Кумыкский мир

Культура, история, современность

Гёзюнге къарап, гёнгюнгню биле эди...

2007-чи йылны декабрь айыны 30-нда белгили режиссёр Зубайыл Хиясовгъа 70 йыл тамамланажакъ эди. Амма къысмат башгъача буюрду...

"Бий... Болмагъандай болуп къалды инсан... Тюнегюн бизин булан эди. Бугюн буса къара ерге сыйындырып гелебиз", - деп тарлангъан гюн эсден таймай.

Кёк уруп, бавубуздагьы уллу терек яллагъандай болуп къалды. Къалкъыбыз чёкгендей, гьар гюн уьстюнден оьтеген кёпюрюбюзню сув элтгендей адап-абдырап къалдыкъ. Юреклени дерт басды. "Таманыгьыз, Аллагь булан эришмек - гюнагь..." деп маслагьатлар этилсе де, арадан жумалар, айлар гетсе де, бугюнлерде-буссагьат да гёзьяшларыбыз тамакълагъа тыгьылып тура.

Зубайыл Хиясов ювугъубузну, сыр-дашыбызны къайтмас ёлгьа салдыкъ. Савболлашмай, ёлгьа салдыкъ. Неге тюгюл, мен гьали де Зубайыл арабызда ёкъ... деп турмайман. Аш хапмагьа тепсиге олтургьандокъ, Зубайыл эсге тюше, оьзюм де билмей, къолум телефонгъа узатыла, Зубайылны чакъырып уьйренген кьол. Ол кьайтмажакъны, озокъда, билемен, ону уьстюне эрте-геч биз, ювукълары, баражагъыбызны да билемен... Энниден сонг тюшлерде ёлугъарбыз, айрокъда тангдагьы тюшлерибизде...

Ол хапарсыздан гетип къалды. Бизге шолай аян болду дагьы... Гьакъыкъатда буса хапарсыздан болмагъан экен...

Шо гьакъда да ойлашаман. Балики, хантавлукъ этгенбиздир?

Тувгьан эрте-геч оьлегенни барыбыз да билебиз. Мунда къалгъан да ёкъ, къалажакъ да ёкъгьа да кёпден тюшюнгенбиз, амма Зубайылны гетивю юреклерибизни сувутду, жаныбызны инче тамурларын сызлатды. Эрте гетди... кёп-кёп элге-халкъгьа шабагьатлы муратларьша етишмейли гетди. Абзары-отаву чёгюлюп, дамдагьыры чыгьып гетди. Оьз ожагьында яллап-гююп гетди. Булай оьлюм Зубайылгьа ошамай эди. Ягьы сынып гетди, артында дертлер къоюп гетди.

Зубайыл Хиясов тухумуна, элине-юртуна, анадаш къумукъ халкъыбызгъа чы нечик де, савлай Дагьыстангъа, Кавказгьа ва гьатта кёп миллетли Аресейге (Аткъай таварихибиз Россиягьа олай деп айтагьан эди...) аявлу да дюр эди, тарыкълы-гьажатлы да дюр эди. Яратывчулукъ ягьындан да, адамлыкъ, къурдашлыкъ якъдан Зубайыл Хиясов тенглилерине де, жагьиллеге де уьлгю, намусгъа-ягьгьа низам болуп эсде къалды. "Я, Зубайыл болгьан буса..." деп, энни кюстюнюп башлагъанбыз.

Аллагь болсун, малайиклер балкъып яшайгъан кёклер болсун, ана топурагьы болсун - бары да биригип, базып-батып, инанып, Жанбекни уланы Зубайылгъа бир тюгюл, бир нече пагьму берген эди. Къолу на пагьмуланы кюлтесин тутдургьан эди. Артист, драматург, таржумачы, шаир ва лап аслусу - режиссёр. Зубайыл Хиясовгьа касбу ёлдашлары да, айрокъда къаравчулар "халкъ режиссёр" деп ат такъгьан эди. Зубайыл герти гертиден де ана тилибизде бал татытып сёйлей эди, халкъыбызны асил къылыкъларын, адатларын эл арадагьы ёрукъну-ёлну оьтесиз яхшы биле эди - уьстденсув тюгюл, гёземеликге тюгюл - къаны-жаны сыйынып...

