибатны сапарлары гьакъындагъы хабарларыдыр. Синдибатны аты санскрит (бырынгъы гьиндлени языв-адабият тили) булан чечиле: ону маънасы - "терен гьакъыллыланы башчысы" демек бола. Огъар "Денгиз Синдибат" деп айтылмакъны себеби де, ол денгизлерде гемелер булан кёп керенлер юзюп, гьар тюрлю денгизлеге-океанлагъа барып, оларда кёп сапарлар къылып, гезеп айлангъаны саялы.

Синдибат гьар затны билмеге, гёрмеге, сынап къарамагъа оьтесиз бек амыракъ; геземеге-къыдырмагъа, дюньяны юзюндеги гьар тюрлю шагьарланы, уьлкелени, атавланы, денгизлени, тавланы, оьзенлени, къолланы, орманлыкъланы гёрмеге иштагъы гелеген; оьзге эллерде яшайгъан тюрлю-тюрлю халкъланы, жанланы-гьайванланы, топуракъларында оьсеген орманланы, оьсюмлюклени ювукъдан танып билмеге сюеген; башгъа ерлерде оьмюр сюреген адат-къылыкъланы ахтарып билип, оьзю билгенлерин де башгъа адамлагъа хабарлап, олагъа да билдирмеге гьаракат этеген, хасияты-битими де арив табиатлы, халкъ будан гелишли сёзю булангъы адам болгъан. Гезевю де бош-бошуна тюгюл, пайда-кар гелтиреген сатыв-алыв, тижарат этив булан машгъуллукъда болгъан.

Амма о затланы этмек учун, яшавгъа чыгъармакъ учун болмаса ярамагъан, герекли шартлар бола. Биринчиси - билимге гьаваслыкъ Синдибатда бар Экинчиси - къоччакълыкъ ва тавакаллыкъ - булар да, Аллагьны яхшылыгъындан, о адамда бар. Уьчюнчюсю - пагьму ва гьюнер - таман къадарда бар. Дёртюнчюсю гьаракатчылыкъ - нечакъы да бар. Бешинчиси де - байлыкъ, имканлыкъ герек. Буланы буса Синдибат оьз гьаракаты булан, чалышыву, мангалай тери булан къазанып, къолда эте.

Гертилей де, къолда байлыкъ, къазанч, уьзюлмей гелеген гелим, харж болмаса, адам йыракъ-алыс эллеге сапаргъа чыгъып гетип, гезип-айланып болурму? Синдибат савдюгерчилик, сатыв-алыв булан машгъул болуп, пайдалы-асувлу иш юрютюп, кар чыгъара, харж къазана.

Амма къазангъан акъчасын-малын о, уьюнде ашап-ичин, "ятгъангъа берер яллыкъ" дегенлей парахатына янтайып, рагьат яшап, янгыз оьз кебине тарыкъсыз-бошуна харжлап турмайлы, пайдалы ишлеге къоллай: малын-мюлкюн дагъы да бек артдырмагъа гьаракат эте, сатыв-алывда этген карына-хайырына янгы сапаргъа чыгъып гете; гетегени де - акъчагъа-малгъа сутурлукъдан тюгюл, о чакъда-чакъда пакъыр-мискинлеге де уьлешип кёп секет-садагъалар да этмеге унутмай.

Мисал учун, Денгиз Синдибат бир пакъырлыкъда яшайгъан башгъа гиши булан (Гьаммал Синдибат булан) таныш болуп, ону гьалын-гюнюн сорап билип, огъар кёп къадарда садагъалар берип, кёмеклеше, огъар оьзю къылгъан етти де сапарында гёрген тамашалыкъланы гьакъында хабарлай. Бугюнгю байлыгъы, бу замангъы гьалы, даражасы бирденден яда ёкъ ерден болуп къалмагъанны, ону этмек учун кёп тер тёкгенликни, гьаракат этгенликни хабарлап, бай Синдибат ярлы Синдибатгъа ачыкъ этип гёрсете; "Гьаракатгъа - берекет" деген айтывну дуруслугъун, гертилигин, оьзюню яшавуну мисалындан алып, исбат эте.

Хабарда айтылагъан кюйде, Денгиз Синдибат оьмюр сюрген девюр - Гьарунуррашид деген арап халипаны-пачаны заманы болгъан. Белгили кюйде, олай аты булангъы машгьур халипа (огъар "Гьарун-Рашид" деп де айтыла) орта асруларда, 763-809-нчу йылларда гертилейокъ да яшагъан. Демек, яшавда, тарихде болгъан адам. Ону заманында Арап пачалыкъда (Халипатда) юрт хозяйсто, гьар тюрлю касбучулукъ-саниятчылыкъ, сатыв-алыв ишлер кёп гючленген ва алгъа гетген болгъан.

Бу хабарланы игити Синдибат да о девюрде гертилей де яшагъан адаммы яда тюгюлмю - бу белгисиз агьвалат. Тек, бу хабарларда суратланагъан агьвалатлар, нечик алай да, Гьарунуррашид деген халипаны девюрю булан байланып гёрсетилген. Хабарлагъа къарагъанда, о оьзю бусурман, арап, Багъдад деген шагьарлы.

Иш шолай болса да, болмаса да, аслусу о тюгюл - башгъа. Бу хабарлар, тынглавчулагъа ва охувчулагъа ачыкъ гёрсетип береген кюйде, шо уьстде эсгерилген беш де шарт булан - билимлилик, пагьмулулукъ, къоччакълык, гьаракатчылыкъ ва герек даражалыгъы байлыкъ булан - яшавда хыйлы муратлагъа етишмеге болагъаны шексиз зат. Хабарланы умуми маънасы охувчуланы муна шу гьакъылгъа тюз эте.

