Кумыкский мир

Культура, история, современность

Давут булан Лайла

/adabiat/index.php?id=6


Илму булан эдепни
Уьйренме къара гьаман.
Дюньяда бир зат ёкъдур
Жагьил къалмакъдан яман.

Чархынгны бош уьйретме,
Яшлай бир ёрукъгъа сал.
Адамгъа эки зат герек:
Бири илму, бири мал.

Дюньяда талайлы адам -
Экиси де бар гиши,
Бири де болмагъан сонг
Кёп бузукъдур ону иши.

 

N. деген шагьарда Абдурагьман деген бир гиши бар эди. Оьзю олай бай болмаса да яхшы илму билеген, гёзю ачылгъан гиши эди. Бу Абдурагьманны Давут деп бир уланы, Зайнап деп бир къызы бар эди. Бу шагьарда дагъы да Ибрагьим деген бир уллу бай гиши бар эди. Муну да Агьмат деп бир уланы, Лайла деп бир къызы бар эди.

Давут да, Агьмат да бир мактапда охуйгъан йимик, Лайла да, Зайнап да къызлар мактабында охуй эдилер. Давут да, Агьмат да мактап ёлдашлар болмакъ себепли, бир-бирини уьюне барып геливю болгъан да йимик, Зайнап да, Лайла да бир-бирини уьюнде эркелеп юрюй эдилер. Абдурагьман да, Ибрагьим де яшлары бир-бири булан татывлу болуп къатнамакъ себепли, оьзлер де бир-бирини тарыкъ-герегин битдирип, уьйлерине барыв-геливлери де бола эди. Абдурагьман бай болмагъан учун бир табун адамлар йимик, аллагь магъа буюрмагъандыр, ризкъым бар буса, арсланкъапланны мангалайында буса да, оьзю гелир, къыйналмакъ бош зат, аллагьгъа тавакел этип тургъандан яхшысы ёкъ деп, аллагь белгили этген себеплеге де къарамай турагъан ялкъыв эринчеклерден тюгюл эди, даим аллагьгъа этеген ибадатына да кемчилик этмей, къазанмакъны къастында эди, яшларына да илму, эдеп, яхшы къылыкълар уьйретип, яманлыкъгъа гёзлери къарамайгъан ёлда тарбия эте эди. Абдурагьман бир гюн Ибрагьимлеге барып олтуруп, ашап-ичим турагъанда, Ибрагьим айта:

- Абдурагьман, билмеймен нечикдир сени ишинг? Сен бек къаст этип къазанасан, бир гюн бош турмайсан, оьзюнг алды ерли болмайсан. Акъчаны тутуп болмайсан деп эсиме геле. Озокъда, гьар ким де билме герек: мал къазанмакъ гьюнер тюгюл - малны тутуп сакъламакъ гьюнер,- деди.

Абдурагьман:

- Ибрагьим, мен сени олай байлыгъын, маллы болмакълыгъын оьзлени англавундан, билиминден, оьзлени тутуп болмакълыгъындан гёреген адамлардан деп хыял этмей эдим, янгылыш болгъан экенмен, байлыкъ деген - аллагьны къолундагъы зат. Адам ону нечакъы къазанса да, нечакъы бек тутса да аллагь тайдырма бакъгъанда, сакълап, бек этип болмас. Къазангъан учун да, мен бай болмайман деп, гиши бош турма да ярамас, сен кёп яхшы билесен: мен бир гюн бош да турмайман, къазанаман, тутуп болмайман демеге мен пуч юрюп, ички ичип, карт ойнап, олай малланы битдирип, уьйлени бузагъан исраплыкъларда[1] болмайман. Оьзюм гьакъылбалугъ болгъанлы - бир кепеклик гьарам затгъа да къарамагъанман. Къыйналсам да гишиге гьажатлы болмай яшап тураман,- деди.

Ибрагьим:

- Ол чу герти, буса да гьалиги заман малгъа байлангъан, малы ёкъ гишини халкъны арасында абуру-сыйы болмай, бираз жыйып къарасанг яхшы эди деп айтагъаным эди,- деди.

Абдурагьман:

- Ялгъан тюгюл, Ибрагьим, гьалиги заманда гишини малы буса, адамлыгъын тергейген заман тюгюл, мал деген - къолну кири йимик зат, гертиси, малдан алдын чы адамлыкъ тергелме герек эди, адам оьлген учун да, адамлыкъ оьлеген зат тюгюл,- деди.

Заман-заманда шулай лакъырлары бола эди. Айлар, йыллар гетди, буланы яшлары да мактапда охуп битип, Давут да, Агьмат да школагъа гирип, таза орусча охуп-билип чыкъгъан эдилер.

Ибрагьим Абдурагьмангъа айтып, Давутну оьзюню тюкенине пирказчикликге алгъан эди. Давут да бек бажарывлу болуп чыгъып, Ибрагьимни тюкенин яхшы тартипге[2] салып юрюте эди. Давутгъа сорамай Ибрагьим бир иш де этмей, Давут булан уьй-агьлюсю йимик болуп бек аявлу болгъан эди.

Ибрагьимни къызы Лайла да Давутну оьзюню уланкъардашы Агьматдан башгъа гёрмей, уялмакъ, тартынмакъ чы къайда, Давут булан бирче олтуруп ашай эди. Давут Лайланы гьар гюн гёрюп турмакъ себепли, бек гьашыкъ болуп, нетежегин билмей. "Ай, алагьым, къайдан гелип буларда турдум. Бу не балагьдыр мени башымдагъы, оьзюм буланы ялчысы да болуп къызын сюймеклик ярайгъан затмы, атасы-анасы билсе де не айтар, мени онча аявлу гёрелер, шулай намарт юрек боламы",- деп юрегинден тайдырма къараса да, тайыв чу къайда, гюнден-гюн сюймеклиги арта эди.

Лайла он дёрт яшында эди, айны он дёрт гечеси йимик арив эди. Давут йимик гьар гюн гёрюп турагъан гишини тюгюл, бир керен гёрген гишини де гьакъылын ала эди. Лайла Давут булан янгыз къалып да лакъыр эте эди, Давутну олай юреги барын билмей эди. Давут да оьзюню юрегин Лайлагъа билдирме базмай эди. Ашдан-сувдан тартылып, гюнден-гюн азып, саргъайып юрюй эди. Бир гюн Давут, бир къуллукъ болуп Лайла бар уьйге гирген эди. Къараса, Лайла алдына "Гьашыкъ Карам" деген китапны салып, тавушун чыгъарып назмуларын охуп турагъанын гёрюп, Лайланы янына барып: "Ай языкъ Карам, менден де уллу къайгъыгъа тюшген болгъан экен",- деди. Лайла бурлугъуп, Давутну гёрюп: "Олай неге айтасан, сени не къайгъынг бар, гьеч сагъа кемлик этеген зат бармы, ёкъ буса башгъа сёз-зат тийгенми?"- деди.

Давут:

- Сёз тюгюл, таякъ да, тюбек де тийсе де къайырмай эдим, магъа тийген зат тийгенче, аллагь мени насипсиз этмей буса, мен бу ишге тарыймедим,- деди.

Лайла бек тамаша болуп:

- Давут, аллагьисен, айт дагъы, не ишдир, сагъа бир зат чы болгъан?- деди.

Давут:

- Нечик айтайым, уялмай айтма ярайгъан зат тюгюл,- деп айтажакъ болуп турса да, Лайланы къаныгъып сорайгъанына чыдап болмай айта:

Аллагьу таала гьар-бир адамгъа бир тюрлю къайгъы берген. Бар адамны бир кюйде яратмагъан, биревлени бай этип яратгъан, ярлыланы гёрюп шюкюр этсин деп, биревлени акъсакъ-сокъур этип яратгъан, савлар гёрюп ибрат-тергев алсын деп. Гьалиги заман кёбюсю малгъа байлангъан. Байны къызын да байгъа берме сюе. Гьашыкълыкъ, сюймеклик деген зат байлыкъ-ярлылыкъгъа къарап болмай, тайдыраман деген учун оьз ихтияры булан таягъан зат тюгюл, мени пакъыр, сизин бай этип яратгъан, мен сизге гелип, сени гёргенли сагъа юрегим тюшген. Не этсем де тайдырып болмайман, - деп уялып алдына къарап тура эди.

Лайланы юрегине ой тюшюп, бир агъарып, бир къызарып Давутгъа къараса да, Давут терен ойгъа гиришген эди. Давутгъа гёзю тюшюп, юреги янып, бир ят адам булан сёйлешип олтургъанны билип, уялып, тез туруп оьзю турагъан уьйге гирип гетди.

Давут да тюкенге чыгъып гетген эди. Лайланы юрегине Давутну сёзлери кар этип, ишни нечик экенин англап, бек ойгъа тюшдю.

Бу заман болгъунча, Давутну оьзюню улан къардашы йимик гёрюп, уялмай нечик де сёйлеп юрюмекликлери эсине гелип, уялып мангалайындан тер агъып: "Огь аллагь, бу не иш болду? Къайдан да гелди шу Давут бизге. Бу хабарны гишиге айтмай турса чы яхшы эди. Нагагь атам-анам яда халкъ эшитсе, кюлкю, биябур болажакъман. Давут ялгъан да чы айтмай, сюймеклик бек къыйын затгъа ошай. Мени де гьали эрге баражакъ заманым болуп тура. Давут йимик арив, исбайы, бажарывлу, асил къылыкълы адам табулса чы яхшы эди. Нагагь байны уланы деп, бир ярахсызгъа берип, оьлгюнче къайгъыда гетеген кюй болмагъай эди... Ярлы буса не бола, акъсакъ, сокъур тюгюл, мени ачдан оьлтюрмежек, оьзю ичкичи, гьарамзада тюгюл",- деп ойлай. "Огь Давут, къайдан гелип гёрюндюнг, башымны къайгъыгъа салдынг"- деп караватгъа башын салып йылай эди.

Давут он сегиз яшында эди. Оьзю бек гьакъыллы, арив исбайы улан эди.

Лайла биле эди: оьзю йимик байланы къызларын байны уланы деп бир ярахсызлагъа берип, олар да уьйню-эшикни хадирин, эр булан къатынны арасындагъы татывну билмей, гьар не пурчлукъда, яман ёлларда оьмюр гетегенин. Шолай къолайсыз ерге къаршы болмай, оьзюм гьалын, къылыгъын билеген шу Давутгъа бергей эди мени деп эсине геле эди.

