Кумыкский мир

Культура, история, современность

Элибизде ятлар йимик яшайбыз...

"Къумукълар, вая дослар, къумукълар
Вая гьейлер, ойгъа дёнюп, тунукълар..."

Йырчы Къазакъны шо гьали де оьзюню агьамиятлыгъын тас этмеген, унутулмас сатырлары артдагъы къаттыгюн Таргъуда болгъан жыйындан сонг эсиме тюшдю.

Юртну орта школасыны уллу залында къумукъ юртлардан гелген вакиллер жыйылгъан эди. Жыйылмакъны да себеби Таргъу тавну ва ону айланасындагъы юртлар Таргъуну, Кахулайны, Албёрюгентни, Агъачавулну гьалын арагъа салып ойлашмакъ ва шогъар гёре тийишли чаралар гёрмек эди.

Тек, сёйлевлер аслу масъаланы дазуларындан чыгъып, савлай миллетни хыйлы йыллар топланып, бир-бирине чаталып, байланып гелеген къыйынлары-дертлери гьакъындагъы лакъыргъа айланды. Кёп тюрлю ва пайдалы таклифлер берилди.

Амма, яшав гёрсетеген кюйде, шолай жыйынлардан сонг нечакъы къаравулласакъ да, умут этсек де, бизинкилер учун хадиргюнлер тувмай. Неге тюгюл, гьар юртубузда оьзлени бир тюрлю муратларына етишмек учун, халкъны бир-бирине кисдирип, жамиятны адилли талапларын ерге уруп ишни бузагъан "бекбилдилер" кёп бар. Бу гезик де олар халкъын англап, иннемей турар дегенге инанма къыйын. Буса да гёнгюлсюзлюкге, инамсызлыкъгъа тарымай, тутгъан ёлдан тайышмай, юртларыбызны ихтиярларын якълав учунгъу тогъа тартывда гьаракатыбызны осаллашдырмай, аз буса да, гиччи буса да, уьстюнлюкге талпынма герек.

Жыйынны алда уллу пачалыкъ къуллукъларда ишлеген таргъулу Бекев Бекеев юрютдю. Ол башлап дав заманларда гючден гёчюрюлген къумукъ юртланы ихтиярларын якълайгъан комитетин ишин юрютеген кахулайлы Юсуп Алиевге сёз берди.

Юсуп Алиев: - "Анжи" комитет къурулуп, арадан аз заман гетмеди. Хыйлы арзалар, кагъызлар язылды. Биз бармагъан, ёлукъмагъан гьакимлер де къалмады. Тек, гьакъ юрекден айтгъанда, тутгъан мурадыбызгъа ювукъ болдукъ, масъалалар чечилди деме болмайман. Къайсы уллу кабинетге гирип барсанг да, бизин айрыча къумукъ юртлагъа гьисап этмейлер, биз гелтиреген далиллеге де тынгламай, сиз шагьарлыларсыз дейлер. Сайки масала, ата-бабаларыгъыздан къалгъан топуракъ сизинки тюгюл, бютюн Дагъыстанныки деп айтма сюелер.

Янгыз Магьачкъала шагьар администрацияны башчысыны янындан якълав тапдыкъ. Ону сиптечилиги булан Таргъу, Кахулай, Албёрюгент юртланы масъаласы шагьар депутатланы жыйынына салынып, бизин учун пайдалы къарарлар къабул этилди. Амма шолар да, арадан дёрт йыл гетип, яшавгьа чыгъарылмай кагъызда къалып тура. Гьали энниден сонг да къол силлеп, гьайсызлыкъ этип юрюсек, Таргъу тавну биз даимге тас этежекбиз.

Магьаммат Залибеков - таргъулу тамазаланы советини башчысы:

- Юртубузда уьч колхоз бар эди. Башгъа оьсюмлюклени айтмагъанда, янгыз арпаны 18 минг гектар ерге чача эдик. Гьали къайда алдагъы берекет? Оьз элибизде ятлар йимик яшайбыз.

