Кумыкский мир

Культура, история, современность

Необходимо, чтобы народ сам был хозяином своей судьбы

Беседа с депутатом Госдумы Хизри Шихсаидовым в редакции газеты "Ёлдаш"

Халкъ оьзюню къысматына оьзю ес болгъаны герек

PhotoАлда да билдиргенибиз йимик, гёрмекли жамият-политика чалышывчусу, РФ-ни Пачалыкъ Думасыны депутаты Хизри Исаевич Шихсайитов булан "Ёлдаш" газетни редакциясында ёлугъув болду ва ону булан бетге-бет бек маъналы лакъыр юрюлдю. Шо ёлугъувну барышында ол "Ёлдаш" газетни яратывчу къуллукъчуларыны соравларына да жаваплар берди. Ёлугъувну ача туруп, газетни баш редактору К.М.Алиев оьзюню сёйлевюн булай башлады:

- Сиз бизин редакциягъа гележегигизни барыбыз да биле эдик, кёп сююп де къаравуллай эдик. Алда да сиз бизде болдугъуз. Бизин унутмайгъаныгъызгъа да баракалла билдиремен. Бугюн биз сизге тынглама сюебиз. РФ-ни Пачалыкъ Думасына сайланып, депутат болгъаныгъыздан берли де ярым йыл битди. Сизге берме онгарылгъан соравларыбыз да бар. Бирдагъы да хошгелдигиз, дагъы да гелеген болугъуз. Бир алдын оьзюгюз айтмагъа сюегенигизден башласагъыз, сонг соравларыбыз да болур.

- Мени оьзюне тартагъан эки ер бар. Бириси - Къумукъ театр, бирдагъысы - бизин "Ёлдаш" газетни редакциясы. Редакциягъа гелип, адамлар булан ёлугъуп, лакъыр этип, бизин гьалыбызны, гюнюбюзню билме боласан. Сонг дагъы да, сизге де тынглап, оьзюмню ишиме бакъгъан якъны да кюйлеме боламан. Балики, хыйлы масъалаланы да башгъачалай англарман, гёрермен. Онда, Москвада турагъанда республикада болуп, юрюлюп турагъан агьвалатланы телевизоргъа къарап, радиогъа тынглап, заманында билмеге, эшитмеге болмайсан чы.

Сизге кёп гелмесем де, тек юрегим тарта, сизин булан ёлукъма гьасирет боламан. Булай ёлугъувлар гьар заманда да болуп да турмай, етишме де етишмей. Шо саялы да ёлугъувлар депутатлагъа да, кимге де, айрокъда политика булан яшайгъан, турагъан адамлагъа тарыкъ, пайдалы да дюр. Баш редакторугъузну да яхшы таныйман, бирче де ишлегенбиз. Гьар ёлукъгъанда газетни гьалын, огъар язылыв не даражада экенин сорай боламан. Ону тиражы аз буса, озокъда, юрегинг аврумай болмай. Яда гьакимлер, халкъ газетге тергев этмейми, яда башгъа себеплерден язылывгъа къуршалма сюймейми? Шогъар себеплер де ёкъ тюгюлдюр. Тек, не болса да, яшав оьзюню агъымы булан оьтюп тура. Сонг да, газетни бир нече сагьифалары рус тилде чыгъагъанын да арив гёремен. Неге тюгюл де, яшлар, кёбюсю уллулар да ана тилин осал биле. Олай болгъанда, рус тилде сама да охуп, халкъны гьалын, яшавун, къысматын, тарихин, Дагъыстанда не болуп турагъанны гьакъында билежеклер.

- Хизри Исаевич, сизин РФ-ни Пачалыкъ Думасында нечик къабул этди? Онда оьзюгюзню нечик гьис этесиз, кимлер булан иш тутма тюше. Шо гьакъда ойларыгъызны, пикруларыгъызны айтсагъыз арив болар эди.

- Гертисин айтсам, РФ-ни Пачалыкъ Думасындагъы гьалны мен ушатмайман. Шону неден гёрме бола? Биринчилей, 450 депутатны 315-и, аслам яны, "Бирикген Россия" деген партиягъа гире. Къалгъан партиялар буса шогъар къошум гьисапда къабул этилинген. Ондан къайры да, шо партия ортакъчыларыны генглешген жыйынларда сёзю де тутулмай, оланы таклифлери де гьисапгъа да алынмай. Неге тюгюл де, оьрде де эсгерип гетдим, "Бирикген Россиягъа" кёп адам гире. Закон къабул этме яда онда тюзелтивлер этме тюшсе, шо тавушгъа салына. Шо партиягъа къошулагъанлар кёп болгъан сонг, озокъда, оланы тавушу, сёзю таъсир этип, муратлары да яшавгъа чыгъажакъ.

Пачалыкъ Дума башлапгъы маънасын тас этген, гючю осаллашгъан демеге ярай. Айтагъаным, алда депутатлар бир къарар яда закон къабул этгенче, ону арагъа салып эришивлер, пикру алышдырывлар бола эди. Гьали олай адат ёкъ. Бир гезик жыйында депутатланы арасында бир масъалагъа байлавлу эришивлюк болгъанда, ону Председатели Б.Грызлов: "Бу сизге эришивлер юрютеген ер тюгюл",- деди. Сайки, ону да ойларына гёре, парламентдеги, Пачалыкъ Думадагъы иш оьзлер талап этеген, айтагъан ёлда юрюлежек. Олар сюеген кюйде къарарлар да къабул этилинежек.