Давут да тюкенге чыкъгъанда ойлай: меп кёп терс этдим, Лайлагъа юрегимни билдирип. Ким биле яшлыкъ этип атасына-анасына айтса, мени гёзден салырлар: гьали болгъунча булан аявлап сакълагъан эдик, намарт юреги болгъан экен деп эсине гелир. Кёп янгылыш болдум, огь аллагь, къайдан ёлукъдум шу къайгъыгъа, энни нетермен,- деп кёп терен ойгъа тюшюп, гьеч бир затда къулагъы, юреги болмай, даим алдына къарап тура эди.

Лайланы юреги Давутдан артыкъ эди. Алдын йимик Давут булан бирче олтуруп кюлеп, ойнап турмаса да, Давут ашама уьйге гелсе, Лайла оьзю турагъан уьйню эшигинден Давутгъа къарап бозарып, тюрлю хыяллагъа минип турады. Шулайлыкъ булан эки-уьч ай турдулар.

Бир гюн Лайла ойлашып къачан болгъунча булай турарбыз бир-бирибизни юрегин билмей, гьали мени сабурум къалмады, не буса да Давутгъа гьалымны билдирейим, бир эп болмасмыкен деп Давутгъа бир кагъыз язып, Давут оьзю ёкъ заманда Давутну гьисап тептерини арасына салып къойду. Давут да тептерни ачып къараса, Лайла язгъан кагъызны гёрюп, ачып охуп къарады.

Лайла язгъан: "Аявлу Давутум, эдепсизлик этип сагъа шу сёзлени язмагъа баздым, айып этмес бугъайсан. Айыпны, эршини билеген гьалда тюгюлмен. Сен бир гюн гелип, бир-эки сёзлер айтгъан эдинг, шондан берли дюньяны татывун тапмайман, не замам болгъунча шулай янып, гююп туражагъымны билмей, амалсыз болуп сагъа шу кагъызны яздым. Эгер сени шо айтгъан сёзлеринг герти буса, мени шулай оьлтюрмей атамдан тилет. Ол бермесе де мен сагъа не ёлда да бармагъа гьазирмен. Оьзюмню жыйгъан минг манат акъчам да бар. Шону да сени къолунга берейим. Ону булан бир яшав болагъан ёлну излербиз. Жанымдан азиз гёрген аявлу Давутум, мени гёзьяшларымны къошуп язгъан шу кагъызымны тергевсюз къойма. Сенден бир татывлу жавап болмаса, мен оьлмеге гьазирмен. Мени языкъ этип, дюньяда да, ахыратда да насипсиз этме. Мени насипли болмакълыгъым сени къолунгда",- деп дагъы да шу назмуланы да язгъан эди:


"Хыйлы замандан берли
Турдум айтмагъа базмай,
Гьалымны белгили этип,
Сагъа бир кагъыз язмай.

Бир гюн айтгъан сёзлеринг
Жаныма бек кар этди.
Эсде ёкъдан сюймеклик
Гюн сайын артып гетди.

Шо гюн гьалынгны сёйлеп,
Агьу къошдунг ашыма,
Бир къайгъысыз турадым,
Къайгъы салдынг башыма.

Сени къарап гёргенде
Гёзлерим сенде къала,
Къыйын экен сюймеклик,
Башдан гьакъылын ала.

Эки-уьч айдан берли
Тураман къайгъым ютуп.
Не гереклер этсем де,
Гьеч болмайман унутуп.

Къайгъы булан юрегим
Гюнден-гюн янып бара,
Тилеймен гечикдирмей.
Бир эп этмеге къара.

Лайла", - деп язылгъан эди.

Давут кагъызны охуп, дагъыдан-дагъы къайгъыгъа тюшюп, не этежегин билмей, нечик де оьзюню юрегин атасына-анасына англатгъан эди. Давутну атасы Абдурагьман да оьзлени авул молласы Салимни Ибрагьимге гелечи этип йиберди. Салим молла ахшам Ибрагьимлеге барып олтуруп, ондан-мундан сёз ачып, бираздан сонг айта:

- Ибрагьим, мени гелмеклигим Абдурагьман, сени булангъы ювукълугъуна да гёре, дагъы да сени булан къардаш болмагъа сююп йиберген эди мени. Сени къызынг Лайланы Давутгъа алмагъа сюемен, сагъа пулан-алан деп башгъа макътав этмеге билмеймен, Абдурагьманны да, Давутну да сен яхшы таныйсан. Аллагьны языву буса, шу ишни этсенг яхшы эди, тенги табулгъан сонг, къызъяшланы уьйде узакъ сакъламакъ пайдалы тюгюл,- деди.

Ибрагьим бираз ойлап:

- Къарачы, бугюнде де мени алдымда къуллукъ этип турагъан адам, айтмагъа бети де нечик бара экен, мен уланын аявлап, башгъа авур къуллукълагъа салып къыйнамай турагъангъа оьзлер учун оьле деп эсине гелген буса ярай. Гишиге яхшылыкъ этмек кёбюсю пайдалы болуп да чыкъмай деп эсине гелип, бираз ачуву да чыгъып айтды: воллагь молла, мен Давутдан бу ишни умут этмей эдим, олай намарт юреги бар деп де эсиме гелмей эди. Мен оьзюне яхшы болгъангъа эте буса ярай,- деди.

Молла:

- Ибрагьим, олай чы тюгюл буса ярай, Давутну намарт юреги болгъан буса, ол сизин уьйде тура эди, намарт ёл булан этген буса ярай эди. Олар аллагьны языву буса, таза ёл булан этмеге сюелер, ол айып зат тюгюл, байлыкъ, барлыкъ демеге де билмеймен. Давут да, аллагь берсе, байлыкъны юрютюп болмажакъ улан тюгюл, гьакъыллы, англаву бар. Абдурагьман да бай болмагъан учун бир байдан да кем яшамай, яхшы гьакъыллы, билимли адам, сен тенглик этме уялажакъ адам тюгюл, деди.

Ибрагьим:

- Ялгъан чы тюгюл, буса да мени къызым яш, гьали мен берип болмажакъман, айып этме, дагъы шо лакъырны гишиге айтып эшитдирмесин, айт: бажарылмажакъ - деп, къысгъа этип жавап берди.

Молла да нетсин, къайтып Абдурагьмангъа Ибрагьимни сёзлерин къалдырмай айтды. Абдурагьман:

- Нетежек, огъар эТМЕ амал ёкъ, ол оьзюню байлыгъына гёре айтадыр, сав болгъун, молла, аллагь къыйынынгны савапгъа язсын - деп молланы къайтарды.

Нечик де Давут да эшитип бек пашман болду. Энни магъа сабурлукъ этмекден башгъа амал ёкъ деп, оьз-оьзюне маслагьат берип турады. Къачан да Ибрагьимни тюкенине бармай токътагъан эди.

Лайла да бу хабарны эшитип, кёп бузулуп, этме амал тапмай, талчыгъып йылап, сонг ойлап Давутгъа бир кагъыз язып, хоншу къатыны Гьалиматдан минг манат акъча да, кагъызны да берип йиберди. Гьалимат кагъызны да, акъчаны да элтип Давутгъа берди.

Давут ачып охуп къараса, Лайла язгъан:

- Ай мени азиз Давутум, мени гьакъылсыз атам айтгъан сёзлени эшитип бек талчыкъгъан бусанг ярай, ол олай гиши дагъы, байлыкъ буса, дагъы ари янында бир зат да ёкъ деп эсине геле. Оьзюню авлетини тюзелмеклигинден, насипсиз болмакълыгъындан зат англамай. Гьакъылсыз деп бек эдепсиз де сёйледим, юрегим ярылмакълыкъдан айтаман. Буса да ол байлыкъны тергегинче чи, оьзюню авлети парахат болуп, юреги сююнюп яшайгъан ерни тергеме герек эди. Ону огъар англатмагъа бек къыйын. Мен сагъа алдын язгъан кагъызымдагъы сёзлериме гьазирмен, сени юрегингни парахат этмек учун мени къолумдагъы минг манат акъчаны да шу Гьалиматдан сагъа берип йибердим, шуну да ал, магъа бир жавап да яз, сепи жавабынга гёре мен гьазирлик гёрейим",- деп, дагъы да шу назмуланы да язгъан эди:


"Жанымдан азиз, Давут,
Бек тилеймем мен сагъа:
Атамны сёзлери учун
Оьпкелеме сен магьа.

Мен берген сёзюмдемен,
Атам сюйгенин этсин,
Сенсиз болажакъ дюньям
Бугюн бузулуп гетсин.

Эки-уьч гюнден берли
Юху гирмей гёзюме,
Сен де терс жавап берсенг,
Жаным эркин оьзюме.

Аллагь булан тилеймен,
Языкъсын яш жаныма.
Гьашыкъны агъын ойла,
Гирме негьакъ къаныма.

Нагагь сен гёзден салсанг,
Гьеч амалым ёкъ оьлмей.
Сен шу ишни этер деп,
Ойлап эсиме гелмей.

Мен йиберген харж булан
Эт тарыкъ-герегингни,
Нечик сюйсенг гьазирмен,
Тек англат юрегингни.

Лайла..."

