Кумыкский мир

Культура, история, современность

Гьаза Навруз гюню мубарак болсун!

Арап, фарс, къумукъ сёзлер къошулуп айтылагъан бу алгъыш, къутлав Дагъыстанны кёбюсю миллетлерини ва къыбла уьлкелени хыйлы халкъларыны милли, гьатта бирлерини пачалыкъ даражадагъы байрамы гьисапланып гелген. Кёбюсю къыбла уьлкелени, шоланы ичинде Дагъыстанны да халкълары йимик, къумукълар да чакъны аламатларына гёре йылны, айрокъда къыш айланы, язбашны хас атлар да къоюп тергеген, белгилеген. Яшав-турушун да шолагъа гёре кюйлеген, къургъан, юрютген.

Масала, къыш гирген гюнден санап (астрономия илмугъа гёре), декабрни 22-синден 31-не ерли - токълу тоймас тогъуз гюн деп белгилеген. Январны 1-нден 15-не ерли - къара къыш (къарсыз къыш, къара сувукъ) деп сынагъан. Январны 16-сындан февральны 25-не ерли боранлы 40 гюнге - уллу чилле, февральны 26-сындан 21-нчи мартгъа ерлиги чирчикли 25 гюнге гиччи чилле деген.

Шо гюн къыш да, яз да айрылагъан гюн деп де гьисаплангъан. "Тюш болгьунча мююзмен, тюшден ерли - кийизмен" деп айтыла геле халкъны сынавунда. Шо гюнню Навруз байрам гьисапда да белгилеп гелебиз. "Гьаза Навруз гюню мубарак!" деп башгъа салгъан къутлав, алгъышлар сёзлени "гьаза" дегени, арапчадап гёчюргенде, "бу", "шу" - демек бола. "Навруз" фарсчадан - янгы "гюн", "йылны янгы вакътисини башы" демек бола. "Мубарак" да арапчадан - яхшылыкъ ёрав, баракат, берскет болсун деген алгъышлав бола дагьы.

Озокъда, халкъ арада Навруз язбашны, яшыллыкъны байрамы болуп гелген. Шо гюнлерден сонг айрокъда чакъ алышынма, къырлар яшгъарма, от гётерилме башлай. Гюнню де, гечени де узакълыгъы тенг болуп, сонг гюнню гючю къошулмакъ булан, ерге де гюн сайын къолай исив тюше.

Чакъны шо аламат гюнлеринде шатман да чечек ача. Ярыкъ язбашны шатман чечек ачагъан гюнюн де, Наврузну гюнюне рас этип, шатман байрам да адатланып геле. Шатманны, терекден бир къуру бутакъ да тутуп, адатлы гьалда къызъяшлар байрам этип къыдыра.

Аллар-шаллар да гийип,
Яшлар ойнай башлады,
Бавлар, къырлар яйнашып,
Аллы-гюллю яшнады,
Шатман, шатман,

- деп назмусун айтгъан сонг, ожакъдан тиштайпа чыгъып, бутакъгъа чыт яда оьзге ренкли къумач гесек байлай.

Наврузну гюнюнде байрам къыдырагъан уланъяшлар буса, абзар-абзаргъа барып:

(бириси)
Бу уьйлер арив уьйлер,
Ичинде алтын чюйлер,
Ассаламуалейкум,
Танг яхшы болсун, гьейлер,
(сонг барысы да)
Гьаза Навруз гюню мубарак!

- деп назмусун башлагъанда, уьй еси чыгъып, оланы хуржунуна яда дорбасына тирилик тёге яда не буса да бир савгъат бере. Яшлар буса:

Навруз эте гелгенбиз,
Бу гюнню байрам этип,
Шюкюр болсун Аллагьгьа,
Къутулдукъ къыш да битип,
Гьаза Навруз гюню мубарак,
- деген сёзлери булан язбашны геливюн ташдыра. Сонг буса агьлюге, оьзлер баргъан ожакъгъа яхшылыкъ, берекет ёрап, оьзлер савгъатгъа умутлу экенни де англаталар:
Абзарда кёллеригиз,
Кёллерде къазларыгъыз,
Бизге йымырткъа берсин
Шо арив къызларыгъыз,
Гьаза Навруз гюню мубарак!

Гертиден де, шат, масхара-герти сёзлеге къошуп, Навруз назмуда терен маъналы ёравлар, алгъышлар чалынмакълыгъыны гьар-бир якъдан да гёнгюл ачагъан таъсири болагъанны халкъ асрулар боюнда сынай гелген. Ону да уьстевюне, гьали илмуда да токъташдырылагъан кюйде, кёп адам, яш-уллу бир гюн, ортакъ шатлыкъда гьакъ юрекден яхшылыкъ, барлыкъ, мадарлыкъ ёраса, шо ёравлар етишмей де къалмай. Мисап учун:

Къызыл тана, къыркъ къозу
Бетге барып отласын,
Пеленчеге (ожакьда етишген улангъа) къыз гелип,
Авул-хоншу къутласын!
Гьаза Навруз гюню мубарак!

- деген масхара-герти ёрав гёнгюл ачмай да, байрам къыдыра гелгенлеге чомарт, аслам савгъатгъа къол ачдырмай да боламы?

Шолайлыкъда, бизин адат-къылыкъ мердешлерибиз, яшав-туруш адатларыбыз халкъ арада татывлукъгъа, яхшылыкъгъа, барлыкъгъа-мадарлыкъгъа къуллукъ этип гелген. Энниден сонг да олар адилликни аламатлары болуп эл арада юрюлежекге умут бар. Шогъар бизин бырынгъы къумукъ юртубуз Таргъуда, темиркъазыкъ, къыбла къумукъларыбызны юртларында, тюнегюн республика оьлчевде Магъачкъала шагьарда Навруз байрам оьтгерилгени де шагьатлыкъ эте.

Гьаза Навруз байрамыгъыз мубарак болсун!


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 21-03-2008

Размещено: 21.03.2008 | Просмотров: 3390 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.