Топуракъларыбызны чы чыгъарып алды, биргине-бир тавубуз къалгъан эди, шону да дамдагъырын чыгъарып тура. Бизге де сорамай, тавланы ичин оюп, сувларыбызны къайтарды. Лесхозну къаравулчулары тавгъа салып турагъан гьалгъа къарасанг, ачувларынг чекелеринге чыгъып гете. Лап да сыйлы, базыкъ тереклени гесип, шагьардагъы пилорамалагъа сата. Топуракъны лап да дагьнили уьст къатлавларын оту булан бирче къыркъып алып, машинлеге юклеп чыгъара. Тавну ташын да къоймай. Уьстевюне, къорукъну ичине гирип къалалар къура. Шу пакарсызлыкълагъа оьзюбюз ахыр салмасакъ, оланы дагъы бирев де токътатмажакъ.

Лесхозну башчылары тавда болуп турагъан ишлени гьакъында бир зат да билмей тура дегенге де мен инанмайман. Олар оьзлер билмей буса, ата-бабаларына сорап къарасын, давну йылларында бу тавланы агъачы, суву, емиши нечакъы шагьарлыны ачындан оьлме къоймай сакълагъан. Эгер де биз Таргъу тавну юртлуларыбызны ихтиярына къайтарма сюе бусакъ, айрыча Таргъу районну къурувну масъаласын янгыдан гётерме герекбиз. Шо заман, биревлер сюйсе де, сюймесе де, Таргъу тав тарихи есилерини ихтиярында болажакъ.

Аташ Байрамов - Кахулай жамият советини вакили:

- Денгизлерден чи бизин айырды, гьали энни тавларыбызгъа гезик етишгенге ошай. Лесхоз тюпден таба шондагъы топуракъланы сатып тура деген хабар да негьакъ чыкъмагъан. Бизин алдынгъы Амирхангентни янгыртайыкъ деген тилевюбюзге къулакъасма да сюймей. Юртларыбызны айланасындагъы бары да ерлени Лесхозгъа бергенлер. Шо да азлыкъ этеген йимик, тюпдеги орамларыбызны юрт администрацияланы ихтиярларындан чыгъарып, шагьаргъа бергенлер.

Мен юрт масъалалар булан доланагъаным аз болмай. Бизин башыбызгъа тюшген къыйынлыкълар булан яппада-янгыз, бетге-бет къалдыкъ демеге ярай. Оьрдеги къурумланы янындан, депутатларыбыздан якълав болмажакъ. Шолагъа инанып, булай да хыйлы заманыбызны тас этдик.

Новолак районну Къараман бойлагъа гёчюрегенде, Дагъыстанны Министрлер Совети бизин юртлагъа къайтарыш гьисапда уьч минг гектар топуракъ бермек деп къарар чыгъаргъан эди. Къазикъумукълар гёчдю, бизге бакъгъан якъда буса, гьакимият сёзюнде табылмады. Шо замангъы къарарны яшавгъа чыгъарсын деп талап этме герек.

Шейит-Ханум Алишева - шаир, Дагьыстанны Язывчуларыны союзуну къумукъ бёлюгюню башчысы:

- Биз гьали башгъалагъа айып салабыз. Амма оьзюбюзню гюнагьларыбызгъа, кемчиликлерибизге бакъгъан якъда гёрмемиш болабыз. Бизин учун деп Семендер, Янгы Кахулай къурулду. Къайда, бармы шоларда къумукъну сеси? Топуракъ алгъан-алгъаны ятлагъа сатып юрюдю. Гьали буса, ата юртубуздан айрылмайбыз деп, уьст-уьстюне тургъузуп дегенлей уьйлер къура.