Уллулардан эшитген бир къысгъа маълуматны эсгерейим. Бырын заманларда он бир авлети булангъы къатын бир юртда яшап тура болгьан. Гюнлени бир гюнюнде, хатабалагь болуп, ону гиччи уланы гечине. Барыбызгьа да белгили: къумукъ ана баласына йыламай (халкъ гёреген ерде гёзьяш тёкмей, яс уьйде олтурмай), амма ол амалсыз, абзарыны ортасына да чыгъып, тобукъларын тююп, чачын-башын юлкъуп, адап-абдырап шагьалай эте. Сонг шонда тазиятны башын тутгьан уланкъардашы огьар къагьарлана. "Тез гир уьйге, халкъгьа-элге оьзюнг де шарайып болдунг, бизин де урдунг ерге! Нете, сенден къайрылар гёммегенми авлетлерин?! Алдынгдан бир уланынг тайса да,: уллу Аллагьны яхшылыгъындан, онусу къалгъан саппа-сав, сабурлукь эт, ягьынгны жый!" - деп айып этген. Йылап-улуп турагъан ана шо мюгьлетде, сесгенип, эсин табып: "Мен гёмюлген балама сарнамайман, аявлу-гьюрметли амалым, Азирейил абзарымны таныгъангьа титиреймен...", - деп айтып, тез уьйге гирген ва тынып-тымыйып къалгьан. Арадан кёп де гетмейли, бирини артындан биревюсю дегенлейин, хатабалагьлар болуп, дюньяда ёкъ аврувлагьа тарып, шо къатынны он да уланы да гёмюлген деп айталар...

Хиясовланы абзарындан агъа-инилерден лап башлап гиччиси - Бадрутдинни-сюеги чыкъды, сонг уллу агьасы Хиясны гёмдюк, энни буса Зубайылны парахат этдик... Шолай буюргъандыр... деп къоябыз дагъы... Амма бу ерде маслагьат булан, юреклеге сабурлукъ гелмей. Неге тюгюл де, оьлюмню алдын алма боладыкъ деген гьёкюнч къалды. Хантавлукъ этгенге ошайбыз. Бир жума алдын мен Зубайыл къурдашым булан энни "герти дюньядагъы" пагьмулу шаир Абдулгьамит Татамовну уланыны яхшылыгъында эдик. Къайтывда экибиз де кюйсюз болуп турагьан уллубуз Магьамматсолтан Ягьияевни герме де гирдик, сонг мен къурдашымны бизге, уьйге тартдым. Бираз олтурдукъ, хам-хум да этдик. Эсде къалардай лакъыр да болмады, аякълар да айтылмады. Узакъ олтурмай: "Къой гьали, Камал, къайтайым, язылып битмеген передачам да бар...", - деп алгъасады. Мен де, тюзю, къаныгьып турмадым. Ахырынчы аякъланы урушдургъаныбызны, дагьы гёрюнмежегибизни ким биле эди дагьы?..

Агьлюсю Шамалаханум (жаны женнетде болсун! Къонакъгьа къашы тююлмеген, ачыкъ юзлю, ёлну-ёрукъну билеген къатын эди...) гечинген сонг, Зубайылны гёнгю бузулгьаны билине эди. Алай десе де, абзарда эки де къызы бар, балаларыны балалары бар, иши-касбусу бар, досу-къардашы бар, деп, мен оьзюм оьзюме маслагьат эте эдим. Болса да, ишден сонг бизге гирип гет деп айта бола эдим.

Зубайыл асил, илиякълы адам эди. Балики, юк болуп нетейим деп ёрай болгъандыр... Ону ожагъында не болуп турагьанны, къызлары булангьы аралыкьларын билмей эдим чи дагьы...