Парламентни ичинде группалагъа бёлюнегенликни де тюз гёрмеймен. Мисал учун, санктпетербурглулар, москвалылар ва оьзгелери де айры-айры группалагъа бёлюнген. Озокъда, кемчиликлеге де ёл берилежек. Сонг да, культураны комитетини председатели Россияны халкъ артисти И.Кобзон эди. Партияны ортакъчыларын, бары да депутатланы да чакъырып, жыйын этип, И.Кобзонну, спорт комитетни председатели В.Третьякны кютеген къуллукъларындан азат этип, санктпетербурглуланы сайлап, оланы ерлерине белгиледилер. Шондан сонг белгили кинорежиссёр Говорухин оьзюню сёйлевюнде: "Биз артдагъы он йылланы ичинде коммунист партиягъа къабуна эдик. Гьали "Бирикген Россия" буса, оьзлени ишине, анализ этип, ачыкъ гёзден къарамай, оьз-оьзюне къыймат берив, ишин анализ, критика этив ёкъ. Оьзгелени оюна, пикрусуна къулакъасмай, гьисапгъа алмай, гьызындан чыкъгъанны да, ёлундан тайышгъанны да сюймей, адамланы инжителер. Олай партия узакъ сакъланармы экен?"

Ону булан разилешмеге де ярай, неге тюгюл Пачалыкъ Думаны ичинде олай, гьакъыкъатгъа къыйышмайгъан шартлар яратма, оьзгелени къыйыкъсытма ярамай. Башындан тутуп да "Бирикген Россия" айтгъан бар, айтмагъан ёкъ деп гелген. Башгъа партияланы пикруларына тергев этмей, къарарлар, законлар къабул этме ярамай. Бу мен ушатмайгъан бир яны. Бирдагъы, мени кепиме гелмейгени - РФ-ни Пачалыкъ Думасында кадрлагъа бакъгъан якъда алышынывлар ёкъ. Партияланы, комитетлени башын тутагъанлар, буйрукъ берегенлер де, талап этегенлер де даим биревлер бола. Сонг дагъы да, бизин республиканы да, Темиркъазыкъ Кавказны да алгъанда, "Бирикген Россия" деген партиягъа сайлангъан, тавуш алып, ону ортакъчылары болгъан 20 адам бар. Шону учун да бизин якълылардан да, мисал учун, къабарты-балкъарланы, мычыгъышланы, ингушланы вакиллерин де бир-эки комитетге башчы этип белгилеме ярай чы. Не буса да, бизин якъны тергевге алмагъан. Мен оьрде де эсгерген кюйде, бизин оьзюбюзню командабыз бар, не этме герекни де билебиз, биз айтгъан кюйде болажакъ демеге сюелер. Шо саялы хыйлы депутатланы оьзлени борчларын кютме, чалышма гёнгю де ёкъ. Сиз телевизордан да гёргенсиздир, Пачалыкъ Думаны жыйынларында кёбюсю депутатлар болмай, гелмей къала. Неге тюгюл де, олагъа агьамият береген, тавушун эшитегенлер ёкъ. Эгер де онда аслу масъаланы арагъа салып къарама герек буса, шо заман алданокъ фракцияланы ёлбашчыларын токъташдыралар. Олардан къайры биревню де сёйлеме, сёз айтма ихтияры ёкъ. Фракцияланы жыйынында гьар ким оьзюню пикрусун, оюн айтып, эришивлюклер этме бола, тек уллу генгешлерде, жыйынларда партия айтгъанны этип, ону якълама герексен. Бирев сама талапланы гери урса, ол адамны чакъырып, огъар айыплар этип, ону булан айрыча лакъыр юрютежеклер. Олай да, кёплер В.Путин "Бирикген Россиягъа" ёлбашчылыкъ этегенни ушатмай, оьз арасында огъар разисизликлер билдирегенлер де болду. Партияны ортакъчысы, члени тюгюл буса, ол огъар башчылыкъ этме боламы? Бу, озокъда, къыйышагъан иш тюгюл. Ондан къайры да, ол пачалыкъны Председатели болгъанын да онча къабул этегенлер ёкъ. Булай къарсалавлу гьал эришивлюклеге, къалмагъаллагъа гелтирме бола.

Сонг дагъы да, 2020-нчы йылгъа ерли гьар тармакъда иш гёрмек муратда программалар къабул этилген эди. Бугюн, тангала, бирисигюн не болагъанны, не этежеги белгиленмеген ондан не программалар бола. Сайки, 12 йылдан сонг ондагъы талаплар яшавгъа чыгъажакъ демеге сюелер. 12 йылдан сонг олар оьзлер де, огъар жавап берме адамлар да болмай къалмакъ бар. Программалар кёп болгъан сайын, иш аз юрюле. Шону учун да Пачалыкъ Думадагъыланы кёбюсю шогъар къабуна, къарсалай. Неге тюгюл де, шо программалагъа гёре халкъны яшаву яхшылашажакъ деп маслагьат этип туралар. Тек пенсия алагъанланы, студентлени, айрокъда билим берив, савлукъ сакълав тармакъларда чалышагъанланы яшав гьалы девлетли, моллу, тарчыкъсыз болсун учун этилеген иш, алгъа барыв ёкъ. Булай болажакъ, олай болажакъ деп, халкъны башын чырмап, бош умутлагъа таяндырып туралар. 14 процентге алапаланы артдыра, инфляция буса, 20 процентден де озуп, артып гете. Сиз оьзюгюз де не болуп турагъанны гёресиз. Бары да мал-матагьланы, ашамлыкъ продукталаны багьалары артып тербей. Алапалагъа бир-эки манатлар къошуп къойма тюшмей, оланы яхшы кюйде артдырма тарыкъ. Шо заман адамлар башгъалыкъланы гьис этежеклер.

