Кумыкский мир

Культура, история, современность

Атлыбоюн

Къумукъ юртну къысматы

Герти оьзденлени юрту

Къумукъ халкъны артдагьы девюрлердеги тас этивлерини сиягьында Атлыбоюнну аты карталардан тайып, дёнюп гетгенлиги миллетибизни гележеги учун къатты къапас урув болуп токътады. Атлыбоюн эжелги заманлардан тутуп дазу сакълавчуланы, ёл къорувчуланы юрту деп гьисаплана эди. Ону айланасындагьы тав бетлени, оьзюнде нарат, эмен, чум тереклер оьсеген, арба да оьтюп болмасдай агьачлыкълар къуршай болгьан. Гьали чи тереги балта булан къырылгъан, аяз бетлери арекден де гёрюнеген, Нарат тёбе деп, янгыз аты къалгъан.

Бырында бу орманлар къачакъланы, талавурчуланы инг де сююмлю ери болгъан. Тюздеги халкъны йылкъыларын, малын-туварын къачырмакъучун, тавлардан бир бошамай, сирив болуп тюшюп гелеген талавурчулар да бу бойда яшына болгъан. Шо саялы шавхал оьзюню лап инамлы, къоччакъ адамларын йиберип, тав къысыкъны арасында юрт къура. Атлыбоюнлулар, гече демей, гюн демей, шавхаллыкъ учун оьтесиз жаваплы дазу сакълавчу, къорувчу ишин юрюте башлай. Талавур да, чапгъын да хыйлы аз бола. Арадан кёп заман да гетмейли, юртну аты дангъа айтыла. Къоркъув-тартыныв не зат экенни билмейген, къуру ябушув-чабувуш булан доланагъан атлыбоюнлулар эл арада абур-сый къазана. Сонг хыйлы-хыйлы тарихи толкъунлардан оьтюп, юрт оьзюню къурулгъан баш маънасын тас эте. Тек къанына-жанына сингген герти оьзден хасиятын олар тас этмежек. Биринчи орус инкъылапны заманларында Дагъыстанны губернатору оьзюню асгер къуллукъчуларындан Атлыбоюнну жамиятына айрокъда бек тергев бакъдырмакъны талап эте. Юртну халкъы оьзгелер йимик байланы-бийлени алдында тобукъ урмайгъаны оланы "жинаятчы" хасиятын ачыкъ гёрсете ва мунда уллу башгётеривлер болма имканлы деп яза.

Гертиденде, 1905-нчи йылны апрель айында атлыбоюнлулар хынжаллагъа хармана. Ерли найып Жамалутдин жамият топуракълагъа ес болма сюегенине къаршы тура. Юртгъа пача асгерлер гийириле. Тек атлыбоюнлулар, къыйынлы мюгьлетде бир-бирин якълап, тутгъан ёлундан къайтмажагъын англагъанда, губернатор асгерлени юртдан чыгъара. О да, балики, алда бу кимлени юрту болгъанны гьисапгъа алгъандыр.

Арадан заманлар гетип, большевиклени "Топуракъ - сабанчылагъа" деген чакъырывуна инанып, Атлыбоюн Дагъыстанда Совет гьакимликни болдурмакъ учунгъу къанлы ябушувларда ортакъчылыкъ эте. Сонг, давлар-явлар битген сонг биринчилерден болуп, колхоз да къура. 1927-нчи йыл Дагъыстангъа Америкадан къонакълай гелген фермерлеге тав республика етишген уьстюнлюклени гёрсетмек учун оланы Атлыбоюнгъа алып гелелер. О замангьы колхозну председатели Гьажикъасум Алиев сонггъа таба ДАССР-ни Оьр Советини Президиумуну Председатели гьисапда бютюн СССР-ге танывлу болажакъ. Ери гелген сонг айтып къояйыкъ, Россияны гьалиги Совет Федерациясыны сенатору Атай Алиев де шо тухумдан чыкъгъан.

Гетген асруну 30-нчу йылларында коммунист партийны оьр къурумларыны хас къарарына гёре, Дагъыстанда тавдан тюзге гёчюрювчю хозгъалыв башлана. Атлыбоюнлулар да, оьзгелерден артда къалмайыкъ деп, миналы ерлерин къоюп, эркин, тюз авлакълагъа гёчелер. Бирлери рази бола, башгъалары рази болмай, гёчювюл беш йыллагъа ерли узатыла.

Тав къысыкъдан чыгъып, тюзде янгы юрт къургъаны, балики, тюз буса да ярай, тек неге атын алышдыргъан деген суал арадан шонча йыл оьтюп бугюн де юрекге рагьатлыкъ бермей. Ленинграддан башланып, Ленинабадлар, Лениноканлар булан узатылып, лап ахырда Дагъыстангъа етишип, Ленингент булан токътады. 1957-нчи йыл колхозну совхозгъа айландырагъанда да янгы хозяйствогъа "уллу атайны" аты къоюлду. Озокъда, атлыбоюнлулар Ленинге абур-сый этегени кёп яхшы, амма ону ишин узатывчулар юртну не гьалгъа салажагъын биле болгъан буса, ат алышдырывлар булан онча алгъасамажакъ эди деп ойлашаман.