Давут, кагъызны охуп, Лайланы сюймеклиги герти юрек булан экенин билип, бу да бир кагъыз язып, акъчаны да къайтарып, Гьалиматдан берип йиберди. Гьалимат кагъызны да, акъчаны да элтип Лайлагъа берди. Лайла кагъызны ачып охуп къараса, Давут язгъан: "Ай мени жанымдан азиз гёрген Лайлам, сени кагъызынг да, йиберген аманатынг да магъа етишди. Сени гьалынгны, сени сюймеклигингни гертилигин билдим. Сен йиберген аманатны къайтаргъан деп жанынг аврумасын. Буса да сен айтагъан ёлда этсек, сонг гьёкюнмеклик буса ярай. Ким биле, сени атанг-ананг биз оьлгюнче ярашмай, бизден гечмей къойса, бизин де яшавубузну не татыву болажакъ, бизге ата-ананы гьюрметин сакъламакъ борч, олар нечакъы биз сюймейген затны этген учун да, биз оланы юрегин сындырагъан затны этмеге ярамай. Биз нетген учуп да оланы бизин уьстюбюздеги гьакъын битдирип болмажакъбыз. Мен сагъа этеген маслагьатым - сабурлукъ. Сабурлукъ этип, гишиге сырынгны да англатмай, бираз замангъа турсанг умут этемен, бизге татывлукъ булан къошулмакълыкъ насип болур деп. Мен гьали Бакуге бараман, онда мени йимиклеге кёп акъча бере деп эшитгенмен, бираз заман къыйналсам, иншаллагь, сени атанг сюегеп байлыкъны табып болурман деп эсиме геле. Сен гёзден салмасанг, мен сени унутмажакъгъа сагъа сёз беремен. Мен сагъа баргъан еримден кагъыз язсам, къурдашым Османны атына язарман, сагъа етишдирир, сени кагъызынг буса да огъар берсенг, магъа йиберир, биз бир-бирибизни гёрмей узакъ тургъан учун да, гьалыбызны сама билип турарбыз, нечик де мени унутмассан. Сагъа ахыргъы сёзюм: савбол, гёрюшгюнче гюн яхшы болсун",- деп дагъы да шу назмуланы да язгъан эди:


"Лайла, гёнгюм сююндю,
Сени кагъызынг гелип,
Башгъа алмашынмагьан
Герти юрегинг билип.

Амма нечик этейим.
Гетемен сени ташлап.
Муратгъа етмек учун
Мал жыймакъ герек башлап.

Оьзюм де шат тюгюлмен
Шу ишни этегениме,
Нече де къайгъыраман
Узакъ гетегениме.

Къайгъы булан гече-гюн
Юрегим яна-гюе.
Гишиге тарыкъмасдай
Болма жаным кёп сюе.

Шу себепли ташлайман
Къурбанлыкъгъа оьзюмню
Савбол деп битдиремен
Сагъа ахыр сёзюмню.

Нетейим, амалым ёкъ,
Къоюп гетемен сени,
Узакъ къалсам да ярай,
Тек унутмассан мени.

Давут"

Лайла кагъызны охуп, Давутну узакъ ерге гетегенин билип, уллу къайгъыгъа тюшдю, Давутну айтагъан сёзлерини герти экенин англап, къолундан гелеген чакъы сабурлукъ этип тура эди. Давут да оьзюню Бакуге барма сюегенин Абдурагьмангъа англатгъан эди. Абдурагьман да "Яхшы болур, балам Давут, бар. Къыйналсанг да адам болма къара, гьалиги заманда мал болмаса гишини сыйы, гьюрмети болмайгъаны белгили. Гёремисен Ибрагьимни, биз бай болгъан бусакъ, бизге ол сёзню айтармы эди. Аягъынгны тюз басып, аллагьгъа тавакал этип, эринмей къазанма къара. Магъа аллагь бермейдир, аллагь буюрмагъандыр деп, бар айыпны аллагьгъа юклеп турагъанлардан болма, досну, душманны таны, вёре-вёре, гьарамдан сакълан, гьарам зат кёп болуп гёрюнсе де, берекети болмас. Уллугъа гьюрмет эт, гиччиге языкъсын, ички ичме, бар яманлыкъланы анасы ичкидир, аманатгъа хыянатлыкъ этме, гишини къолундагъы затгъа гёзюнг къаратма, намаз-оразангны къойма, гишини къуллугъун бойнунга алсанг, гьалаллыкъ-тюзлюк булан тамам этме къара, оьктемлик этме, ялгъан айтма, гьеч бир затда эринчеклик этме, гьар затдан ибрат тергев ал, оьзюнге тарыкъсыз сёзню сёйлеме - оьзюнг сюймейген сёз эшитирсеп. Кёп къызгъанчлыкъ этме, ёлсуз исраплыкъгъа да гетме, бош заманларынгда оьзюнг билмеген затланы билме къара, вёре-вёре тарыкъсыз затлагъа пучлукъ юрютме, заман-заманда оьзюнгню аманлыгъынгдан бизге кагъыз яза тур, аллагьгъа аманат бол",- деп шу насигьатланы да айтып, Давутну уьстюн-башын да тюз этип, къолуна къыркъ манат акъча да берип, ёлгъа чыгъармагъа гьазир болду. Давут да барып къардашына, ювугъуна савбол да этип, вокзалгъа барып, экинчи классдан белет де алып, машинге минип, къайдасан Баку деп гетди.

Август айны он экинчи гюню эди, къушлукъ вакъти болгъан эди, гюнню шавласы дюньягъа ярыкъ берип, яшнатып гьар махлукъатны юрегине сююнмекликни сала эди. Атасындан-анасындан, кёп азиз гёрген Лайласындан айрылып, оьзю гёрмеген, билмеген ерге пашман болуп барагъан Давутну юрегин бираз ачып, шат этген эди.

Давут машинни терезесинден къарай, гьар ким оьзюню ишинде: биревлер будай оруп тура, биревлер оруп битген, чыгъарып юрюй. Биревлер индыр баса, гьар ким оьзюню яшавуну къайгъысын этип, тиши-тырнагъы булан ябушуп айланар. Шу гюнню иссилигинде муслиманлар ялан гёлек, яланбаш, сыкъмасув терге батып ишлейгенин гёрюп: "Ай аллагьым, шулай къыйналып ишлейгенлеринден сама этмегенинге шюкюр болсун",- деп бара эди. Бираздан, къараса, машинлер булан будай оруп, будай басып турагъан орусланы гёрюп, ойлады: "Гёресен, энни, бизин муслиманланы гьар-бир иши артда къалып, къыйналып юрюйлер, бу оьзлер булан хоншу оруслагъа къарасанг, муслиманлар бир айдан этеген ишни бир гюнден этелер, чархын да къыйнамайлар, ерлери бир ер болгъан учун да, бу орусланы ашлыкълары бек тюзелип яхшы бола. Оьзлеге ашама, чачма да къалдырып, нечакъы ашлыкъ сатып, арив парахат яшайлар. Бу пакъыр муслиманлар нечакъы къыйналса да сатма чы нечик де болмай, ашама, чачма да гьаран бола, я о да болмай да къала. Олай дагъы, илмусуз, гьюнерсиз халкъ не заманда да артда болажагъы белгили",- деп ойлай эди.

Шулай юрюп экинчи гюн къушлукъ вакътиде машин Бакуню вокзалына барып токътады. Давут, затларын да алып тюшюп бир пайтонгъа минип барып "Европа" гостиницагъа тюшдю. Номерге затларын да тюшюрюп, бетин-къолун жувуп, чай-зат да ичип, къыдыра чыкъды. Бакуге янгы гелип тюшген, Бакуню гьалын билмей яда барып лакъыр этме танышы ёкъ гишини гьалы не болажагъы белгили. Давут да шулай гьайран болуп юрюй эДИ.

Бир гюн, эки-уьч гюн шулай бош къыдырып юрюдю, дагъы этмеге эп билмей, Нобелни конторуна сама барып къарайым, къуллугъу, иши кёп болагъан ер деп эсине гелип, бир пайтонгъа минип, Нобелни конторуна барды. Уллу пирказчигиде къаршы болуп, сорашып, оьзюню нечик гелгенин, хыялы барын, не иш бажарып болагьанын англатды. Пирказчик де муну гьалын билип, узакъ ерден гелмеклигине языгъы да чыгъып айтды:

- Сен бизин конторда языв этерсен, сагъа айгъа элли манат берирмен, бираз замам къарайыкъ, сем бизин ишибизни бажарып болсанг, дагъы да артдырарбыз,- деди.

Давутну умуту чу олай элли манатлар тюгюл эди, буса да, замангъа гёре таман, нетейим, турарман деп барып петерден затларын да алып гелип, буларда турду.

Аштархандам бир Пахрутдин деген купец гелип, лап алажакъ болуп, сёйлешип, ярашып нече юз минг пуд нап алгъан эди. Муну ари-бери ишлерине Давут къарап, язып-чёт этип юрюй эди. Пахрутдин Давутну эринмей бажарып яхшы къуллукъ этегенин гёрюп:

- Балам, не ерлисеп? - деп сорады.

Давут да оьзюню ерин, буларда нечик турагъанын айтды. Пахрутдин Давутну табиатын бек ушатып:

- Сагъа кёп аз акъча бере экен, сен сюйсенг Аштархангъа гел, мен сагъа айда юз йигирма манат акъча берирмен, дагъы да сен бажарывлу болуп чыкъсанг, артдырарман,- деди. Давут ойлап: "Мен мунда беш йыл турсам да магъа айда юз йигирма манат бермежек, бу Пахрутдин мепи гьалымны да билмей туруп берди. Мен барайым", деп эсине гелип айтды:

- Гьали мен булагъа гелгеним ай ярым бола, энни он беш гюнден чи гелир эдим, айымны ярты къоюп чыкъмакълыкъ да арив тюгюл,- деди.

Пахрутдин:

- Кёп яхшы болур, оьзюнг сюйген заманда гелирсен,- деп оьзюню адресин де берип, гетди.

Давут буларда айын да битдирип, булагъа савбол да этип, затларын алып гемелер токътайгъан пристинге барып "Кавказ миркёрини" конторундан экинчи классгъа белет алып, параходгъа минип олтурду.

Муну къаршысындагъы ерде бек арив гийинген, кёп гьайбатлы бир орус къатын олтура эди, оьзюню турушундан, арив йымышакъ табиатындан, сюйкюмлюлюгюнден нечик де бир асил адам экени англана эди. Къатынны янында уьч-дёрт яшында бир таза уланъяшы да бар эди.

Давут, орус къатынны янында олтуруп, кисесинден шо гюн чыкъгъан "Каспий" деген газетни чыгъарып къарап турады. Пароход да тербенип юрюген эди. Къатын Давутгъа: "Не ерлисиз, не ерге барасыз?"- деп сорады. Бизин халкъны арасында "сен, сиз" деген сёз бир де тергелмей, эршилиги де билинмей юрюлген учун, башгъа халкъланы арасында шулай бир ёлукъгъан адамгъа сен къайда барасан,- сен не этесен?- деп айтмай, сиз деп сёйлейлер.