Гьали булай гьалны гёз алгъа тутугъуз. Мисал учун, газны да, напны да чыгъарыву кемип, аз болуп къалса яда оланы багьалары тёбен тюшсе, не болажакъ? Бизин юрт хозяйствобуз, промышленностубуз бармы? Экономиканы нечик гётерме болажакъ? Шо заман бу масъала арагъа да салынажакъ, эришивлюклер, разисизликлер де тувулунуп, гьал оьрчюмек де бар. Гертиси, В.Путин Гьукуматыбызгъа башчылыкъ этме башлагъан вакътини ичинде уьлкебизни абуру да гётерилди, оьзге пачалыкълар да бизин гьисапгъа алагъан болдулар. Умуми кюйде алгъанда, низам да яхшылашды. Тек бизин экономикабыз газ ва нап тармакълагъа аркъа таяп тура. Олар экиси де болмаса, экономикабыз чёгежек, аважакъ демеге ярай.

Бизде бир тайпалар яхшы айлыкъ алапалар да алып, арив яшайлар. Къалгъан халкъны яшаву, турушу макътардай онглу тюгюл. Озокъда, ачыкъ этип айтмаса да, булай гьал депутатланы, айрокъда коммунист партияны ортакъчыларын бек рагьатсызландыра. Оланы партиясы даим оьзлени къаршылыгъын да билдире. "Адилли Россия", ЛДПР Президентни администрациясына таби, оланы таъсирине тюшген партиялар.

- Пачалыкъ Думаны депутатыны не йимик борчлары, ихтиярлары бар? Кимни уьстюне де эркин кюйде, асси болмай гирме боламы?

- Алда партиялагъа гирмей, округлардан сайланып чыкъгъан депутатлар булан сайлавчулар ёлугъуп, лакъыр юрюте эди. Олар не йимик ишлер юрютегенни, талаплары гьакъда сорап биле эдилер. Гьали олай тюгюл. Неге тюгюл, бары да депутатлар партиялагъа къошулуп, олагъа гёре сайлангъан. Ихтиярланы, борчланы гьакъында айта туруп, бир мисал гелтирме сюемен.

Пачалыкъ Думаны генгеши оьтгерилегенде, КПРФ-ден профессор, юрист илмуланы доктору, сиз де билеген абурлу депутат Харитонов сёз алып, Пачалыкъ Думаны Председателине: "Мен сизин уьстюгюзге гирмек учун язылып, гезикге салынгъаным дёрт ай бола, тек сиз къабул этмейсиз. Ончакъы да заман табып болмас йимик, сиз не булан машгъулсуз?"- деп сорады. Ол да ону эшитмейген йимик, соравдан къача. Гертиси, Председателни уьстюне гирме тынч тюгюл. Министрлени уьстюне гирмек учун да язылып, заман къачан етишежек деп, уьч-дёрт ай къаравуллама тюше яда буса олар оьзлени заместителлерине тапшуруп къутулма къаражакъ. Къаныгъывлу кюйде гьаракат этсе, гирме бола. Дагъы да эсгерсем, гьали алда йимик тюгюл. Алда депутатлагъа уьйлер къурма герек, ону-муну этме герек деп тапшурувлар бериле эди. Гьали олар бары да оьлген. Сайлавларда уьст гелген партия оьзлер сюеген кюйде программалар гьазирлей, онгара, оланы яшавгъа чыгъара, бары да жаваплыкъны оьзлени бойнуна ала. Олай янашывлар булан халкъ рази тюгюл буса, дагъы сайлавларда тавушларын шо партиягъа бермей, башгъасына берсин демеге сюелер.

Кадрлагъа бакъгъан якъда да тюз янашыв ёкъ. Адамланы бир шагьардан чакъырып, Президентни администрациясындагъы, Пачалыкъ Думаны ичиндеги бош ерлеге белгилеме ярамай. Ишге къуршай буса, ким къайдан гелген деп къарама тюшмей чи. Оланы билим, англав даражасына агьамият берип, халкъны къысматы гьакъда ойлашагъан, огъар берилген адамланы жыйма герек.

- Хизри Исаевич, Пачалыкъ Думаны составына гиреген санктпетербурглуланы, москвалыланы да бир-бири булангъы аралыгъы нечикдир?

- Шогъар байлавлу Пачалыкъ Думагъа артда болгъан сайлавланы алайыкъ. В.Третьяк бизнесге, сатыв-алывгъа, политикагъа къошулмагъан таза адам. Спорт комитетни ёлбашчысы эди. Олай да, И.Кобзон культура комитетни башчысы эди. Олар экиси де москвалылар, шагьарны мэри Ю.Лужковну командасына гире. Экисин де ишлеринден азат этип, оланы орнуна башгъаланы салдылар. Не эте, Ю.Лужков халкъны душманы сама тюгюлмю? Попов башчылыкъ этегенде, Москва негер ошай эди? Ю.Лужков шо шагьарны нечакъы тюрлендирди, нечакъы яхшы иш этип, ону онгсуз гьалындан чыгъарып, шагьаргъа ошатды. Москва экономика якъдан да оьсе, онда кёп тюрлю уьйлер де къурула. Озокъда, ону кемчиликлери де бардыр. Болса да, эки де адам ону булан байлавлу деп айтып, ишинден тайдырып, оланы ерине санктпетербурглуланы оланы ерине белгилемекни маънасы бармы? Санкт-Петербургдан гелгенлер оьзлени группасын да къуруп, бир-бири булан байлавлукъ тутуп, ёлугъуп, политиканы юрютелер.