"Минг бир гече" толу кюйде гьалиге къумукъ тилге таржума этилмеген. "Минг бир гече" деген жыйымдагъы мингден де артыкъ биринден бири къужурлу хабарланы арасындан айырып, инг гёзеллеринден гьисапланагъанлары - Синдибатны гьакъындагъы хабарлар - къумукъ тилге гьалиден там 100 йыл алъякъда, 1909-нчу йылда гёчюрюлген. Оланы чебер кюйде гёчюрген (таржума этген) гиши - Дагъыстанны белгили ярыкъландырывчусу, пагьмулу къумукъ язывчу ва таржумачы (оьзю язагъан кюйде - "мутаржим"), яхсайлы Нугьай Батырмурзаев (1865-1919 й.). Къайсы тилден гёчюргени де китабында эсгерилген - татарчадан.

Н. Батырмурзаевни таржумасын арив хат булан язып алып, ташбасмаханагъа онгаргъан адам - тёбенкъазанышлы Катип-Гьасан деген гиши болгъан.

"Денгиз Синдибат" биринчилей, Н. Батырмурзаевни гёз терисинде, 1912-нчи йылны май айында, Темирханшура (гьалиги Буйнакск) шагьардагъы ташбасмаханда 64 япыракълы айрыча китап болуп, арап языв булан басылып чыкъгъан.

Экинчи гезик ону текстин, белгили къумукъ муаллим ва язывчу, "Дагъыстанны школаларыны ат къазангъан муаллими" деген абурлу атгъа лайыкълы болгъан тёбенкъазанышлы Магьаммат Хангишиев гьазирлеп, "Давут булан Лайла" деген аты булангъы китапда - Н. Батырмурзаевни асарларыны жыйымыны ичинде, 1965 йылда Магьачкъала шагьардагъы Дагъыстанны пачалыкъ китап издательствосунда чыгъаргъан эди.

Эсгерилген эки де гезик о китаплар 2500-ер экземпляр болуп чыгъарылса да, бугюн оланы излеп тапмагъа да къыйын. Экинчилей басылгъандан берли де гьали къыркъ йылдан да артыкъ заман оьтюп тура. Шону гёзалгъа тутуп, бугюнгю наслулар да олай гёзел хабарлардан къапул болмасын ва магьрюм къалмасын учун, "Денгиз Синдибатны" янгыдан онгарып, "Тангчолпан" журналыбызны редактору М. Атабаев булан да гьакълашып, бу номерде (№5, 2008 й.) огъар ер бермеге токъташдыкъ. Синдибат къылгъан етти де сапарны хабарларын охувчуларыбыз иштагьлыкъ булан охурлар деп эсибизге де геле, Аллагь буюрса.

Яшлар учунгъу вариантын онгарып, биз "Къарчыгъа" журналны бир нече номерлерини бетлеринде де чыгъардыкъ (1997-2000, 2008 йылларда).

Тюзю, Н. Батырмурзаевни таржумасы къумукъ тилни хасавюрт диалектинде язылгъан. Ондан къайры да, эсги китапдагъы текстлерде бир-бир эсгиленген яда сийрек ёлугъагъан сёзлер ёлугха. Арап (ажам) язывдан гьали биз кёбюсю гьалда къоллайгъан орус кирил гьарплагъа айландырып, 1912-нчи йылда басылып чыкъгъан китапдан бу журналыбыз учун гьазирлейгенде, олай сёзлени гьалиги къумукъ адабият тилни орфографиясыны талапларына гёре тюзлеп, онгаргъанбыз, бир нече сёзлеге оьз яныбыздан тюпде къумукъча баянлыкълар-англатывлар да бергенбиз. Текстде алдынгъы адабиятны бир-бир элементлери де ёлукъмай къалмай, мисал учун, анча, алай, аны, андан, агъар, аланы, алагъа, алардан... (гьалиги адабият тилде язылагъан гёлемлери - онча, олай, ону, ондан, огъар, оланы, олагъа, олардан...). Олай орунчаланы-местоимениелени биз Н. Батырмурзаевни китабында бар кююнде къойдукъ.

Айтайыкъ, эсги китапда булай гёлемде язылгьан сёзлер ёлугьа: пачча, паччалыкъ, деверек, тигишли, энди, къыччырмакъ, мискъал, этмек, есси, экки де, турадым... ва шолай да башгъалары. Шолар, гьалиги тюзьязылышны (орфографияны) талапларына гёре, - пача, пачалыкъ, дёгерек, тийишли, энни, къычырмакъ, мысгъал, экмек, еси, эки де, тура эдим... деп язылма тюше. Буланы да биз баянлыкъларыбызда эсгерип гёрсетдик.

1912-нчи йылда басмадан чыкъгъан "Денгиз Синдибат" деген китапда, Н. Батырмурзаев язгъан баш сёзю де бар. Автору огъар - "Мукъаддима, яда Бир-эки сёз" деп ат салгъан. О баш сёзде, илмуну-билимни, охувну, гьаракатчылыкъны гьакъында сёз юрюле. Биз ону да тюпде гелтиребиз.

Денгиз Синдибат


Опубликовано: журнал "Тангчолпан", 2008 г., №5.

Размещено: 06.01.2009 | Просмотров: 3417 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.