Кумыкский мир

Культура, история, современность

Эсден таймас эревюллюлерибиз

Къазиюрт ва къазиюртлулар

"Халкъны талагъанны юзю къара болур, гьайын этгенни абуру-сыйы артар", - дей эди бизин юртлу Алгьам Мустапаев. Ол кёп яшагьан, кёпню гёрген, давланы-шавланы от-ялынындан оьтген адам эди. Мен шо заманларда яш экениме гёре, ону къарсалап-янып, юреги авруп айтагъан сёзлерин таман чакъы англап битмей эдим. Бары да затны сонг англадым. "Халкъына намартланы юртун сатыв булан болур савдюгери", -дегенлей, Алгьам Мустапаев бизин ана топуракъланы, адамларыбызны къысматы булан тындырыкълы савдюгерчилик башлангьанны биле болгьан.

Шогьар да ол партияны обкомуну хас къарарына гёре тавлуланы тюзге гёчюрмеге урунгьанда, районну башчылары оьрдеги гьакимлеге ялынывну ёлун тутгьанны эслеген сонг тюшюнген. Тюзю, башлап шо терс политиканы тавлулар оьзлер де ушатмай эди. Гьатта къара къоркъув берип, гючден гёчюргенлерини бирлери гери къайтып да гетди. Буса да авадан пайы орунлашып къалды. Бизин якъны тарихи гьалы да бек алышынды, четимлешип тербеди. Мен шо гьакъда оьзюм гёргенлени, айтып эшитгенлеримни язып юрюймен. Гьали сизге шо язывларымдан бирэки маълуматланы аян этмеге сюемен.

Мен Бабаюрт районну Львовски юртунда тувгъанман. Къысматым да ону халкъыны къысматына ошавлу. Не къысмат десегиз, мен эсгерген Львовски алдынгъы бай, гёзел, мадарлыгъы оьсеген немец юртланы биринчиси эди. Алдын да шо юрт маллы-гьаллы юрт болгьан. Ону байлыкъларына гёз сатагьанлар, тамакъ къагъагъанлар аз болмагьан. Ону бары да топуракъ, экономика байлыкъларындан арив, ачыкъ юзлю, бойлу-сойлу халкъы хыйлы да артыкъ эди. Ону халкъы аслу гьалда, сув алып, бузулгъан бырынгъы Къазиюртну наслусундан амалгъа гелгенни эсгерме тюше.

"Къазиюртну да, Львовскини де макътама чакъы не къоччагъы, не игити бар?" - деп эсигизге гелмесин. Озокъда, мундан белгили алимлер, артистлер, язывчулар, шаирлер, чебер усталар, уллу сиптечилер чыкъгьан деп айтмайман. Тек шолайлар бизин халкъны арасында оьсген, яшагьан. Оьзлени бажарывлугъун гёрсетип битгинче бары да хатирсизлени хайырсыз тапшурувларын, колхозну ишин битдирип болмай, къара къан гесеклерин къусуп, къыргъын давну от-ялынында гююп, болгъаны-болмагъаны англашынмайгьан кюйде сари сазгьа дёнюп гетген. Таза юрекли, ярыкъ ишли къазиюртлу уланланы, къызланы къыйынлы къысматы кимни де языгьы чыгъардай гьалда.

Алгьам Мустапаев де айтгьанлай, бир-бир гьакимлени тергевсюзлюгюнден, гьайсызлыгьындан Къазиюртну, сонг Львовскини халкъы чекген азапны дюньяны бир халкъы да чекмегендир. Энни де чекмесин. Биревлер ютгъан агьны авурун англамакъ учун, оьзгелер де шону ютмакъ борч тюгюл. Тек шо агьны къыйынын буса гьис этме тюше. Мени хабарымны мурады да шо.

1940-46-нчи йылларда Бабаюрт районну, республиканы башын бийлегенлер, мекенли кюйде билеклерин де чююрюп, шонча уллу майданны елеген бизин бай топуракъларыбызны талама, уьлешме урунгьаны архивни хас кагъыэларында гёрюнюп тура. Шо талавурну да олар, "республикабызны халкъларыны яшав гьалын яхшылашдырмакъ, авур маъалаларын тынчлашдырмакъ, гележегин къурмакъ учун этгенбиз" деп, инсапсызлыгьын исбарлайгъаны да ачыкъ.