Милли республикаланы алгъанда, гьалиге ерли пачалыкъны акъча булан таъмин этеген, ону нечик пайланагъанын тергейген къурум ёкъ. Бизин Россияны бюджетинден даим акъча алып турагъан, дотация гёрсетилеген республика деп оьпкелейлер. Оьзюбюзню хайырыбыз 10 процентден бираз артыкъ болуп токътай. Гертиден де, 90 процентге ювукъ дотация биз оьрден алабыз. Шону учун да, 90 процент дотация алгъандан сонг, республиканы гьалиги гьалындан чыгъармакъны гьакъында ойлашма тарыкъ. Оьзюбюзню хайырыбыз болсун учун да адамлагъа ишлемеге ерлер этме, алапаланы, пенсияланы артдырма герек чи. Шону бирев де этмей, олагъа олай иш гёрмекни пайдасы да ёкъ. Неге тюгюл, абурлу, бары якъдан етишеген, тойгъан адам булан сёйлеме, ёл тапма къыйын бола. Тоймагъан, гьар-бир якъдан етишип болмайгъан адам булан лакъыр этмеге де, гелишмеге де тынч.

Бизин нап ва газ запасларыбыз бар. 300 миллиондан да артыкъ набыбыз, 90 миллиард кубдан артыкъ газ маъданыбыз бар. Бизин республикада экономиканы туризм булан гётережекбиз деп айталар. Шолар бары да бош ёммакълар. Биринчилей, гьар гюн йимик адам оьлтюреген республикагъа бирев де гелмежек. Экинчилей де, бизин республикада туристлени къабул этмек учун да къонакъюйлер ишлеме герек, ёлланы онгарма, янгыртма тарыкъ, олай башгъа янларын да гёз алгъа тутма тюше. Ончакъы ишни яшавгъа чыгъармакъ учун, ким акъча бережек, гёрсетежек? Ондан къайры да, республиканы экономикасын гётерер йимик ондан гелеген гелим де болмас. Путёвкалар да, бары да зат да учуз токътайгъан, бурнубузну тюбюнде Тюркия, Египет, Испания бар. Олай ерлеге ял алма адамлар уьягьлюлери булан бара. Лап да аслусу - аманлыкъ якъдан да юрегинг парахат бола, сен де кимсен деп айтагъанлар, гьызарлайгъанлар болмай. Олай да, бек арив онгайлыкълары, шартлары булангъы къонакъюйлери де бар.

Туризмни масъаласы бизде Умахановну заманындан берли юрюле. Республиканы экономикасын гётережек эки тармакъ бар. Напны, газны багьалары арта бара. Шо саялы да, напны, газны гьайын этип, олар бар ерлени табып чыгъарма герек. Оьзге гьукуматлагъа, мисал учун, Татарстанны, Башкъартостанны, Къазахстанны, Азербайжанны сынаву гёрсетген кюйде, нап, газ чыгъарыв башлангъандокъ, ёллар да, школалар да къурулажакъ, оьзюбюз къазанып, гелим алмагъа болажакъбыз, хайырыбыз да, иш ерлер де болажакъ. "Немец юртну", "Лазурный берегни" къурма айланалар. Шонда къурувчулагъа уьч йылгъа тюгюл иш болмажакъ. Сонг олар не этежеклер? Шо саялы да, бирдагъы да такрарлайман, напны, газны гьайын этип, шолар булан гелим, пайда гелтирме тарыкъ. Шо масъаланы чечиливю де оьрдегилерден, Россиядан гьасил. Онда сюйсе "Лукойлны", "Ростнефтни" вакиллери болсун, оланы чакъырып, муна сизге лицензия да, Дагъыстангъа барып, напны, газны чыгъарывну гьайын этигиз деп айтса бола. Шоссагьат республикадагъы яшав, гьал алышынма башлажакъ.

Тюзю, террорчулукъну да биздеги адамлар осал яшайгъанлыкъ булан байлайман. Уьягьлюсю де, яшлары да булангъы, уью-эшиги, имканлыкълары да ёкъ 23-24 йыллыкъ жагьиллени гёз алгъа гелтиригиз чи. Олайланы онгайсыз яшавубуз, ишим де ёкъ, пачалыкъны янындан да якълав ёкъ, нечик этейим, не ёл табайым деп ойлашмагъа борчлу эте. Олайланы да, сагъа акъча да бережек, кёмек де этежек деп дамагьландырып, ислам динни де себеп этип, террорчу группалагъа тартма, къошма къарайгъан адамлар арагъа чыгъа. Биздеги билим берив тармакъгъа да, охув ожакълагъа да башгъа гёзден къарайлар, разисизликлер билдирелер. Гертиден де, Магьачкъаладагъы оьр, хас охув ожакъланы битдирген касбучуланы, специалистлени Москвада, Санкт-Петербургда ишге алма сюймей? Неге тюгюл де, бизде охуп диплом алгъанланы 90 процентини билими ёкъ. Сиз де билеген, гёреген, эшитеген кюйде, бизде акъчаны гючю булан охуй. Неге дарс беривчюлер урушбат, акъча алагъанны гьали англама башлагъанлар? Сонг, дарс беривчюлер булай адамлар, акъчагъа къарай деп айталар. Дарс беривчюлер де пачалыгъыбыз яратгъан къыйынлы яшав шартлардан, къайдалардан нечик де ёл табып, яшамакъ учун студентлер берген акъчаны алма борчлу болалар.