Давут оьзюню ерин айтып, Аштархангъа бараман деп, къатынгъа: "Сиз не ерлисиз, хыйлы заман ёлдашлыкъ этежекбизми?"- деп сорады. Къатын да оьзю аштарханлы экенин, бир къуллукъ себепли Бакуге гелип, къайтып барагьанын белгили этди. Танышдылар. Сёз ачылды. Бу къатынны сорайгъан сёзлеринден, береген жавапларындан кёп зат англайгъан илмулу бир къатын экени англана эди. Башлап Давутгъа:

- Сизин тилигиз, адабиятыгъыз нечикдир, башгъа орусчадан, французчадан китаплар таржума этип къараймысыз? - деп сорады.

Давут: "Ол сен айтагъан адабият, дюньяда гёз ачма тарыкъ болагъан китаплар, таржумалар[3] ёкъ деп айтма ярайгъан даражада аздыр",- дегенде, барыня кёп тамашалыкъ этип, орус тилде гьар тюрлю фаннулар[4], гьюнер, усталыкъ, адабиятгъа тарыкълы нечакъы пайдалы китаплар бар туруп, шоланы таржума этип пайда алмай турмакълыкъ уллу къапуллукъ экенин баян этди. Дагъы да мактап-мадрасаларыгъыз, охутагъан илмуларыгъыз нечиндир?- деп сорады.

Давут: "Мадрасаларыбызда белгили бир программ, белгили дарс китапларыбыз, дагъы да мунча йыл охулажакъ деген бир белгили заман да ёкъ. Охулагъан илмуларыбыз - нагьву[5], сарп[6], мантикъ[7], маан[8], фикъгьи[9], тафсир, гьадис охутула, башгъа тюрлю илмуланы бизде бары да билинмей" - дегенде бу къатынны тамаша гьайранлыгъы дагъы да артып, илму ва маариф гьакъыкъыяны авуллагъа, туварчыланы уьйлерине де гирип, бар халкъны гёзю ачылып турагъан бир заманда, муслиманланы мадрасасында муну шавласы сама гёрюнмей къалмакълыгъына кёп уллу ажайыплыкъ этди.

Дагъы да сёйлей туруп буланы сёзлери динге гелди. Бу яхшы къатынны динлени гьакъында да бек англаву бары белгили болду. Къуранны таржумасын, Гаспринискини "Русия исламлары" ва Баязидовну "Ислам ва таракъкъи", "Ислам ва маариф" деген китапларын гёргенлигин, заман-заманда газетлеге муслиманлыкъны гьакъындан язылгъан сёзлени охуйгъанлыгъын айтып, шулай затлагъа кёп къарап, муслиманлыкъны гьакъындан кёп затлар англагъан эди. Шулардан мени англавума гёре, муслиман дин маариф ва маданиятгъа бек эркинлик берип, олагъа бек ярашывлу тюзелип яшамакълыкъны буюрагъан бек арив дин болмагъа герек эди. Буса да дюньяны къайсы ягъындагъы болуп да шо муслиман динде болгъан халкълар маариф-маданиятдан магьрюм болуп, гюнден-гюн тёбенленелер, мен билмеймен: муслиманлар оьзлени динин англамаймы, яда тутмаймы, яда шо муслиман динни къайдалары яшавну ёлларына ярашывлу тюгюлмю, нечикдир?- деди. Давут:

- Гьюрметли барыня, бизин алимлерибизни кёбюсю халкъгъа ваъза насигьат айтагъанда, гьар не пакъырлыкъны макътап - дюньягъа къарамагъыз, оьлюмню эсгерип туругъуз, пакъырлар байлардан нече юз йыл женнетге алдын гирер, деп ваъза айталар. Шариатда да ярамайгъан къысгъа аякълыланы эдепсиз бетин-башын ачып тойлагъа, базарлагъа чыгъып эркеклер булан къошулуп, кюлеп-ойнап юрюмекни, дагъы да яш гишилени арасында яйылгъан ички ичмек, бузукъ юрюмеклени, ондан сонг халкъны арасында исбайылыкъ йимик болуп юрюлеген гьыйбат, гюнчюлюк, къолундан гелсе гишини алдатмакъ йимик затланы гьакъындан ваъзалар айтып, халкъны къылыкъларын тюз этмекни къастында болмайлар. Дагъы да сиз охуп илмулу болугъуз, къазанып бош турмай бай болма къарагъыз, башгъа миллетлер йимик оьрленме къаст этигиз, гёресиз башгъалар этип турагъан ишлени, машин ёллар, пароходлар этип, ат булан, арба булан адамны оьмюрюнде юрюп етишип болмажакъ ёллагъа бир аз замандан барып болагьан этгенлер. Огъар гёре гьар затда сиз де шулагъа ошама къарагъыз. Биз дюньяда къуру ашамакъ учун яшамайбыз, яшамакълыкъ учун ашайбыз деп айтмайлар,- деди. Барыня:

Олай деген не затдыр, сиз оьзюгюз къуран охуп билесиз, не учун къуран булан амал этмейсиз, моллаланы сёзюне неге къарайсыз,- деди.

- Муна масъаланы къыйын ери шу ер. Биз къураныбызны англамайбыз, бизин къураныбыз арапча, биз о тилни билмейбиз,- деди.

Барыня:

- Неге уьйренмейсиз,- деди. Давут:

- Бизин арабызда арапча охума къаст этегенлерибиз бек кёп буса да, олар да кёбюсю билип бажармайлар, охувлары тартибсиз, низамсыз болмакъ себепли шаргьлар[10], гьашиялар[11] булан бувулуп, ихтилафны[12] денгизине чомулуп, я дин, я дюнья ягъындан тувра бир зат гьасил этип болмай, мадрасаларда бир-бири булан эришип заманны йиберелер. Билгенлер де оьмюрюню кёбю гетип, отуз-къыркъ яшына чыкъгъанда: мен гьали илмулу болдум, дюньяда мени алдыма чыгъажакъ алим болмас деп хыял этелер. Оьзю гёрмеген гьандаса[13], гьайат, жагърафия, тарих шулай башгъа илмулардан бирев суал этсе: олар бизге тарыкълы тюгюл, олар гавур илмулар деп, сорагъан гишини уялтма да къарайлар. Бир-эки гёз ачма къарайгъанларыбыз гьалиги заманда халкъны гёзюн ачмагъа себепчи болгъан янгы усулларда яшланы охутайыкъ, къарангы, изгъар тартып турагъан асги гьужураларда яшланы охутуп, къуру насара-янсурулар[14] булан башларын айландырмай, дуньягъа да, ахыратгъа да пайдалы болагъан илмуланы охутуп, таръыксыз гьашиялар булан къысгъа оьмюрлени пуч этмейик деселер,- ёкъ, арап илму тас болуп къалажакъ дейлер. Неге тас бола, арап илмуну да тынч кюйде, тез англайгъан ёрукъда охутса яхшы тюгюлмю?

Бир адам оьзюню яшын отуз-къыркъ яшына чыкъгъынча арапча охутса, сонг ол яш агьлюню есси де бола, атасы-анасы да къарт бола, оланы сакълама да, оьзюне яшав тапма да бир касбу болмаса амал ёкъ, бу этип болажакъ дагъы касбу ёкъ - моллалыкъ болмаса. Моллалыкъны гьакъы да оьлгенни жувуп, нече гюн палчыкъ-батыв демей, тазиятына, алгьамына юрюп, тонавун алмакъ, байланы сююп-сюймен береген закат, садагъасына къарамакъ, дагъы ерден гелими ёкъ. Озокъда, гьар ким де оьзюню авлетин шу эсгик касбуну агьлюсюнден этме сюймес. Шу себепли арап илмугьа рагьбаты[15] болмай. Дюньяда оьзюне рагьат яшав болагъан касбуну излемеге къарайлар. Арап илму тас болмайгъан ёрукъну этме сюйсе, моллагъа къыйналмай яшав болагъан кюйде гесимли гьакъ этилсе, озокъда, къаст этип арапча да охума къаражагъын гьар ким де билме герек,- деди.

Барыня:

- Шол сен айтагъан ёрукъда арапча охуп, зат англап чыгъагъанларыгъыз юзден нече гиши бола?- деди.

Давут:

- Гьалиги заманда бизде яшын охутма къарайгъанларыбыз бек аз буса да, мен айтагъан кюйде арапча динибиз, шариатыбызны ёлун англап чыгъагъанларыбыз юзден бир я эки болур, башгъа уьч-дёрт йыл эсги ёрукъда охуйгъанларыбыз динни ёлун чу нечик де англамай, сыйлы болгъан къураныбызны да охуп бажармай, яда оьзюню атын сама тюз язып билмейлер. Янгы усул[16] булан охугъанларыбыз эки-уьч йыл охуп къалса да, къуранны да таза охуп бажара, оьзюню ана тили, тюрк тил булан динибизни ёлларын да биле: Гьисап, жагърафия, тарихден тюрк газетлерден де англай. Не затны сюйсе де язып, язылгъанны охуп да биле,- деди.

Барыня:

- Олай деген не затдыр? Отуз йылдан сонг юзден бир-эки адам илмулу болуп чыгъажакъ деп, юзден токъсан сегизни язывдан, динге, дюньягъа тарыкълы болагъан затлардан магьрюм къоймагъа яраймы?- деп тамашалыкъ этип,- башгъа тюзелген халкъларда да алдын олай ишлер болгъан. Заман чомартдыр, сиз де шолай къалмассыз, гёзюгюзню ачарсыз. Озокъда, бир миллетни дини иътикъады[17] башгъа миллетдеги гишиге тамаша гёрюне. Дюньяны леззети де адамланы тюрлю динде, тюрлю мазгьабда, тюрлю-тюрлю сыпатда болмагъындадыр. Бар дюньядагъы адам бир сыпатда, бир динде, бир ойда буса, оланы яшавуну татыву да болмас эди,- деди.

Шулай лакъырлар этип, экинчи гюн эртен вакътиде пароход "Онэкипуд" дегеп ерге барып токътады. Давут да, орус къатын да гемени уьстюнде къыдырып юрюй эдилер. Нечик де къатынны яшы пароходну ягъасында ойнап турагъанда сюрюнюп-йыгъылып денгизге тюшдю де гетди. Къатын да гёрюп йылап ари-бери чабып юрюй эди. Давут шоссагьат уьстюндеги опуракъларын чечип, иштан-гёлек булан шондан бир йип де алып, бир башын пароходгъа бегитип, бир башын белине байлап, атылып сувгъа тюшюп гетди. Нечик де яшны ажжалы етишмеген буса ярай, яш бир къалкъып, бир чомулуп турагъанда, Давутну къолу яшгъа тийип, яшны тутуп оьрге чыгъарып, оьзю де бир къолу булан йипге оьрленме къарайгъанын пароходдагъы адамлар гёрюп, тартып экисин де оьрге алдылар. Пароходну ичинде бир доктор да къаршы болуп, яшны авзундан, бурнундан гирген сувну чыгъарды. Яш да, эсин жыйып сав болду. Пароходдагъы халкъ бары да Давутну уьстюне жыйылып, муну этген гьюнерипе бек рази болдулар. Яшны анасы чы Давутну къучакълап:

- Сен магъа этген яхшылыкъны мен гьеч умутман, сен мени бир къардашымсандыр. Мен сени башгъа ерге йибермен, бизге гелирсен,- деп Давутну янындан айырылмай эди.