1946-нчы йылны 3-нчю декабринде Дагъыстанны ерлеге къарайгьан управлениесини башчысы Вишневский онгаргъан хас кагъызда булай язылгъан: "1940-46-нчы йылларда Бабаюрт районну колхозларына даимге 66090 десятин топуракъ бегетилген. Амма 1946-нчы йылны 1-нчи ноябрине шо 14405 десятинге кемитилген. Демек, тав районланы къотанларына заманлыкъгьа пайдаланма берилген. Бираздан 15818 десятин ерни де пачалыкъ фондгьа айыргъан. Уьстевюне, Къазиюртну сув алып, уьюн-мюлкюн бузуп, пал-пал этип, хыйлы агьлюлер къырда къалгъан. Кёплер ювукъдагъы Львовскиге барып сыйынгъан. Сонг шо юртланы экисин де бир-бирине къошмакъны масъаласы арагьа чыкъгьан. Бир нече керен жыйынлар оьтгерилген. Ахырынчы гезик 1943-нчю йылны 17-нчи ноябринде жыйылгъан.

Тек не хайыр, эки де юртну жамиятлары къошулма сюегенни гьакъында айтма баргьан вакиллени районну гьакимлери, республиканы башчылары, тынглама да тынгламай, къувалап йиберген. Олар шо заман язып баргьан кагьызда булай айтыла: "1924-нчю йыл юртубузну сув алгъанда биз, немецлени разилигине гёре, Львовски номерлеге гёчдюк. Кёбюбюз 1 номерли бёлюкге сыйындыкъ. Энни къыйышып яшап да турабыз. Арабызда терс сёз де эшитилмеген. Эки де юртну жамияты тилейбиз, эки де юртну хозяйстволарын бир-бирине къошуп, огъар Къазиюртну атын бермекни. Эгер къошма бажарылмай буса, бузулгъан Къазиюртну янгыртмакъны арив гёребиз".

Харж, къурулуш материаллар ёкъну багьана тутуп, шо тилев жавапсыз къалгьан. Бираздан Дагъыстанны Халкъ Комиссарлар Совети 202 ва 586 номерли эки къарар чыгъаргьан. Шоланы биринчисинде: "Львовски номерлени 1-нчисин, 2-нчисин, 3-нчюсюн ва 7-нчисин Къойсув ташыгъанда сув алма имканлыкъ бар. Шо саялы, халкълары сюргюн этилгенни де гьисапгъа алып, топуракъларыны 16432 десятин пачалыкъны фондуна бермек, тав районланы гьайван-малына отлавлукълар учун белгилемек. Бавларын, юзюмлюклерин асырап сакъламакъны Бабаюрт районну исполкомуна тапшурмакъ", - деп язылгъан.

1947-нчи йыл 1 номерли Львовскидеги Тельманны атындагьы, Къазиюртдагьы "Осовиахим" деген колхозланы 5661 десятин ерин Люксембургдагьы Карл Либкнехтни атындагьы колхозгъа берген. 1948-нчи йыл шо хозяйсгвогъа дагъы да эсгерилген колхозланы 1800 десятин топурагъын бегетген. "Тюшюмлюлюгюн артдырмакъ учун" деп де эсгерген.

1950-нчи йыл "Къала-кёлню", "Немец-толманы" къурулушу учун да 1362 десятин топуракъны айыргъан. Себеби - тав районланы колхозларыны гьайванларына, малларына тюшюмлю отлавлукълар, емлер, сув болдурмакъ, гьар гектарны гьалын, тюшюмлюлюгюн артдырмакъ.

1952-нчи йылда Львовскиде янгыдан "Октябрни 30 йыллыгъы" деген колхозну къуруп, огъар Люксембургдан чыгъарып алып, бизин топуракъланы 1561 десятинин бегетген. Арадан эки йыл оьтгенде дагъы да бираз ерни, демек, "Къала-кёлню" сувсуз бойларын къайтаргьан. Гьасиликалам, Львовскини халкъы, тартыша-ябуша туруп, оьзюню топуракъларыны бир къадарын къайтарып алмагьа бажаргьан. Тек шо гьасиллеге къаршыланы таъсири булан Львовскидеги хозяйствону аты бир нече керенлер алышынгьан, председателлерин де ашыкълардай ойнатып тургъан. Ахырда ону Новая Кара деген юртну бёлюгю этген. Юртну гьаран топлангьан байлыгьы да талангъан, халкъыны яшав гьалы да бир де болмагьандай бузукълашгъан.