Озокъда, Ватанын сюймек бек яхшы, тек ана топуракъны гючю-къуваты дазусуз тюгюл. Аллагь да гёрсетмесин, сюрлюгюв яда башгьа балагь болуп гетсе, шогъар ким жавап бережек? Шо саялы янгы топуракълар бериле болса, шоланы алгъан адамгъа ерин оьзге гишиге сатма ихтияры ёкъ деп къатты кюйде талап салып, тийишли къарар да чыгъарма герек.

Шихмагьаммат Дугужев - Кёстекдеги больницаны баш врачы, къумукъ халкъ гьаракаты "Тенгликни" милли мажлисини председатели:

- Таргъу тав - Къумукътюзню не якъдан къарасанг да гёрюнеген, ёлавчугъа ёл гёрсетеген маягъы. Эгер де Таргъу тавну да тас этсек, халкъыбызны ругьу сынажакъ. Шо янгыз табиатны бир аламат ери тюгюл, Таргъу тав - къумукъланы, инг башлап, уллу тарихи эсделиги. Шону бир де унутма ярамай.

Гележек наслулар бизге налат бермесин учун, бары да имканлыкъланы къоллап, биригип, Таргъу тавну сакъламакъны гьайын этме тарыкъбыз. Алдагъы заманларда эжелги тавубуз ата-бабаларыбызны хыйлы балагълардан къоругъан. Шону англагъан тезги наслулар тавун елевчюлерден якълай туруп, къанын-жанын аямагъан. Бизге етишгенде, осаллыкъ этмейик.

Ибрагьим Магьамматов - профессор, Дагъыстанны гючден гёчюрюлген халкъларыны ихтиярларын якълайгъан комитетни председатели:

- Тюзюн айтма сюемен, бир заман уллу умутлар, хыяллар булан къурулгъан бизин комитетде эки адам тюгюл къалмагъан. Бир-бир гьаким тайпалар ону ишин йырмакъ учун бек къаст этди. Буса да, шогъар да къарамайлы, биз чалышывубузну бир гюнге де токътатмагъанбыз ва токътатмажакъбыз.

Белгили кюйде, давну йылларында Дагъыстанда къумукъ, авар, дарги юртлардан 70 минг адам гючден гёчюрюлген болгъан. Шо юртлагъа байлавлу законну проектин гьазир этип, Дагъыстан Республиканы Халкъ Жыйынына, Гьукуматына тапшурдукъ. Тек гьеч сесленив болмады. Уьч керен судгъа берип, олардан жавап алма къарадыкъ. Бажарылмады. Гьали тийишли кагъызланы онгарып, РФ-ни Оьр судуна арза бергенбиз. Шондан да кёмек болмаса, Страсбургдагъы судгъа язажакъбыз.

Сиз оьзюгюзню масъалаларыгъызны чечивде гьали де гьакимлерден кёмек къаравуллайсыз. Заманыгъызны зая этмей, законлагъа да асасланып, ерли референдум оьтгерип ва шону натижаларына асасланып, муратларыгъызгъа хыйлы да тез етишер эдигиз деп ойлашаман.

 

Ондан къайры да, жыйында Тотурбийкъаладан Осман Гьажиев, Къарабудагъгентден Магьамматшапи Мамаев, Буйнакскиден Хизири Къасымов, Хасавюртдан Мурат Меликов, Шавхал Янгыюртдан Наби Баймурзаев, Таргъудан Магьамматамин Насрутдинов ва оьзге ёлдашлар чыгъып сёйледилер.

Жыйынны ахырында Дагъыстан Республиканы ёлбашчыларыны атына чакъырыв кагъыз къабул этилди ва ДР-ни Президенти М.Алиев булангъы ёлугъувгъа баражакъ вакиллер сайланды.

Эгер де оьрдеги къурумлар бу гезик де таргъутавлуланы адилли талапларына къулакъасмаса, олар гелеген ай митинглер ва оьзге чаралар оьтгерме токъташгъанлар.


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 23-05-2008

Размещено: 25.05.2008 | Просмотров: 2754 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.