Нечик де мундан да юрюп Эдилге гирип, бираздан Аштархангъа етишдилер. Давут да, бу къатын да затларын да алып, пароходдан чыгъып, бир пайтонгъа минип, бу къатынны уьюне бардылар. Къатынны эри де буланы алдына чыгъып, къатын эрине Давутну гёрсетип, этген гьюнерин де айтып, ол да бек сююнюп уьйге гирдилер.

Бу къатынны аты Анна, эрини аты Александр болгъан экен. Булар уьйге гирип, ашап-ичип рагьатландылар. Давут бир-эки гюп буларда туруп, уьчюнчю гюн Пахрутдинлеге барма сюегенин булагъа англатды. Булар айтдылар:

- Сен бизге этген яхшылыгъынгны къаршысына сагъа не этсек де биз кёп гёрмейбиз, сени гишипи алдына къуллукъ этме йиберип болмажакъбыз, сен бу йыл къыш бизин булан тур, сени жаныбыз бек кёп сюйген, сенден айрылып болмажакъбыз. Сен гьали уьюнге акъча йиберме сюе бусанг, сагъа минг манат акъча берейик, шону йиберип тур. Сен оьзюнг къайтма сюйген заманда, сени гишиге гьажатлы болмайгъан кюйде этип къайтарарбыз,- дедилер.

Давут да бек сююнюп, минг манатны да алып, почгъа барып, атасы Абдурагьмангъа перевод этди. Баягъы ювугъу Османгъа да бир кагъыз язып, Лайлагъа етишдир деп, почгъа салды.

Булар булай турсун. Муну охугъан ювукълар Лайланы улан къардашы Агъматны да, Давутну къызардашы Зайнапны да умутмагъандыр. Агьмат Давут оьзлени тюкенинден тайгъан сонг тюкенде янгыз къалып, гюнден гюн азып, саргъайып юрюй эди. Агьматны юрегинде не буса да бир къайгъы бары белгили эди. Мен шу къайгъыдаман деп Агьмат гьеч бир гишиге сырын чечмей эди. Агьмат охуп юрюйген замандан берли Давутну къызардашы Зайнапгъа гьашыкъ эди. Буса да ону гьалындан Зайнапны хабары ёкъ эди. Зайнапгъа оьзюню гьалын айтып йибермеге къачан да Давут бар заманда эбин тапмай эди. Давут гетген сонг да, оьзлер Лайланы Давутгъа бермеген сонг, Зайнапны да оьзюне бермежегин биле эди. Лайланы Давутгъа бермеген учун да, атасына бек жаны авруй эди. Буса да оьзюню рагьмулу, эдеплилигинден атасыны бетипе чыгъып зат айтып болмай эди. Айрокъда, Давут булан исинип къалып, бир гюн Давутну гёрмесе туруп болмайгъан себепли, Давут гетген сонг, бек бузулуп, ялкъып, тюкенде-затда къулагъы, юреги болмай юрюй эди.

Бир гюн Агьмат ойлап, мен шулай языкъ болмайым, Зайнапгъа гьалымны сама билдирейим, ким биле, аллагь юрегине салса, мени юрегиме балгьам болагъан бир жавап берир бугъай деп эсине гелип, бир кагъыз язып, баягъы Лайланы кагъызын юрютеген Гьалиматгъа берип йиберди. Гьалимат элтип Зайнапгъа берип, Зайнап ачып охуп къараса, Агьмат язгъан:


"Мени языкъ гьалымдан,
Зайпап, язаман сагъа,
Умут этемен: сенден
Дарман болур деп магъа.

Мен сени таныгъанлы,
Ичимден къайгъы таймай.
Языкъсынсанг не бола,
Мени яндырып къоймай.

Къарап, гёрюп болмайман,
Ойлап янып гюемен,
Мени шулай оьлтюрмей,
Бир эп этсенг сюемен.

Беш-алты йылдан берли
Сакъландым гишиге айтмай.
Тайдырма да къаст этдим,
Нетсем де юрек къайтмай.

Таймакъ чы нечик де ёкъ,
Гюн сайын артып бара.
Мени гьалым шу ёлда,
Языкъсынмагъа къара.

Гьашыкъгъа языкъсынмакъ,
Билесен, уллу савап.
Сёзюмню авур гёрмей,
Язар бугъайсан жанап.

"Агьмат" деп язгъан эди.

Зайнап охуп къарап, бираз кюлемсиреп, бир кагъыз язып, Гьалиматгъа берип йиберди. Гьалимат кагъызны элтип Агьматгъа берди. Ачып охуп къараса, Зайнап язгъан:


Сагъа жавап язмага
Тийишли гёрмей эдим.
Кагъызынгъы гёргюнче
Гьалынгны билмей эдим.

Бир-эки сёзлер язып,
Белгили этдинг гьалынгны.
Мени чи гезюм къызмай,
Аявлап тут малынгны.

Сиздей гьакъыллы байлар
Ярлы ерге къарамас.
Берме оьктемлик этген сонг,
Алмагъа да ярамас.

Бу заманда, озокъда,
Сиздейлер малгъа къарай.
Давутгъа этгенигизни
Унутгъан бусанг ярай.

Бетинг де нечик барды.
Магъа шулай язмагъа?
Яшырылгъан бичакъны,
Оьзюнг чокъуп къазмагъа?

Оьзюбюздей бир пакъыр,
Табулур булай бизге.
Дагъы артын узатма, деп
Бек тилеймен мен сизге

"Зайнап" деп язгъан эди.

Агьмат кагъызны охуп, бек пашман болуп, дагъыдан-дагъы къайгъыгъа тюшген эди. Зайнапдан булай умутсуз жавап гелип, оьзюню яраларын янгыртар деп эсине гелмей эди. Буса да Зайнап айтгъан терс тюгюл, озокъда, гьар ким де билмеге герек: бираз алдын Лайланы Давутгъа бермегенбиз, Зайнапны нечакъы юрегинде буса да, ол не деп къабуллукъ этсин. Огь, не бола эди шу Лайланы берген буса, Давутдан яхшы улангъа бережекми эДИ деп кёп ойгъа тюшдю.

Зайнапны юрегинде де Агьматны сюймеклик ёкъ чу тюгюл эди. Зайпап биле эДИ: Агьмат, байны уланы болгъан учун, олай тарыкъсыз ёлларда юрюмей, гьар не оьзюню къуллугъун эринмей-ялкъмай бажарып турагъанын, тек нечакъы сюйсе де, ону кагъызына арив жавап язып, мен де сени сюемен деп, юрегин билдирежек къызлардан тюгюл эди. Билдирме амал да ёкъ эди. Агьмат Зайнапны сюегенин, бир-бирине кагъызлар да язгъанын, Гьалимат Лайлагъа англатгъан эди. Сюймеклик деген зат оьзюню башында да бар экенге, Лайланы Агьматгъа бек языгъы чыгъа эди, этме амалы да ёкъ эди.

Булар шу гьалда турагъанда, Давут йиберген акъча да, кагъызлары да почдан чыгъып, Абдурагьман да барып акъчаны да алып, бек сююнген эди. Баягъы Османгъа да Давутну кагъызы етишип, Лайлагъа язгъанын Гьалиматдан берип йиберген эди. Гьалимат кагъызны элтип, Лайлагъа берип, ол да ачып охуп къараса, Давут язгъан:


Юрекде къайгъы булан
Къолума алдым къалам,
Жамдай азиз Лайлама
Язмагъа сююп салам.

Гьалымдан сорай бусанг,
Кёп тизив гёрер гёзге.
Бек рагьатман, къайгъым ёкъ
Сизин гёрмекден оьзге.

Гёрюшмекни излеймен
Гьар гюн де, гьар гече де.
Сагьынмакълыкъ кар эте
Юрегиме нече де.

Гьашыкълыкъ бек къыйын зат,
Билесендир оьзюнг де.
Языгьынг чыкъма ярай,
Тура бусанг сёзюнгде.

Сагъа берген сёзюмде
Гьеч ялгъан айтмажакъман.
Заман чы узакъ болажакъ,
Къыш битмей къайтмажакъман.

Къыйналсакъ да чыдарбыз
Бу йыл къыш дёрт-беш айгъа.
Ялынчлы болуп къайтман
Атанг Ибрагьим байгъа.

"Давут", деп язгъап эди.

Лайла бу кагъыз гелгенге бек сююнген эди. Буса да къыш битгинче Аштарханда туражакъман дегенге, ону да кёп узакъ заман гёрюп къайгъыра эди. Нечик де Давутну иши алды ерли болуп, Ибрагьим сюеген кюйде байлыкъгъа сама етишир бугъай деп умут этип, бираз юрегине маслагьат бола эди. Буса да Давутгъа бир кагъыз язып, баягъы Гьалиматдан Османгъа берип йиберди, Осман да элтип почгъа салып, бир нече гюнден сонг кагъыз Давутгъа етишип, ачып охуп къараса, Лайла язгъан:


Мени азиз Давутум,
Кагъызынг етд магьа.
Таза юрекни ичинден
Салам язаман сагъа.

Гьалынг билип, сююнюп,
Аллагьгъа макътав этдим,
Тюрлю-тюрлю хыялгъа,
Ойгъа минип де гетдим.

Сенден кагъыз гелмей деп.
Ольгенмен къарай-къарай.
Бир сёзюнг авур тийди,
Ойлашсанг билсенг ярай.

Сагъа берген сёзюмден
Жаным сав туруп къайтман.
Юрегимде ёкъ сёзню
Оьлтюрген учун айтман.