Гьасиликалам, бизде олар урушбатчылар, Россияда буса оланы студентлеге билим бермей деп гьисапгъа алгъанлар. Охув ожакъланы битдиргенлени гележеги нечик болажакъ дагъы? Урушбат берегенлер де дарс беривчюлени башын сёйлемей, низамсызлыкъгъа къабунмай, рагьатсызланмай тюгюл чю. Болса да, амалы ёкъ, авлетлери оьзгелер йимик билим алгъанны, уьй-эшик къурма акъчасы, дачасы болгъанны да, машин де алып, адамшавлу яшамагъа сюелер. Булар бары да гьакъыкъатгъа да къыйыша, огъар биревню де къаршылыгъы да болмас. Къудратны Есиси адамлар ёругъу-ёлу булан, харлысыз кюйде яшасын учун, дюньяны бары да ниъматын-топуракъны, агъачлыкъланы, денгизлени, айланабыздагъы гёзелликни яратгъан. Пачалыгъыбыз буса дарс беривчюлер, профессорлар 15-16 минг тюгюл, 60, 70, 80 минг манат алапа алып, юреги тынышагъан кюйде яшамакъ учун шартлар, низам, имканлыкълар болдурма къарамай. Шо заман урушбатчылыкъгъа да ахыр салынажакъ эди.

Не учун экономиканы ёрукълашдырагъан фонд акъча топлай яда тыш пачалыкълардагъы банкларда не саялы оланы сакълай? Шо акъчаны, урушбат да алмай, яхшы, тындырыкълы кюйде студентлеге билим берсин учун дарс беривчюлеге берме герек эди. Оьр охув ожакъланы тарыкъ-герек къураллар булан ясандырмакъ учун харжлама тюше эди.

- Бизин Президентибиз авзун толтуруп кадр масъалаланы чечегенде, бир-бир адамланы къуллукълагъа белгилейгенде, миллетлени гёз алгъа тутабыз деди. Тек къумукълар ишлеп гелген, мисал учун, Гьисап палатагъа, Федерация Советге бизин миллетни вакиллерин тайдырып, башгъаланы салды. Къумукълар шо масъаланы гётергенде, ол дарги, авар, къумукъ ерлер ёкъ, адамны бажарывлугъуна къарайбыз деген эди. Не буса да, къумукълагъа етишгенде, гьал алышынып къала. Сонг дагъы да, М.Алиев ДР-ни Халкъ Жыйыныны Председатели заманда Бабаюрт райондагъы топуракъларда гьайванчылыкъда ишлейгенлер учун фермалар къурма герек деген. Гьакъыкъатда буса шо ерлерде аварлар юртлар къургъан, оланы топуракъны есилерине береген бир кепекге тиеген пайдасы да ёкъ. Оьзлер олар тав районланы табилигинде. Шо бир ерде де болгъан иш тюгюл. Эки де масъалагъа сиз нечик къарайсыз?

- Кадр масъалалагъа байлавлу - къыйын сорав. Неге тюгюл де, пелен ерден, къурумдан къумукъну тайдыргъан деп айтагъанда, биз оьзге тармакълагъа, министерликлеге, ведомстволагъа белгиленеген къумукъланы унутуп къалабыз, оланы гьис этмейбиз. Озокъда, мизанлагъа да салып, тартып, миллетлеге гёре ерлени пайламакъ бек къыйын иш. Гертиден де, гьар миллетге гёрсетилинген, оланы атына байлангъан, токъташдырылгъан ерлер ёкъ. Тек умуми алгъанда, гьар миллетни арасында процентлеге гёре ерлени пайлавну, къуллукълагъа белгилевню сакълама герек. Мисал учун, къумукъланы 14 проценти яхшы къуллукъларда буса, шо санавну сакълама тарыкъ. Айтагъаным, гьакимлик къурумларда чалышагъанланы 14 проценти англавлу, билимли, абурлу къумукълар болма борчлу.

Бир-бир къурумларда, министерликлерде 40-45, ондан да артыкъ йылланы узагъында бир миллетни вакили ишлеп, ёлбашчылыкъ этип тургъан гезиклер бар. Савлукъ сакълав министерликни алайыкъ. 45 йылланы узагъында бир миллетни вакили ону башын тутуп гелген. Бирисин тайдыргъанда, къайтарып шо миллетден башгъасын белгилейлер. Шолай гьал медицина академияда да бар. Аслу гьалда шо миллетни вакиллеринден специалистлер гьазирлене. Больницаларда да, поликлиникаларда да чалышагъанлар, ишге алынагъанлар кёбюсю шо бир миллетни адамлары болуп токътай. Бу тюз янашыв тюгюл. Савлукъ сакълав министерликден бир халкъны вакили ишинден азат бола буса, ону орнуна башгъа миллетни адамын белгилемеге герек. 45 йылланы узагъында министерликге яда башгъа къурумгъа бир миллетни адамы ёлбашчылыкъ этип турмагъа ярамай, къыйышагъан иш тюгюл. Биз сюйсек де, сюймесек де, оьзлюгюнден шо бир миллетни министерлигине яда къурумуна айланып къала. Болгъан чакъы ишге оьзлени адамларын, дос-къардашын къуршамагъа сюелер. Олай мисаллар кёп, оланы тюзлеме тарыкъ.