Шолайлыкъда артсыз-алсыз къыйыкъсытывлар инжитген львовскилилер сабурлугъун тас этди, чыдамлыгъындан чыкъды, жыйылып, жыйынлар оьтгерме башлады, тийишли къарарларын оьрдеги къурумлагъа язмагъа урунду. Алда йимик, шо гезик де оланы кагьызларына, арзаларына къулакъ асылмады, юртлулар оьзлер-оьзлеге харланагьан даражагъа етишди. Къысгьача айтгъанда, бек саламатлы, сабур бизин халкъ гёрмеген хорлукъ къалмады. Нечакъы нетсе де юртлулар енгилмеди. Сонг оланы башгьа кюйде къыйыкъсытма гиришди. Къоллайгьан топуракъларын чыгъарып алды, оьлгенлерин къабурларына гёмме къоймады, салгьан сынларын чыгъарып ташлады, межитин бузду, ортакъ малын талам-такъыш этди, адамларын ари-бери къачагъан гъалгъа салды. Къачмагъанларыны тазза сыдырып терисин алма аз къалды.

Натижада шо девюрде тувгъан яшлар бары да дегенлей, охувсуз-билимсиз къалды. Бара-бара оьрюш алма, айынма айлангьанларына да кёмек этеген, къол ялгъайгъан къурум болмады. Буссагьат Бабаюрт районну гьакимлерини арасында бир сама да къазиюртлу ёгьу да хыйлы затны англата. Районну партия, совет къурумларында да къазиюртлулардан гьаким гёрюнмеди. Неге тюгюл, тийишли заманында билим алма, гётерилме имканлыкъ болмады.

Къаравсуз, гьайсыз къалгъанлыкъны яманындан нечесе къумукъ, ногъай юртлар ер юзюнден сибирилип тайды. Масала, Хумавул, Асавул, Гьамзаюрт, Къазиюрт, Львовскилени 16 да номери чечекленип, гюл ачып яшнап турагъан еринден тозулду. Шо номерлени чечеклендирген немец халкъ алдын да, артда да къумукълар, ногьайлар булан эпсиз арив къыйышып, хыйлы гезиклерде бир агълюдей яшай эди. Сюргюн этеген гюнлерде олар, къумукъ къурдашларындан айрылып болмай, къара гёзюнден къан акъдырып йылай эди, башын-чачын юлкъа эди.

Немецлерден къалгьан емиш бавлар, авлакълар, клублар, школалар, тирменлер, арадан онча кёп де оьтмей, бузулуп дам-дагъыр болду. Шолай тизив онгарылгъан затланы пуч этилгенине буссагьатда да тарлыгъывунг геле. Бир-бир булакъ, бир-бир сув бар эди. Тартып спичка якъса, сувну уьстю яллай эди. Неге тюгюл, бары да дарманлыгъы булангьы сувлар эди. Бары да зая болду.

Юртубузну нече керен сув алса да, топуракъларыбызны, байлыкъларыбызны талам-такъыш этсе де, къазиюртлуланы арасында ким де тамашагъа къалардай уланлар, къызлар оьсген. Мисал учун, Мокъав Забитов гьеч къоркъувну билмейген адам эди. Алгьам Мустапаев, Зияв Къартиев, Осман Алиев, Апач Бамматов, къатыны Ажакъ Бамматова, юртну молласы, адамны оьздени Айнутдин Насрудинов, хыйлы оьзгелери шолайлардан гьисаплана. Олар акъча жыйып, партияны обкомуна, ЦК-сына барып, посагьасын айлар булан сакълап, юртну къайтарып халкъыны къолуна алма бажарды. Шо ишни сиптечиси Мокъав Забитов эди.

Бугюнлерде Россияны къазиюртлулар доланмайгъан ери аз. Олар бары да Мокъавну яхшы таный. Буссагьат бизин арабызда оьзю болмаса да, халкъны инамлы адамы, гьаракатчысы гьисапда ону атын барыбыэ да эсде сакълагъанбыз ва сакълажакъбыз. Юртубузну гележек наслулары да ону аты булан оьктем болмагъа борчлу. Шо муратда Львовскидеги колхозгъа Мокъав Забитовну атын берсе, дагьы да тизив болажакъ эди. Школаны яшларыны, муаллим коллективини арасында да ону адилли ишлери уьйренилсе, заман-заманда эсге алынса яхшы эди.