Болжалны узакъ саласан,
Гёрмей турмагъа къыйын.
Къыналсакъ да чыдарбыз,
Къазанма къара, жыйын.

Малгъа абур, сый бере,
Гьалиги заман шулай,
Къыйын гёзге гёрюнмес,
Ялкъмай къазансанг къолай.

"Лайла", деп язгъан эди.

Давут охуп сююнюп, къышны узакълыгъы, сувукълугъу да ЭСИНден тайып, рагьат яшап тура эди. Бир гюн Давут баягъы Пахрутдинге барып, оьзюмню гьалымны сама билдирейим, "сёзюнде турмады" деп магъа айып этмесин деп эсине гелип, пайтонгъа минип, Пахрутдинлеге барып, эшигини зангин басды. Бир къуллукъчу къатын чыгъып, Давутгъа уьйге гир деди.

Давут уьйге гирип къараса, Пахрутдин чай ичип турагъанын герюп, салам берди. Пахрутдин де туруп, саламын да алып, хошгелди берип, эсенлик-аманлыкъ сорашдылар. Давутгъа ер гёрсетди, олтуруп чай ичип битген сонг, Пахрутдин:

- Арив гелдинг, бираз гечикгенге Бакуде къолай гёрюп къалдымыкен, бир кагъыз сама неге язмай деп, эсиме гелип турады,- деди.

Давут да оьзюню ишин, ёлда Анна булан къаршы болуп, ону яшын сувгъа тюшюп чыгъаргъанын, олар да оьзюне этген къуллукъну, минг манат акъча да бергенин айтып, дагъы да сен гишилеге барып къуллукъ этме, сени гишиге гёзюнг къарамасдай этербиз деп, сёз бергенин айтды.

Пахрутдин:

- Не яхшы иш, гёремисен, балам, гиши шулай бир ишге къаршы болгъанда эринмей, жанын аямай батырлыкъ этсе, орус болсун, бусурман болсун, бек гьюрмет этип, хадирин билип, жанындан азиз гёрежеги белгили. Аллагь сени насибингни, талигьингни ачма сюйгенде, сагъа ол къатынны къаршы этген. Ону эри Александр Аштарханны ичинде бек уллу бай гишидир. Не этемен десе де, къолундан гелир. Шу сен сувдан чыгъаргъан бир уланы, дагъы да бар къызы болмаса, авлети де ёкъдур. Озокъда, сен олагъа этген яхшылыкъны къаршысына олар сагъа къуллукъ этер. Сен де оларда турсанг да къайырмас, тек сав тур, хыянат болма. Динингни ташлама. Нафсынга иерип, бузукъ ёлларда юрюме. Кёп адамлар, нафсыны айтгъанын этип, насипсиз болгъанлар, гёргенсендир,- деп насигьат берди.

Давут ашап-ичип битген сонг, Пахрутдинлеге савбол да этип, пайтонгъа да минип, къонагъы Александрлагъа барды. Къараса, бир пристоп гелип, Давут Абдурагьман огълу мундамы?- деп Александрдан сорап тура. Александр да, ону не этесен, муна шу гелип тюшген улан Давут, огъар не къуллугъунг бар?- деп сорады.

Пристоп:

- Ол сизин яшны сувдан чыгъаргъан болгъан. Ону да язып, губернаторгъа белгили этген. Ону учун огъар разиликге "наград" берилежек, губернатор чакъыра, онда бармагъа герек,- деди.

- Кёп яхшы болур,- деп, Александр да, Давут да, баягъы пристоп да, пайтонгъа минип, губернаторну кансаралына бардылар. Губернатор буланы гёрюп:

- Давут Абдурагьманов сенмисен?- деп сорады. Давут да:

- Менмен,- деди. Губернатор:

- Баракалла, балам, шулай болмагъа герек, гиши башына бир иш тюшген заманда, жанын аямай къуллукъ этсе, бет-ярыкълыкъ табар, гьар ерде аты айтылыр. Эринип, осаллыкъ этип тургъан гишини иши бир заманда да онгарылмас. Сен этген гьюнеринг магъа белгили болгъан эди. Ону учун сагъа шу медалны беремен,- деп бир кёкюрекге тагъагъан алтын медалны ленти булан чыгъарып Давутну кёкюрегине такъды. Дагъы да медалны шагьатнамасын да берди. Шагьатнамагъа: "Кавказиялы Давут Абдурагьмановгъа этген батырлыгъыны мукафат[18] учун берилген" - деп язылгъан эди.

Давут сююнюп, губернаторгъа этмеге тарыкълы болагъан таъзимни, икрамын[19] да этип, Александр да бек сююнюп, къайтдылар. Анна да, къызы Мария да гёрюп, Давутгъа къутлап, сююндюлер. Шулайлыкъ булан арив яшап тура эдилер.

Давут буларда тургъан чакъы да бош турмай, тюкенде сатыв этип, эринмей не къуллукъ буса да тез бажарып, оьзюню сатыв-алывгъа гелишли тили булан гелеген халкъгъа бек сюйкюмлю гёрюнген эди. Александр да муну булай бажарывлу болмакъ себепли бек сююп, не зат эте буса да Давутгъа сорай эди. Давут буланы бир уланы йимик болуп оьзюню турагъан бир белгили уью, гьар не тарыкъ-гереги гьазир эди. Давутгъа чай-зат, башгъа тарыкъ-герегин буланы къызы Мария гелтире эди.

Гьар гюн тартынмай Давутну янына гелип-гетип лакъыр этип юрюмек себепли, Марияны юрегинде Давутну сюймеклик бар эди. Буса да Давутгъа айтмагъа базмай эди.

Давутну янына гиргенде гьашыкълыкъны гьакъындан лакъырлар эте эди. Бир гюн Мария, Давутну янында олтуруп, лакъыр этип турагъанда, сёзден сёз чыгъарып айтды:

- Давут, мен гьали он етти яшымдаман. Яш заманымдан берли башгъа тарыкъсыз затлагъа гёзюмню къаратмай, гьар не охумакъны, башгъа орусча, французча язылгъан янгы китаплагъа кёп къарап, дюньяда яшайгъан халкъланы гьалларын билмекни къастында болгъанман. Гьар не ерге къараса, бар миллетлер илмугъа, оьрленмекге къаст этип, тюрлю-тюрлю китаплар язып, халкъны тюз этмекни къастында болуп гёрюнелер. Сизин муслиманланы, тюзелмек чи къайда, гюнден-гюн тёбенленип, вагьшиликде, эсги ёлда этип гёрсетелер. Мени де олай эсиме геле эди. Бир адамны муслиман экенин билсем, огъар адам гёз булан чы нечик де къарамай эдим, къыр адам йимик болуп гёзюме гёрюне эди. Буса да сен бизге гелгенли, гьисап этип къарайман, сени юрюш-турушунг, гиши булан этеген арив сугьбатынг[20] кёп маърипатлы гёрюне. Нечик де маданият гёргенинг белгили, билмеймен, башгъа муслиманлар да шулаймы, ёкъ буса сен европалыланы арасында оьсюп, олардан тарбиялангъанмысан? Сендеги тарбия, сендеги маданиятлыкъ европалыланы арасында да бек аз табулажакъ, о недендир?- деди.

Давут:

- Мария, сен айтагъан - герти, европалылар бизин муслиманлагъа, ол сен айтагъан гёз булан къарап, кёп яла ябалар. Бизин муслиманлар олар айтагъан кюйде тюгюл. Эгер бизин динибиз айтагъан маданиятны биз ёлу булан юрюте бусакъ, мен тюгюл, бизге негьакъ яла ябагъан европалыланы тюзелгенлери де гьайран болур эди. Европалылар загьирден тарбиялы, маданиятлы болуп гёрюнеген учун да, герти тергеп къараса, олар маданиятлы тюгюл. Маданиятны шартлары - оьзюнден уллугъа гьюрмет этип, гиччиге языкъсынмакълыкъ, эркек болду, къысгъа аякълы болду, оьзюню намусун, адамлыгъын сакъламакъ, пакъыр-зайыпланы мурадын битдирип, къыргъа гёзю къарамайгъан этмек - булар йимик нече шартлары да бар. Сагъа бир мисал гелтирип къояйым: оьзюнг яхшы билесен, Европаны къайсы тюзелген шагьарына къарасанг, нече уьйлер толгъан пагьишалар[21], олагьа барып бузулуп, насипсиз болгъан нече-нече языкълар, гьар-бир шагьарда, гьар-бир юртда сатылагъан ичкилер, минглеп тюгюл, миллионлап ички себепли уьюнден-эшигинден, гьакъылындан айрылып юрюйген амалсызланы гёрежексен, огъар ошап нече де ёлсуз ишлер бар, сёз узакъ болажакъ. Бизин динибиз, шариатыбыз шо затланы яратмай. Ону учун, аллагьгъа шюкюр, бусурманланы арасында шо ишлеге бек сийрек къаршы болажакъ,- деди.

Мария:

- Ол чу ялгъан тюгюл, олай ишлер европалыланы арасында яйылгъан. Озокъда, халкъны бары да бир кюйде тюзелип гетмек болагъан зат тюгюл. Гертиси, европалыланы тюзелгенлери де аз тюгюл. Гёресен, сен гьали этилип турагъан ишлени: тюрлю машинлер, электриклер, нече олагъа ошагъан затлар - бары да европалыланы гьюнери, бузукъ халкълар этип болажакъ ишлер тюгюл, деп сёйлеп турагъанда, Александр тюкенден къайтып гелегенин гёрюп, Мария чыгъып гетди.

Бугюн де Мария Давутгъа гьалын белгили этип болмай къалгъан эди. Экинчи гюн Давут тюкенден къайтып, уьйде олтуруп тура эди. Мария янына барып олтуруп, ондан-мундан сёз ачып айта:

- Давут, сен гьали йигирма яшынга гелгенсендир, къыз алагъан заманынг болмаймы? Ёкъ буса оьзюнгню бир юрегинг бар къыз бармы? Сизде бираз эртерек уьйлене деп эсиме геле, деди.

Давут:

- Бизде гючю бар адамлар чы яшлай уьйленелер, бизин олай гючюбюз ёкъ, ону учун мен бираз къазанмагъа борчлуман. Мал болса, сонг гьар не этемен десе де гишини къолундан гележек. Бу заманда бар затны ачгъычы - мал,- деди.

Мария:

- Мен сагъа кёп малы да булан бир къыз биле эдим, сен къабул этсенг, ол къыз сени бек ушата эди,- деди.

