Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ мугьажирлер

Дагъыстан тарихчилени кёбюсю Кавказ дав XIX асруну 30-нчу йылларындан, биринчи имамланы башгётеривлеринден башлана деп гьисап эте. Динчилерден алда он йылланы узагъында Солтан-Агьмат-Ханны, Гьасан Ханны, Умалат-Бийни ёлбашчылыгъы булан орус пача асгерлеге къаршы юрюлген къанлы ябушувланы увакъ-тюек, ич тюртюшювлеге санайлар.

Елевчюлени ерли халкъгъа этген зулмусун гёрсетмек учун алимлер къуру имамланы эси-пусуда ёкъ заманлардагъы Ермоловну мисалгъа гелтирелер. Огъар къаршы давларда сан сёкген, къан тёкген къумукъланы атын да тутмайлар. Кавказ дав бизден ареклерде, тав къысыкъларда болгъан агьвалат, шону бизге онча тиеген ери де ёкъ деген терс пикругъа къарагъанда, биз оьзюбюз де шогъар бара-бара инанагъан болуп барабыз. 150 йыллар алъякъда пача генераллар: "Эгер де тюзде яшайгъан халкъланы тувра ортакъчылыгъы болмагъан эди буса, Россия Дагъыстанны тезокъда елеп битежек эди, Шамилни аты да кёклеге чююрюлмес эди",- деп язгъан.

Къумукълар орус асгерлеге, айрокъда оланы топларына ачыкъ майданларда бетге-бет туруп, уьстюнлюк къазанма бажарылмайгъанын англап, имамны янына чыгъып дав гьаракатларда ортакъчылыкъ этмеге башлагъан. Олагъа тавларда мугьажирлер дей болгъан. Эндирейли Ташав гьажи, тёбенжюнгютейли Жанакъай, муслимавуллу Шан-Герей, тёбенкъазанышлы Тотай-Муса... къоччакълыгъы, игитлиги булан данггъа айтылгъан адамлар. Олай дагъы да нече-нече юзлер, минглер булан къумукъ мугьажирлени атлары гьали де белгисиз къалып тура.

Тарих булан аз-кёп буса да доланагъанлар Кавказ давну девюрюнде кансаралларда (канцелярия) кагъыз иш нечик тындырыкълы, мекенли кюйде юрютюле болгъанын яхшы биле. Айтагъаныкъ, эсги документлени асрулардан оьтюп бизге етишмегенлигинде пача чиновниклени бир айыбы да ёкъ. Кёбюсю инкъылапны, ватандаш давну пасат йылларында ёкъ этилген.

Тек, яшырмай айтгъанда, сакълангъанларын да онча ахтарагъанлар бугюнге гёрюнмей. Владикавказ, Ставропол, Тифлис, Москва шагьарлардагъы архивлеге етишип болмай бусакъ, къол тюбюбюздеги ерли китап документ фондлардан шунча йыллар неге пайдаланмай турагъаныбыз англашылмай.

Мисал учун, Дагъыстан пачалыкъ архивинде къумукъ мугьажирлеге байлавлу бир нече кагъызлар сакълангъан. Шоланы бириси 1850-нчи йыл июнь айны 29-нда подполковник Комковну Темиркъазыкъ Дагъыстандагъы орус асгерлени башчысыны атына йиберген билдиривю. "Гьюрметли князь,- деп яза ол. - Къумукътюзден къачып чыгъып, тавлардагъы миллетлеге къошулуп, бизге къаршы иш гёрегенлени сиягъын бакъдыраман. Магъа старшиналар билдиреген кюйде, бу айны ичинде къачгъанланы арасында асгъа-ини Болатхан Молла ва Таймасхан Ботаюртдан, Гьасан-хан Эндирейден, Юсуп Герей огълу агълюсю булан, Атай Гьажиев ва Асев Гьанакаев Кёстекден эсгериле". Шолай билдиривлер Темир-Хан-Шурадагъы штабгъа гьар айда геле болгъан.