Эгер республиканы башын тутгъан миллетни вакили дагъыдан да кёп оьзге халкълагъа тергев этме тюше. Шолай янашыв ол адам интернационалист, башгъа миллетлеге абур-сый да этегенин де, яхшы къылыкълы адам экенин де ачыкъ эте. Республикагъа ёлбашчылыкъ этеген адам башгъаланы гёрмейген болуп, янгыз оьзюню миллетини вакиллерин гьакимликге тартмагъа, огъар ювукъ этмеге ярамай. Биз сюйсек де, сюймесек де, шолай гьаллар бар. Огъар байлавлу халкъ арада разисизликлер де тувулуна, адамлар рагьатсызланма да башлайлар.

Бирдагъы ягъындан, башгъа миллетлени билмеймен, тек аварлар бир-бирин тута, къумукъларда гьалиге шо бирлик ёкъ. Халкъны арасында биревге байлавлу масъала тувулунса, къыйыкъсытывлар болса, башгъалары шо магъа авара тюгюл, ону гьайын оьзю этсин, баш чарасын гёрсюн деп къоялар. Республикагъа ёлбашчылыкъ этмек де, кадр масъалалар да политика булан байлавлу. М.Алиев де политиканы яхшы билеген адам. Бир-бир масъалаланы чечме тюшгенде, биревлени оьзюне ювукъ эте, башгъаланы арекге тебере. Шону учун бизин халкъны арасында бирлик болмаса ярамай. Шо саялы да гьар ким янгыз оьзюню башыны гьайын этмей, халкъны къысматы гьакъда да ойлашма тарыкъ. Балики, халкъны гьайын этегенин ачыкъдан-ачыкъ гёрсетип айланмагъа да тюшмейдир. Гьар кимни ичинде, юрегинде патриот гьислер, халкъына бакъгъан сюювю болма тарыкъ. Не этме герекни гьар ерде айта турмай, ичинде сакълап гьаракат этме тюше.

Шо темалагъа байлавлу биз ёлдашлар булан жыйылып, бир-бирев булан ёлугъуп, оланы арагъа салып лакъыр этебиз. Шолай гиччирек чарадан сонг, гьарибиз уьйлерибизге тозулгъанда, бары да затны унутуп, бир тайпалар шо масъалалар не тарыкъдыр, ол оьзюню башын хашып айлана, бизге шо тарыкъ болса, сонг къарарбыз, болагъаны болур деп айтып, бир якъгъа йылышалар яда буса бу олай, ол булай адам деп, гьар кимге багьа берме, башын сёйлеме къарайлар. Шо увакъ-тюек сёзлени къоюп, олтуруп, ачыкъдан-ачыкъ лакъыр этип, бизге бир ёлну, политиканы юрютме тюше эди. Бизин адамлар бирикмей, бир-бирин якъламай, гьар ким оьзбашына айлана. Шолайлыгъыбыз биревлеге тарыкъ да дюр, иш этип, пуршав этегенлер де бар. Кёп сёз юрюлсе тюгюл, иш тораймас. Топуракъгъа байлавлу буса бир мисал гелтирме сюемен. Янгыкъумукъ деген юрт барны барыгъыз да билесиз. Онда уьйлер ишлемек учун, ону жамияты гьариси уьч-дёрт йыллыкъ яшларына ерли участка ерлер, топуракъ алдылар. Адамланы хатирин къалдырмайбыз деп, ерлер берилди. Шо берилген топурагъында эки уьй ишленген сонг, уьч участкасы бош къалгъан адамлар бар эди. Оланы авлетлери де Магьачкъалагъа, Каспийскиге гёчюп гетген сонг, шо участкалар олагъа тарыкъ болмады. Айтагъаным ,шонда къумукълар яшай. Олар булан ёлугъуп, жыйынлар да болду, лакъырлар да юрюлдю. Шолай ёлугъувларда мен къумукъман, олай этежекмен, булай этежекмен, халкъ учун жанымны бережекмен дейгенлер бар эди. Олар бир иш де этмедилер. Гьали шо юртда яшайгъанланы 30 проценти - башгъа миллетни адамлары, аслу гьалда, аварлар. Шо участкаланы, топуракъны олагъа ким сатып берген? Ерлерин сатагъанда, къайсы миллетсен деп сорамай, сен нечакъы бересен деп сорайлар. Натижада, шо юртдагъыланы 70 проценти - ерли халкъ, 30 проценти гьар ерден баргъанлар елеген. Аллагьгъа шюкюр, оланы арасында тюртюшювлер болмай, парахат яшап туралар.

Бир ерден башгъа ерге гёчюв гьали де юрюлюп тура. Ону токътатма да бек къыйын. Бабаюрт районда да шолай гьал бар. Шо гьалдан чыкъмакъ учун не ёл къала? Эгер де шо топуракълагъа бир халкъ ес буса, оланы разилиги булан шо ерлени сатып алып, акъчасын алда да онда яшап гелген шо халкъгъа уьлешсин. Шо акъча булан адамлар оьзлени ич, яшав масъалаларын чечме болур. Шолай да этилинмей. О топуракъларда гьар ерден гёчюп гелип, уьйлер ишлеп, юрт къурса, ондан биревню де чыгъарма болмажакъ. Шамил районгъа гиреген Уьчгентге етишгинче беридеги Новый Ураданы алайыкъ. Оьз заманында шо ерде ферма яда бир зат къурма деп къарар къабул этилинген. Гьали онда буса, тавдан гёчюп, уьй-эшик къуруп яшайгъан нечакъы хозяйство бар. Оланы ондан чыгъармакъ учун, законгъа гёре иш гёрме тарыкъ. Экинчилей, къумукълар масъаланы гётерип, гюч булан чечме къараса да, шо не булан битежекни, негер гелтирежекни де билесиз. Шону, юристлени къуршап, сабурлукъ, ёругъу булан масъаланы чечеген ёлну тапма тарыкъ.