- Давут:

- Не къыздыр? Мен мунда гелгенли мени бир къыз да гёрмеген. Ол къыз мени къабул этежегин нечик билесен?- деди.

Мария:

- Къызны къабуллугъун чу биле эдим, сенден сёз алсам, ону иши тынч эди, сенден малын да, жанын да аямажакъ эди. Сени гёрмесе туруп да болмай, сагъа бек юреги тюшген,- деди.

Давут:

- Айтсана, не къыздыр, яшырып нетесен?- деди. Мария уялып-къызарып:

- Муна, сени булан сёйлеп турагъан языкъ Мария,- деп бек къыйналып, нечик де оьзюню юрегин Давутгъа англатды.

Давут бу сезню эшитгенде бираз уялып, тёбен къарап туруп, бираздан башын гётерип Мариягъа къарагъан эди. Марияны аривлюгюн, гьакъыллы англавлугъун, асил, йымышакъ табиатлылыгъын ойлап, шулай къыз булан оьмюрюн йибермекден уллу насип болурму, деп эсине гелип, Марияны сюймеклик Давутну юрегине кар этсе де, шоссагьат Лайланы хыялы эсине гелип, оьзю Лайлагъа этген ваъдалары да, атасы Абдурагьман, дагъы да Пахрутдин айтгъан насигьатлар да эсине гелип, гьакъылын жыйып: ёкъ, мен алгъасамайым, нафсыма сюйгенликни этсем, гьёкюнсем ярай деп, ойлап айтды: "Мария, сен айтагъан сёзлени ойлап къарайман, бир де болмагъа ярайгъан иш деп эсиме гелмей. Нечик десенг? Аввал, бизин динибиз башгъа, экинчи, мен сизге гелип, бу эки-уьч айдан берли сизин бир агьлюгюз болуп тураман. О ишни этсем, хыянат этмеклик бола. Ол да ярайгъан зат тюгюл. Уьчюнчю, мени атам-анамны разилиги герек. Олар да мунда ёкъ. Дёртюнчю, гьали болгъунча мен сизге айтмагъанман: мен бир сёз берип гелген, дюньядан артыкъ гёреген бир къыз бар. Кёп замандан берли огъар гьашыкъман. Ону къоюп, башгъа ерге къарап бажармажакъман. Шу сёзню къойсакъ яхшы, гиши эшитсе де кёп айып зат. Дагъы да сени атанг-ананг эшитсе де, арив тюгюл",- деди.

Мария:

- Давут, сен кёп себеплер чи гёрсетдинг, олар учун бир де бузукълукъ болур деп эсиме гелмей. Башлап, дин дединг. Гьалиги заманда гъар ким оьзю сюйген динни юрютме эркинлик бар. Экинчи, хыянатлыкъны айтасан. Мени атам-анам рази де болуп, кёп сююп этселер, ол не деп хыянатлыкъ бола? Олар кёп рази болур деп эсиме геле. Уьчюнчю, сени атанг-ананг мунда ёкъ дейсен - озокъда оланы разилигин де алма болажакъсан. Сен къабуллукъ этген сонг, олар гери урмаслар. Дёртюнчю, сёз берген, оьзюнг сюеген къыз бар дейсен. Муслиманлыкъда экини де, уьч-дёртню де алмагъа ярайгъаны белгили. Оьзюнг сюйсенг, бажарылажагъын билемен, деди.

Давут:

- Ол герти. Эки-уьч къатын алмагъа гьакъыл булан да, шариат булан да бек амалсыз гьажатлы болгъан заманда, кёп шартлар булан эркинлик бар. Гьеч бир себепсиз, шариат буюрагъан шартланы да тергемей, къуру оьзюню кепи учун экини де, уьчню де алып турагъанларыбыз буса да, олар да шариатны ёлу булан этмейлер. Оланы арасында шариат айтагъан тенгликни юрютюп болагъан адам кёп аз. Оланы гёрюп, башгъа миллетлер бизге, бизин динибизге айып тапма къарайлар. Гертиси, бизин динибиз олар айтагъан ёрукъда тюгюл,- деди.

Мария:

- Муслиманлыкъ олай гьар затны тазаламай туруп къоймайгъаны белгили. Тек ол къатынланы арасында тенглик юрютюп билсе, алмагъа ихтияр да бар. Мен сени адамлыгъынг, намусунг булан тенглик юрютюп болажагъыма инанаман. Сен нечакъы тенглик юрютгенинг учун да, мен гьакъылсызлыкъ этип, сени абурунгну-гьюрметингни сакъламай, сени инжитип, сени хатиринге тиеген ёлларда бусам, сен мени талакъ[22] этген учун да мени сагъа жаным авружагъына сени инандыраман. Шо сен айтагъан, сени юрегинг бар къызны да гюннешлик гёз булан гёрмей, оьзюмню жанымдан да азиз гёрюп, огъар оьзюмню сюйдюрюп болажагъыма да сагъа сёз беремен,- деди.

Давут:

"Мария, мен сени шулай гьакъыллы, англавлу, оьзюнгню гьар кимге де сюйдюрюп болажакъ, марипатлы къыз экенингни билемен, буса да ким биле дюньяны ишин, нечакъы татывлу турагъан адамлар да сувукъ болуп гетеген ёллар бола, аллагь сакъласын, кёп къыйын иш, сен "талакъ этсенг де разимен" дединг. Талакъ деген зат да бизин шариатыбызда бек арив зат тюгюл. Гьакъыл булан, шариат булан амалсыз болгъан заманда, назик шартлар булан бугъар да чы эркинлик бар, буса да бир табун адамлар оьзлени жагьиллигинден, англавсузлугъундан, шариатны билмейгенлигинден, къатынланы бир есир, яда оьзлени кеплиги учун яратылгъан бир тёбен, сыйсыз халкъ деп къарап, олагъа кёп уллу зулмулар этелер. Бирлери оьзюню кепине гёре уьстюне къатын алып, бирлери алгъан къатынларын гьеч бир себепсиз салып йиберелер. Озокъда, булар шариатгъа кёп гелишли ишлер тюгюл. Биз чи олай гьакъылсызлардан болмасакъ ярай эди. Ким биле, болуп гетсе, экибиз де гьёкюнчлю болагъан кюй болмасын деп айтаман. Сен таза юрегинг булан айтагъанны да билемен, мен къабуллукъ этмей де тюгюлмен, сени атанг-ананг къабуллукъ да этсе, мен де уьйге къайтгъанда, ол мен айтгъан къыз да аллагьны языву болуп магъа насип болса, ол да, мени атам-анам да разилик де этсе, сонг чу сен айтагъан сёзге разилик, къабуллукъ этежегиме сагъа сёз берир эдим,- деди.

Мария:

- Давут, шол сен гёрсетеген себеплени барына да мен разимен, тек шо сен айтагъанлар бары да болгъан заманда, сен мени языкъ этмей алажагъынга мени инандырсанг, мени юрегим парахат болажакъ эди. Сен герти кюйде магъа сёз берсенг, сен ялгъан айтмажагъынгны, сёзюнгде туражагъынгны биледим,- деди.

Давут:

- Сагъа таза сёздюр, бек парахат бол. Чархымда жаным бар туруп, мен этген ваъдамдан къайтман,- деди.

Булар бир-бирине сёз берип, инанып тура эдилер. Гелейик энни бу якъгъа.

Муну охугъан ювукълар, Лайланы улан къардашы Агьмат, Давутну къызардашы Зайнапгъа кагъыз язып, ол да умутсуз жавап язып йибергенин унутмагъандыр. Агьмат, Зайнапдан кагъыз гелген сонг, не этежегин билмей, бузулуп бир затгъа да юреги бармай, азып-ирин юрюй туруп, ахыры авруп ятгъан эди. Ибрагьим доктор гелтирип, дарманлар ичирип, нечакъы къараса да - гьеч бир себеп болмай, гюнден-гюн авруву артса тюгюл, гьеч кемимей эди. Муну авруву Зайнапгъа гьашыкълыкъдан экенин Лайла биле эди, атасына-анасына айтмагъа базмай эди. Буса да оьзюню аявлу улан жъардашыны авруву гюнден-гюн артагъанын гёрюп, анасына англатды. Анасы да Ибрагьимге ишни ёругъун айтып:

- Бугъар дагъы дарман ёкъ, янгыз уланыбыз шулай языкъ болуп турмасын, не буса да бир эп этмеге герек,- деди.

Ибрагьим:

- Нечик этейик? Олар тилегенде, бизин къызыбызны бермеген эдик, энни олагъа нечик тилербиз, бермей де гьабас этген эдик. Давутдан яхшы улангъа берирмен деп чи къоймагъан эдим, буса да оьзюбюзню алдыбызда онча аявлу болуп тургъангъа, нечик айтып болду деп, жаным авругъан эди. Билмеймен, нечик этейим?- деди.

Ибрагьимни къатыны Хадижат:

- Мен сагъа айтмагъан учун да, оьзюм хыйлы замандан берли Лайла Давутну сюегенин, бир-бирине кагъызлар язгъанларын эшитген эдим. Гьали де Абдурагьманланы хыялы баргъа ошай. Давут Аштархандан къайтса, дагъы да тилетип къарама сюелер деп эшитемен. Давут онда бек яхшы ерге къаршы болгъангъа ошай, гьали уьюне минг манат акъча да йиберген,- деди.

Ибрагьим:

- Тилетсе чи Лайланы берир эдик, оьзюбюз нечик англатайыкъ?- деди.

Хадижат:

- Олагъа гьар гюн къатнап юрюйген, оланы бек гьалын билеген Гьалимат бар. Мен огъар англатайым, Зайнапны Агьматгъа берселер, биз де Лайланы берир эдик,- деди.

Ибрагьим:

- Англатып къара дагъы, не айтар экен?- деди.

Хадижат шоссагьат Гьалиматны чакъырып, Агьматны авруйгъанын айтып:

- Шулар Зайнапны бермесмикен?- бир ёлугъуп къарасанг, яхшы болур эди. Биз де гьёкюнген эдик. Мен чи молланы шолай бош къайтаргъангъа бугъар хыйлы урушгъан эдим. Бу олай артын-алдын тергемей сёйлеп йибереген гиши дагъы,- деди.