Мен Гагаринни атындагьы орамда яшайгъан йылларымда Зубайыл булан биз хоншулар эдик. Къызлары Гулизар да, Аида да мени гёз алдымда бойсалгьан, охугьан. Нече де асил, нече де уллугьа абур этеген авлетлер эди... Айтагьаным, магьа Зубайыл тарчыкълыкъда деген ой бирдокъда гелмей эди. Ондан къайры да, оьзю сырын-дертин ачмаса, мени биревге де: "Не гьалдасан? Ишлер нечикдир?" - деп къаныгъагьан мердешим ёкъ. Гьатта савлугъун да сорамайман: балики, гьалын-гюнюн аян этме сюймейдир... Сорамагъаныма энни бек гьёкюнемен. Шолайгьадыр дагьы, тирсеклеримни хабаман... деп айтылагъаны...

Мен Зубайылны гёмегенде де айтдым: ол асиллигинден (интеллигентлигинден), жыйнакълыгьындан ва гьатта оьзденлигинден гетди деп. Кант этмес учун... Къайгьыларын къысымларына бек къысгьан кюйде гетди. Биз, къурдашлары, юртлулары, дос-къардашы, ону арагьа алма тийишли эдик...

Зубайыл дертлерин, къыйынларын ювукъларындан, досундан-къардашындан яшырып тургьанлыкъ обурлукъдан, хохайлыкъдан тюгюл - оьзюню къайгьысын оьзгелеге юк этмес учун болгъан. О - саламатлыкъны оьрлюгю, къылыкъны тазалыгьы...

Къылыкъны гьакъында айрыча айтма сюемен. Къайгьылы, юрек тамурланы юлкъагъан маълуматланы аян этеген берилишлерде, сайки масала, Зубайыл Хиясов дин зиянчылагьа ян болгьан (орусча - "пособничал") деп эсгериле эди. Гьакъыкъатда буса ол ялаябыв экени аян болду. Къабурларда сёйлейгенде де, мен шо уятсыз пикругьа къаршы экенимни халкъны алдында айтдым. Янгыз мен тюгюл - кёплер айтды! Сав болсунлар. "Гертилей де, - дедим мен къабурларда, - 3убайыл Хиясов яратывчулукъ ёлда кёплеге ян - ёлдаш, къурдаш болду, заманын да, рагьатлыгьын да къызгъанмай кёмек этип, тюз, гьалал ёлгъа салып яшады. Яхшы амаллы, таза къылыкълы болмагьан буса, Зубайыл Хиясов савлай Дагьыстан халкъны азатлыгъы учун жан берип гетген Уллубий Буйнакскийни ролюн ойнамас эди. "Ойнады" деген сёз бу ерде гелишме де гелишмей, неге тюгюл де ол ойнамады - Уллубий оьзю болуп къалды. Уллубийни гьакъында ойгьа тюшсем, мени гёз аддыма Зубайыл ювугьум даим геле эди... Шо рольну З. Хиясовгъа Гьамит Рустамов негъакъ тапшурмагъан болгьан экен. "Мен гюнагьлыман" деген мени повестиме гёре ("Я виноват, Марьям") салынгъан спектаклде де Зубайыл ювугьум баш игит Жамалны ролюн бек тизив ойнады".

Зубайыл дертлерин, къыйынларын ювукьларындан, досундан-къардашындан яшырып тургьанлыкъ обурлукъдан, хохайлыкъдан тюгюл - оьзюню къайгьысын оьзгелеге юк этмес учун болгъан. О - саламатлыкъны оьрлюгю, къылыкъны тазалыгьы...

Пьесаларын сагьнагъа онгармагьа Зубайыл Хиясов кёплеге кёмек этген. Магьа да "Къатын къалмагьал" деген комедиямны ол оьтесиз къужурлу онгарып бажарды. Алты керен премьера болмакъ - сийрек иш!