Сонг дагъы да, шо топуракъланы пайдаландырмай, бизин къумукълар къоюп, гьар ерлеге гетелер. Яхшы онгайлыкълары, шартлары бар юртлардан да Тюменге, Санкт-Петербурггъа, Германиягъа ва олай башгъа ерлеге аслу гьалда бизин къумукълар гете. О да экономика булан, иш ёкълукъ булан байлавлу. Иш де ёкъ ерде жагьиллер не этежек? Гьар кимни тонап, урлап, оьлтюрюп яшасынмы? Биревлени къанында ишлеме гьасиретлиги бар, шо саялы да гьар ерлеге барып къазаналар.

- Бабаюрт районну топурагъын елеп, тавдан гёчюп гелгенлер уьйлер де ишлеп, юртлар да къуруп, топуракъ, ер саялы налогун район администрациягъа тёлемей чи. Оланы ерли гьакимликге таби болагъан кюйде этсе, сонг не болажакъ эди?

- Олай этсе, къумукъ адам шо районгъа бир заманда да ёлбашчылыкъ этмежек. Олай гьал Къаягент районда да бар. Онда къумукъланы да, даргилени де санаву гьалиге тенг геле. Халкъны арасында кисдирегенлер, питне салагъанлар болса, башгъа миллет талап этип, гьакимликни оьзлени къолуна алма къаражакъ. Бу масъалагъа сакъ болуп янашмагъа герек.

- Хизри Исаевич, къумукълар сизин Дагъыстанны яда партияны вакили гьисапда къабул этмей, инг башлап бизин миллетден сайлангъан депутатгъа йимик къарай. Сизин булан хыйлы умутларын да байлай. Сизге бугюн, буссагьат къумукъ юртларда, къумукъ районларда болуп турагъан герти гьалны етишдиреген, шону иш этип ахтарып, язып алдыгъызгъа салагъан кёмекчилеригиз бармы? Яда сиз оларсыз да мундагъы гьалланы билемисиз?

- Биринчилей, мунда эсгерилген топуракъ масъаладан башлайыкъ. Неге тюгюл, РФ-ни де, республикабызны да законлары бар. Республиканы законлары Россияныкине къыйышывлу гелме тарыкъ. Бу ерде бирев де законну алышдырма, янгылыкъ этме болмай. РФ-ни законуна тюзелтивлер этмеге къыйын. Тек, къайырмас деп, юрекге маслагьат салып, къол силлеп къойма ярамай, гьаракат этме тарыкъ. Мунда топурагъыбызда башгъа миллетлер уьйлер-эшиклер этип, юрт къуруп яшай деп эсгердик. Шо ерлер оьзленики деген ой оланы башында, юрегинде тезокъ сингип де, тамур атып да битген. Эгер, шо масъаланы гётерип, бир ёллар, къайдалар булан топуракъланы бирев чыгъарып алма къараса, ол республиканы душманы йимик болажакъ. Экинчилей де, бу юртланы, авулланы топуракъгъа ес районланы составына алмакъ масъалагъа бек сакъ янашмагъа герек.

Гьали къумукъ адам ёлбашчылыкъ этеген бир шагьар да ёкъ. Районлагъа байлавлу да шолай политика юрюле. Мисал учун, "Хасавюрт шагьар" муниципал къурулувуну да ва шагьар администрацияны да башчылары бир миллетни вакиллери. Президент шогъар байлавлу масъаланы гётерип, "Буйнакск район" муниципал къурулувну башчысын къумукъ, район администрацияны башчысын этип башгъа миллетни адамын салма тарыкъ деп билдире. Ол шо масъаланы чечивню, инг башлап, Хасавюртдан башласын. Неге онда шагьарны да, администрациясыны да башчылары бир миллетни адамлары деп огъар тийдирип айтгъанда, шону ушатмады. Шоссагьат, биз сагъа не яманлыкъ этгенбиз деп разисизлигин билдире. Мен къумукъ халкъны вакили болгъан сонг, огъар этилинеген къыйыкъсытывлар, тогъас салывлар магъа да тиймейми, шону англама сюймейлер.

Тюз ойлашасыз, мен къумукъ халкъымны адамыман, халкъдан алдын магъа уллу шанжаллар да, къуллукълар да тарыкъ тюгюл. Мен халкъдан айрылмай, гьар заманда да ону талапларын якълажакъман, шогъар биревню сёзю де болмас, шекленмеге де тюшмей. Эгер де халкъ арада лап да агьамиятлы, уллу маънасы булангъы масъала тувулунуп, магъа биревню алдына барып, шону чечме тюшсе, мен гьар заманда да бары да ишимни ташлап, ону булан машгъул болма гьазирмен. Неге тюгюл, мен яш тюгюлмен, оланы англама таман чакъы йылларым бар. Мунда болуп турагъан ишлени де мен яхшы билемен. Оланы гьарисини не хыяллары барны, не йимик муратланы гёз алгъа тутагъанны, сонг олар негер гелтирежегин де яхшы билемен. Инг башлап, оьзюмню яшларымны да, оланы авлетлерини алдында халкъымны масъалаларына байлавлу жавапсызлыкъ кюйде янашсам, бирдокъда тюз де болмажакъ, шо бир дазугъа да сыйышмажакъ, сонг оланы бетине де нечик къарарман. Озокъда, халкъны арасында не иш юрюлегенни, не болуп турагъанны гьакъында магъа толу болмаса да, маълуматлар етише. Бирдагъы керен де айтаман, кюрчюсю, маънасы, пайдасы булангъы масъала тувулунуп, шогъар байлавлу республиканы ёлбашчыларындан къайры, дагъы да оьрдеги гьакимлени уьстюне барма тюшсе де, мен шону да яшавгъа чыгъарма гьаракат этежегим гьакъ.