Гьалимат, Хадижат нечик сёйлей буса да, муну юрегин кёп таза билген эди. "Яхшы, мен барып айтайым"- деп Абдурагьманлагъа гетди. Абдурагьман да уьйде ёкъ эди, къатыны Патиматгъа нечик гелгенин, Ибрагьимлер Лайланы да бережегин белгили этди.

Патимат:

- Яхшы Гьалимат, атасы гелсин, айтып къарайым, аллагьны языву бар буса, болур,- деди.

Гьалимат къайтып барып Ибрагьимлеге Патимат айтгъанны да айтды. Патимат да, Абдурагьман гелгенде, Гьалимат гелип гетгенин, Ибрагьим уланы Агьматгъа Зайнапны алма сюегенин, Лайланы да Давутгъа берме негети барын къалдырмай айтды.

Абдурагьман:

- Кёп яхшы болур, Лайланы бермесе де, биз Зайнапны берербиз. Оьзлер йимик тенги табулгъан сонг, биз къалдырмасбыз, тек Давут гелмей туруп чу, бажарылмас,- деди.

Эртен болду, баягъы Гьалимат Абдурагьманлагъа гелди. Абдурагьман да уьйде эди, эсенлик, аманлыкъ сорашып, бираздан оьзю нечик гелгенин, Ибрагьим Зайнапны тилетип йибергенин айтды.

Абдурагьман:

- Гьалимат, яхшы болур, озокъда, олардан яхшы ерге бережекбизми, буса да Давут да уйде ёкъ, о да гелсин, берирбиз. Биз этгенге Давут да чы зат айтмас эди, бусада янгыз къызардашын, мен уьйде ёкъ туруп, этип къойгъандар деп, бираз юреги бузулмасын,- деди. Гьалимат да Абдурагьман айтгъан сёзлени барып Ибрагьимге айтды. Олар да бек сююндюлер, Агьмат да эшитип сююнюп, бираз гёнгю де рагьат болду.

Ибрагьим:

- Гьалимат, сен барып Абдурагьмангъа айт. Давут язбаш болмай къайтмажакъ деп эшитемен. Огъар бир кагъыз язсын, эки де яхшылыкъны гечикдирмей этейик. Гьали Эдил бузлагъандыр, Царысындан машин булан гелсин. Яз болгъунча къаратмайыкъ,- деди.

Гьалимат да барып Ибрагьимни сёзлерин Абдурагьмангъа айтды. Абдурагьман да бир кагъыз язып почгъа салды. Бир нече гюнден сонг кагъыз барып етишди. Давут кагьызны охуп, мурадын билип, оьзюню къонакъларына англатды. Олар да: "Кёп яхшы болур, ата-ананг къайт деп айта буса, къайтмасанг ярамас. Буса да сен бизин бир уланыбызсан, унутуп къоймассан, Марияны сёзлерин, сен огьар этген ваъданы да эсингден тайдырмассан. Мария оьзюню юрегип, сен айтгъан сёзлени бизге алглатгьан эди, бизин де янгыз къызыбыз, ол сюйгенни этсек яхшы. Биз сени таныйбыз, сен ону языкъ этмежегингни билебиз, сени шулай таза юрегинг болуп, намартлыгъынг болмагъангъа сагъа кёп разибиз. Шу он минг манат акъчаны да ал, тарыгъынга харжларсан, дагъы да акъча тарыкълы болса, бизге белгили этерсен,- берирбиз. Сен Марияны алмагъан учун да, сени башгъа гёрмежекбиз. Гертиси, ону юреги сенде болмакълыкъгъа гёре, алсанг чы, бек арив гёрежекбиз. Оьзюнг уьюнге етишип, парахат болгъанда, бизге ишингни-гьалынгны белгили этип бир кагъыз да язарсан. Бизин юрегибиз сенде болажакъ, аллагьгъа аманат бол"- деп, он минг манат акъча да, башгъа савгъатлар да берип, бир пайтон да тутуп гьазир этдилер. Давут да, буланы къолларын алып, савбол да этип, пайтонгъа минди. Александр да муну оздуруп, Царицынгъа гетди.

Мария Давут булай тез гетер деп умут этмей эди, бирден алгъасап гетгенге кёп пашман болуп, кёп заман болгъунча артындан къарап къалды.

Булар Царинынгъа барып, Александр Давутну машинге миндирип, яхшы ёл этип йиберди. Давут да бугъар савбол да этип, къайдасан, Кавказ деп, къуш йимик болуп гетди.

Давут машинни ичинде, бир Лайланы, бир Марияны хыялып гёз алдына алып оьз-оьзюне йыбанып бара эди. Шулай юрюп, бир нече гюнден оьзюню юртуна етишди. Оьзюню гелгенин белгили этип, Абдурагьмангъа тел ургъан эди, ювукълары, къардашлары вокзалгъа алдына чыкъгъан эди, олар да къаршы болуп, сююнюп уьюне гелдилер. Анасы, башгъа къавум-къардашы да гелип гёрюшдюлер. Лайланы юрегине де кёп уллу шатлыкъ тюшген эди. Валгьасил, эки де уьйде сююнмейген адам ёкъ эди. Давут он минг манат акъча алып гелген дейген хабар да халкъгъа яйылып, Ибрагьим де эшитген эди. Бир кепек акъчасы болмаса да, Лайланы Давутгъа бермеге юрегине тюшген эди. Умутсуз ерден олай акъчасы болмакълыкъны да бек арив гёрген эди. Ибрагьни бир-эки гюнден, сонг баягъы Салим молланы Абдурагьманлагъа йиберди. Молла да барып Абдурагьмангъа Ибрагьимни той этмеге алгъасайгъанын, бережек-алажагъын да сейлеп, къайсы тойну алдын этме сюегенин сорады.

Абдурагьман да:

- Мен алдын тилегенмен, мен алда этмеге тийишли эдим, буса да олай этмейли, эки де тойну бир гюн этейик. Олар гьазир болсун, биз де гьазирлик гёрейик, шу айны ярыгъында, гелеген хамисгюн этербиз,- деп молланы къайтарды.

Молла да барып Ибрагьимге айтып, олар да, булар да гьазирлик гёрюп, кёп уллу тойлар да этип, Лайланы Давутгъа, Зайнапны Агьматгъа элтдилер. Кёп замандан берли янып-гююп турагъан бу гьашыкълар да муратларына етишдилер.

Бир нече гюнден сонг Давут Лайлагъа оьзю Мариягъа сёз берип гелгенин, Лайла оьзю де, Лайланы адамлары да къабуллукъ этсе, Марияны алмагъа сюегенин англатды.

Лайла:

- Кёп яхшы къабуллукъ этемен. Олар сагъа онча яхшылыкъ, адамлыкъ этген сонг, сен де сёз де берип гелген сонг, бир де этмесе ярамас. Бизин уьйдегилер чи нечик де рази болурлар, тек булагъа англатып къарамагъа герек. Биз къабуллукъ этген сонг, булар да башгъа сёз айтар деп эсиме гелмей, деди.

Давут, Лайладан булай арив сёз эшитмеклигине сююнюп, баягъы ювугъу Османгъа айтып, Абдурагьмангъа да, Патиматгъа да англатды. Олар да Лайланы хатири учун болмаса, бизге чи башгъа тюгюл эди, ол да къабуллукъ этген сонг, кёп яхшы болур, Ибрагьимлеге де айтып къарамагъа герек деп, жавап берди. Осман барып олагъа да айтды. Олар да разилик этип гечикдирмей этмеге герек, Агьмат да, сен де, Давут да барып алып гелигиз деп, Османны къайтарды. Булар да гьазир болуп, уьчевю де машинге минип, Аштархангъа барып, Александрланы уьюне тюшдюлер. Олар да, айрокъда, Мария буланы булай тез гелмеклигине сююндюлер. Тогъуз-он гюнню ичинде Марияны гьазирлигин гёрюп, кёп сеп де этип, он беш минг манат акъча Марияны къолуна да берип, Александр да, къатыны Анна да, башгъа къардашлары да буланы оздуруп, Царицынгъа барып, буланы машинге миндирип, булагъа яхшы ёл да этип, Давутгъа Марияны бек аманат да этим къайтдылар. Булар да оьзлени гелегенин белгили этип, Абдурагьмангъа тел урду. Бир-эки гюнден машин буланы юртуна етишди. Вокзалгъа буланы алдына гелген адамлар, къатын-къызлар, Марияны бек аявлап пайтонгъа миндирип, уьйге алып гелдилер. Уллу той да этип, гебин де къыйып, Мария да мурадына етишди.

Лайла Мария булан бек татывлу яшай эди. Буланы гёрген адам: булагъа гюннеш деп чи нечик де айтмажакъ эди, эки къызардаш буса да булай арив турмас деп эсине геле эди. Давут да Агьмат булан ортакъ болуп, Агьматны тюкенин дагъы да уллу этип, кёп мал да салып, гьар йыл макариягъа Мескевге де барып, шу дёверекде айтылагъан магазин болгъан эди. Кёп замап да гетмей, Лайланы бир уланы, Марияны да бир къызы болуп, Абдурагьман да уланына Абдулгьамит, къызына Гьанипат деп ат къойгъан эди. Зайнапны да бир уланы болуп, огъар да Абдурагьим деп къойгъан эдилер. Бу яшланы да ата-аналары яхшы тарбия этип, бек арив рагьат яшап туралар.

------
1912 й.


1. Исрап - тутумсузлукъ, пучлукъ.

2. Тартип - низам

3. Таржума - гёчюрюлмек (бир тилден оьзге тилге).

4. Фаннулар - илмулар.

5. Нагьву - синтаксис.

6. Сарп - морфология.

7. Мантикъ - логика.

8. Маан - литератураны теориясы.

9. Фикъгьи - шариат.

10. Шаргьлар - ачыкълавлар.

11. Гьашиялар - баянлыкълар.

12. Ихтилаф - эришивлюк.

13. Гьандаса - геометрия.

14. Насара-янсурулар - тарыкъсыз склонениялар.

15. Рагьбат - иштагь.

16. Усул - метод.

17. Иътикъад - иман.

18. Мукафат - савгьат, баракалла.

19. Таъзим, икрам - абур, сый.

20. Сугьбат - лакъыр.

21. Пагьишалар - законсуз ишлер, чархын сатагъанлар.

22. Талакъ - къатын салмакъ

Размещено: 09.12.2008 | Просмотров: 3895 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.