Бары да чаралар булан биз, гележек наслубуз Мокъав йимиклерибизни атларын унутмайгъан къайданы юрютмеге герекбиз. Ол къумукъланы адатларын, милли мердешлерин бек сыйлайгъан, тайышмайгъан кюйде юрютеген, халкъыны къысматына бек юреги авруйгъан гиши эди. Яшлар чы нечик де, оьзюнден хыйлы уллулар да ону гёргенде атылып еринден туруп, гьюрмет эте эди. Неге тюгюл, ол оьзюню бары да оьмюрюн дегенлей халкъыны эркинлигин, еслигин къайтарывгъа багъышлады, оьзюнден сонггъуланы да уьлгю алма чакъырды. "Абур этмек, мурат тюгюл, къылыкъ-дыр; биздейлеге осал болмакъ илыкъдыр."

Тюзю, Къазиюрт къурулгъан 1722-нчи йылдан берли бизде Мокъав Забитов йимик хыйлы къоччакълар оьсгендир. Тек шоланы атларын бизин амалсыз халкъ эсинде сакъламагъан. Зая гетген ишлени, уллу къуллукъланы, игитликлени, оланы есилерин гьакъ юрекден къызгъанмай туруп болмайсан.

Инкъылапны, советлени гьакимлигин оьр этмек учун нечакъы адамыбыз жан берген, нечакъы адамыбыз яраланып, ингырланып ятгъан, ачдан оьлген. Юз атлыны башчысы Умалат-гьажини, акълар тутуп, Хасавюртну гьамамыны алдында асып оьлтюрген. Ону сюеги терекге илинген еринде уьч гюн тургьан. Ахырда да къоркъув билмейген Мурза ону яшыртгъындан урлагьан. Къаравулдагъы солдатлар хыйлы заман излеп, ахтарып айлангьан.

Бизин юртлулар - бек чыдамлы, сабур адамлар. Нечакъы къыйынлыкълагъа тарыса да гьалек болмагьан, оьзлени борчларын кютген. Оланы кёп йыллыкъ къыйыны геч буса да гьеч болмагьан. Бугюнлерде къурулгъан сагьатдай ишлейген хозяйствосу, загьмат тёкме белсенген уллулары, яшлары шогъар шагьатлыкъ эте.

Гележекде гьалын тюзлеме сюегенлер гетген гьалын яхшы билмеге борчлу. Неге десегиз, гетген заманны яхшы билгенлеге йиберген янгылышларын тюзлеме тынч бола, яш наслусун адилли ишлеге ругьландырмагъа бажарыла. Артдагъы йылларда бизин юртлулар тутгъан ёл шолай тюрленивге бакъдырылгъан. Ортакъ загьматны натижасында къолда этилген гьасиллери де яман тюгюл.

Бары да ерде къулач яйгъан янгы къайдалагьа гёре кюйленип, юртлулар авлакъларын, чачывлукъларын асувлу пайдаландырмагъа, гьар гектардан алынагъан тюшюмню къадарын артдырмагъа, халкъны яшав гьалын яхшылашдырмагъа чалыша. Тюзю, къыйынлыкълар да аз раслашмай. Ортакъ ишни асувлулугъу булан олар шо къыйынлыкъланы енгмеге, белгилеген борчларын яшавгъа чыгъармагъа уьйрене.

Биз юртну айынып гелеген юзюн, яшгъаргъан авлакъларын, бир-бирин англайгъан, бир-бирини тарчыгьына, сююнчюне табылагъан уланларын, къызларын гёрген сайын шат болабыз, сююнебиз. "Энниден сонг сама да сизин тарчыкълыкъгъа теберегенлер ял болмас, гьар басгъан аягьыгъыз яхшылыкъгъа, насипге басылсын", - деп ойлашабыз.

Жамиятны ёрукълу да, ёрукъсуз да этеген зат - къурумлулукъ, тарбия. Тарбиялылар бир заманда да тутгъан мурадына арт бермес. Бизин юртлулар шо ягъындан да бир къадар натижалагьа етишежегине толу инамлыгъыбыз бар.


Опубликовано:
газета "Ёлдаш". 26-12-1997 г.

Размещено: 02.12.2007 | Просмотров: 2904 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.