Ол оьтгерген юбилейлер, байрамлар... Оьзюне тюгюл - оьзгелеге!

Зубайыл Хиясовну яратывчулукъ пагьмусу барлыгъын мен эсгерген эдим. Аз-маз тюгюл, уллу пагьмусу бар эди. Арадан йигирма йыллар оьтсе де, ону "Огь, къатынлар, къатынлар..." деген комедиягьа-концертге ошагьан спектаклни гьали де гёз алдыма, "Гьарсиллек" деген поэмасы, шиъру байламлары эсимде...

Зубайыл Хиясовну язывгъа мекенли пагьмусу бар эди. Амма ол оьзюню къысгьа оьмюрюню аслу пайын оьзгелени ишлерин тюзелтмек учун аямай чачып турду. Савап болсун! Ону чомартлыгьын биз унутмажакъбыз...

Зубайылны кёп-кёп тизив, макътавгьа, абур-сыйгъа тийишли хасиятлары бар эди. Лапдасы - оьзю этген къуллукъну эсгере-бетлей турмай эди. Этеген ишин де назланып, башын базарлап этмей эди - кюлкю-масхара булан, бир чёп чакъы да тюгюл зат йимик этип-кютюп къоя эди. Ону бет тутагьан, хохаягъан, башын базарлайгъан кюю де болмай эди. Таза юрекли, ачыкъ юзлю, рагьмулу ва ювукъ, ят деп къарамайлы, инсанны гёнгюн аяп болагьан адам эди.

Дагъыстан милиция оьзлер этген чапгъынны "Блестящая операция" деп телевидениеден къувлутуп айта турду. Уьч пацанны тутмакъ учун бронетранспорт (танк) негер тарыкъ эди, яшап турагьан уьйлерин яллатмагьа, хоншулагьа ерли пасатлыкъ салмагьа не гьажатлыкъ бар эди. Гюнагьлыланы, яравсузланы уьстюне барма къоркъгьан... оьзлени жанын бек аяп бажаргъан... Уьстевюне, Зубайылны да айыплап сёйлеп турдучулар. Сайки: "Чыкъ, къолгьа гел!" - деп буваргьанда, уьйден чыкъмагьан деп. Бек тизив этген, эркеклик этген! Не гюнагьы, не хатасы болса да, авлетлерин от-ялынны ичинде де къоюп, башын къачыргьан атадан ата боламы? Бизин ювугьубуз игит кюйде, къумукъ кюйде, милли намусну ер этмейли жан берген.

Тюзю, эсделиклени битдирип болмайман, Зубайыл оьзюню гьакъында савлай китап язса да кёплюк этер адам тюгюл эди: Шу ерде эки-уьч сатыр къошайым: Зубайыл масхара-тогьушувгьа уста эди. Ону масхараларына бетлешив, оьпкелев гьеч къошулмай эди. Ол адамны гёнгюн аяп бажара эди. Сонг да, Зубайыл оьзгелер йимик: "Ишлер нечикдир?", "Не этип турасан?", "Уьйде-ожакъда не гьал бар?" - деп, не де буса, башгъа тюрлю увакъ-тюек суаллар берип турмай эди. Неге тюгюл де, ол гёзюнге къарап, гёнгюнгню биле эди.

Зубайыл Хиясов эл арада болсун деген эрен эди. "Мен барман чы, мен барман!" деп ол къашын тююп, башын кёкге чююп юрюйген адам тюгюл эди. Маслагьатгъа гьазир ёлдаш, гюнчюлюксюз къурдаш эди.

Ювугьубуз гетген яйда гёмюлдю. Энниден сонг "бириси йыл....", "ону бириси йыл" дербиз дагьы... Сав турсакъ, озокъда, энни къалгьан оьмюрню де не татыву бар, Зубайыл йимик жанынг-къанынг бирикген къурдашларынг къалмагьан сонг...


газета "Ёлдаш", 28-12-2007

Размещено: 10.01.2008 | Просмотров: 3140 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.