Белгили кюйде, чапгъында яда дав тюртюшювде есир болуп къолгъа тюшген мугьажирлени оруслар бир де къызгъанмай, тав миллетлени вакиллеринден эсе эки керен артыкъ этип такъсырлагъан. Оланы къайтмас сибирлеге йибергинче Темир-Хан-Шурадагъы гауптвахтада (туснакъда) сакълай болгъан. 1859-нчу йылны язбашында Темир-Хан-Шураны коменданты туснакъда гьали де сюргюнге (ссылка) йиберилмеген бары да дагъыстанлыланы атларын язып, пача генералланы бирисине йибере. (Архивде шо кагъыз нечикде тас болмай сакълангъан). Шонда бар бары да адамланы атларын эсгере турмайлы, къумукъ юртлардан къачып чыгъып тутулгъанларын айтсакъ да таманлыкъ этедир деп ойлашаман:

  • Юсуп Мурат огълу, 25 йыл - Тёбен Жюнгютей,
  • Султан Мурат огълу, ? - Тёбен Жюнгютей,
  • Мурза Мамет Гьасан огълу, 44 йыл -Таргъу,
  • Алибек Темир огълу, 35 йыл - Гьели,
  • Черив Мирза огълу, 35 йыл -Тёбен Къазаныш,
  • Умма Юсуп огълу, 39 йыл - Тёбен Къазаныш,
  • Нугь Элдар огълу, 34 йыл - Дёргели,
  • Абдулла Али огълу, 30 йыл - Паравул,
  • Ислам Магьаммат огълу, 40 йыл - Паравул.

Туснакъда сакъланагъанланы арасында оьзлеге гьукму чыгъарылгъан, бугюн-тангала дегенлей шынжырлагъа да бугъавланып йыракъ ёлгъа чыгъажакълары да бар. Олардан эндирейли Хан Муцал Атай огълу - Владикавказ къалагъа, тёбенжюнгютейли Къурбан Дада огълу ва гьелили Жават Таштемиров - Брест-Литовскиге, Али Солтан Магьаммат огълу - Новочеркасскиге сюргюнге бакъдырыла.

Шо оьрде эсгерилеген йылны язбашындан арадан эки-уьч ай да гетмейли, пача асгерлер Гуниб тавда Шамилни къолгъа алажакъ. Къалгъан оьмюрюн ол Россияда, алтын челтирни ичинде оьтгережек. Имамгъа шунча йыллар давлар юрютме кёмек этген мугьажирлер буса, сибирлерде оьлюп, оьлмегенлерине ата юртларында турма къоймай, ят ерлеге, Тюркиялагъа чыгъып гетип, миллетибизни тарихини бетлеринден болмагъандай тас болуп гетежек.

Архивден:

Ермоловну кагъызы
 

Генерал-майор Краббеге!

Бу айны 15-нде Таргъуда болма хыялым бар. Мен гелгинче къарап турмай, Мехтулу ханлыкъдагъы ва Шавхаллыкъдагъы башгётеривлени янчма къарагъыз. Ерли халкъны бизин асгерлеге къаршы турувуна ким ва не зат себеп болгъанын ва пристав Батыревни ким оьлтюргенин мекенли токъташдырыгъыз.

Магъа подполковник Евреинов билдиреген кюйде, мехтулилер къакъашуралы Гьасан къадини артына тюшюп юрюй ва ол айтгъан гьар сёзге тынглай. Амалдан геле туруп, Гьасан къадини къолгъа алмакъны къастын этигиз.

Асгерлени Тёбен Жюнгютейден чыгъармагъа алгъасамагъыз. Магъа етишеген хабарлагъа гёре, мехтулилер тюпден таба, яшыртгъын бизге къаршы давгъа гьазирлене. Шавхал оьзюню гючсюзлюгюнден къазанышлыланы терс ишлерин яшыра ва оланы эбинден гелип болмай бизге бир зат да билдирмей пысып тура. Къазаныш тезден берли башгётеривчюлени юрту экени булай да белгили.

Ондан къайры да, Капиркъумукъну бийини юрюшлери де шеклик тувдура, оьзюне инанма ярайгъан адам тюгюл. Шону да гьисапгъа алыгъыз.


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 16-05-2008

Размещено: 17.05.2008 | Просмотров: 3453 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.