- Хизри Исаевич, Сиз "Ёлдаш" газетни гьакъында дурус айтдыгъыз. Биргине-бир милли, ана тилибизде чыгъагъан республика газет болгъандан сонг, ону энниден сонг да сакъламакъ учун барыбызгъа да язылывгъа тергев берме тюше. Сизин йимик халкъгъа юреги авруйгъан адамлар да бу ишге къуршалмаса, газетни тиражын гётермеге бек къыйын. Шогъар байлавлу нечик кёмек этмеге боласыз?

- Биринчилей, мен, оьзюм харжын берип, дос-къардашымны да яздыртажакъман. Мен, къумукъ районланы ва оьзге къурумланы ёлбашчыларына айтып, тилеп, оланы да шо масъалагъа къуршамагъа къарарман. Дагъы да мен билеген, таныйгъан банкирлер бар, оланы да къошуп, бир районну яда шагьарны газетге яздырмагъа акъча берсин деп айтып къарарман. Мен болагъан кёмегимни этежекмен, шо масъаланы бойнума да алажакъман.

- Сиз ДР-ни Гьукуматыны Председателини къуллугъундан таягъанда чыгъып айтгъан сёзлеригиз эсибизде къалгъан. Шонда сиз, янгыз мен тюгюлмен, мундан гетеген дагъыдалар да болажакъ деген эдигиз. Шону сиз нени, кимлени гёз алгъа гелтирип айтгъан эдигиз?

- Бар якъдан, алгъа гетген капиталист пачалыкъларда ишлейгенлер гьакъылсыз адамлар тюгюл. Олар гьисап этеген кюйде, оьр, пачалыкъ къуллукъларда чалышагъан ёлбашчылар беш йылдан сонг ишлейген ерин алышдырма герек. Неге тюгюл, адам шо ишге уьйренип де къала, кемчиликлерин де гёрмей, оьзюне таби болагъанланы, талапланы кютегенлени къызгъанма башлай. Шолай болма да бола. Ондан къайры да, оьзюнг де даим бир масъалалардан таласан, къавшаласан. Экинчилей де, эгер сен бир ишни, хыялланы башындан ахырына ерли яшавгъа чыгъарма талпына, къаст эте бусанг, олар тюрлю-тюрлю себеплер, гьаллар, пуршавлар багьана болуп, чечилмей къалса, къарсаламай, талчыкъмай, юрегинге тиймей болмай. Оьзюнг сюеген кюйде ишни кютме бажарылмаса, тогъаслар салына буса, шогъар юрегинг нечик тынышажакъ? Мен ДР-ни Гьукуматыны Председателинден тайып, башгъа къуллукъгъа чыкъгъаныма шо яны да себеп болду.

Шо заман, сиз де эсгерген кюйде, мен айтагъан сёзлер кадрлагъа байлавлу эди. Неге тюгюл де, адамлар оьр, пачалыкъ къурумларда даим бир тайпалар ишлеп, ёлбашчылыкъ этип турса, олардан тез ялкъа. Янгы ёлбашчы тюшсе, мисал учун, РФ-ни Президенти Д.Медведевни алайыкъ. Биз ону гьали де танымайбыз, пачалыгъыбызгъа не хайыр, не пайда гелтирежегин де билмейбиз. Тек юрегибизде ону гьаракаты булан яшавубуз тюрленер, яхшылашар деген умутлар тува, огъар инанма сюебиз. Сонг, ол оьр охув ожакъда да ишлеген, студентлени де гьалын-гюнюн биле. В.Путинден эсе 15 йыллагъа яш да, жагь да, жанлы да дюр. Ол халкъ булан гьаллашып, гелишип, ону къыйынын-тынчын англар деген ойлар булан турабыз, яхшы умутланы уьзмеге сюймейбиз. Чагъына тюртюп айтагъаным тюгюл, 70 йылындан сонг ишлеме биревге де тынч болмай, савлугъу, къаркъарасыны гючю де осал бола. Шону учун да ёлбашчылар, оьр къуллукъдагъылар алышынма герек.

- Хизри Исаевич, сиз гелип, бизге кёп масъалаланы гьакъында ойлашмагъа арив себеп болду. Сизин даражагъыздагъы адам гелип, булай ачыкъ лакъыр этегени биринчи гезик. Сизге баракалла.

- Сизге де баракалла. Бугюн сиз берген соравлар мени де ойлашдыра. Къумукъ халкъымны вакили болгъан сонг, мен ону гьайын этип, энниден сонг да дагъы да яхшы янларын гёрсетип чалышмагъа къаст этежекмен. Сизге барыгъызгъа да савлукъ, яратывчулукъ ёлугъузда уьстюнлюклер ёрайман.

Лакъырлашывну язып гьазирлеген Паху ГЬАЙБУЛЛАЕВА,
И. СОСУРАЕВ чыгъаргъан сурат


"Ёлдаш", 06-06-2008

Размещено: 12.06.2008 | Просмотров: 2321 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.