Дос боламан деп гелип, ес болма сюелер

Биз эсгерген заманлардан сонг хыйлы сув эниш акъгъан. Алда гьар гектардан 200-300 центнер тюшюм береген юзюм бавлар ёкъ болгъан. Россияны хыйлы шагьарларына оьз продукциясын йибереген чагъыр заводну дарбадагъыны чыкъгъан. Хозяйствону кёп санавдагъы гьар тюрлю техникасы урланып, сатылып, талам-такъыш этилген. Совхозну бай топуракълары Магьачкъаладагъы охув комбинатгъа, МЖС-ге, илму-ахтарыв институтгъа, радиоцентргьа, орманлыкъ хозяйствогъа, 5 номерли транспорт предприятиеге, Красноармейск юртгъа берилип, пайланып, ерли халкъны хыйлысын сабанчылыкъ ишден магьрюм къойду. Къалгъан топуракълар саялы да гьали де "дав" юрюле. Дерт де якъгъа оьсюп, шишип, генглешип барагъан юртда тавдан гечюрюлюп гелгенлени санаву ерли миналы халкъдан эсе дерт керен артыкъ.

Ленингентдеги бугюнгю герти гьалны суратлайгъан хас белгиси - юрт администрациями бухгалтериясыны ичине от салып яллатгъан къап-къара тамлары ва абзарында атылтгъан гранатаны яркъычлары, бинаны тамларында къойгъан гьызлары.

- Бир-бир тайпалар шо къайдада магъа къоркъувлар берме къарайлар. Тек гьали болгъунча магъа кукай деп бирев де айтмагъан ва айтмажакъ. Юртда адилликни болдурмакъ учун дагъы да бек къаст этип айланажакъман, - дей бизин булангъы лакъырда Ленингент администрацияны янгы сайлангъан башчысы Аташ Къазиев. - Менден алда ишлеген юртну гьакимлери Алимпаша Магьамматов ва ону заместители Лабазан Агьматуллаев тышдан гелген 600 адамгъа законсуз кюйде уьйлер къурмакъ учун топуракъ сатгъан. Гьар участкагъа, ерлешген кююне гёре, 150 минг манатдан башлап, 500 минг манатгъа ерли "къоду" ала болгъан. Гьали оьзюгюз гьисап этип, санап къарагьыз, олар жамиятны еслигин сатып, нечакъыгъа бай болгъан. Озокъда, бир пайын "оьрге де" бергендир. Район администрацияда, милицияда, оьзге пачалыкъ къурумларда оланы буссагьат да якълайгъанлар ёкъ тюгюл. Шо да, озокъда "къодусуз" юрюлмей. Эгерден бизин халкъ август айны башында Магьачкъаланы лап уллу майданына чыгъып, митинг оьтгермеген эди буса, олар бугюн талавурчу, жинаятчы ишлерин узатып юрюжек эди.

Сатылынгъан участкалардан айланып чыкъгъанда, мени бек гьалеклендирген бирдагъы-бир зат болду. Гьарам къазанчгъа тарыгъан Магьамматов ва Агьматуллаев, ерни тюбюнден оьтеген уллу газ ташыйгъан трассаны уьстюндеги топуракъны да пайлап, гишилеге "уьлешген". Бирлери чи уьйлер де къуруп битген. Олар янгы ожагъыны тюбюнде нечик "бомба" салынгъанын не билсин. Специалистлер бу трассаны 15 метр ювугъуна гелип уьйлер къурма ярамай, шо айрокъда яшланы савлугъуна бек зараллы дел гьисап эте. Шолай эдепсиз ишни этгенлени тийишли кюйде закон ёл булан такъсырламай къойса, бизин гьукуматда адиллик къалгъан дейгенге инанма къыйын. Магъа гьали юртну яшавлукъ масъалаларын чечмекни орнунда, гече де, гюн де дегенлей, участкаланы сатып алгьанлар булан давлашма тюше.

Гертиден де, Ленингентдегилени йылдан-йыл чечилмей турагъан масъалалары аз болмайгъаны талчыкъдыра. Тахшагьарны ювугънда ерлешген юртда, дагъысын айтмагьанда, гьали де оьзлерде газ, сув, ярыкълар тартылмагъан орамлар бар. Башлапгъы билим береген школаны къалкъысы агъагъаны гьакъында нечакъы айтылса да, шогъар тийишли къурумланы янындан къулакъасагъан адам ёкъ. Юртну халкъы 10-20 йыллар алда йимик, бугюн де КОР-дан тазаланмай гелеген нас сувну ичелер. Ону нечакъы къайнатсангда, къаркъарагъа этеген заралы таймай.

Озокъда, шагьарны ёлбашчыларыны янындан кёмек болмаса, янгыз А.Къазиев ва юрт администрация масъалаланы ёрукълу чечип бажармажагъы англашыла. Сатылгъан участкаланы акъчасын къайтарып, юртну пайдасы учун къолласа чы, ондан тизив иш болмас эди.

Юртну гьакъында макъала газетге чыгъа болгъан сонг, Аташ Къазиев юрт администрациядан къувалангъан тайпалар Ленингентде яшайгъан миллетлени бир-бирине кисдирип, къувунлу гьалны тувдурмакъны къастын этегенине айрыча тергев бакъдырмакъны тиледи. Артдагъы гезик олар, тав халкъны межитге жыйып, жума межитни имамы Ильяс гьажи Салаватовну гюч булан ишинден тайдырма къарады. Сайкимасала, ол алгьамны, бир-бир аятланы тюз охумай, сыйлы рамазан ай къачан башланагъанын билмей деп яла-ябывлар булан межитге оьзлени адамын гелтирмекни къастын этди.

Ильяс гьажи адилли, гьакъыллы, Душанбедеги дин академияны битдирген, юртдагъылар оьзюне абур-сый этеген адам. Ону хатирин къалдырма биз къоймадыкъ. Артындагьы гюн юртгъа Дагъыстанны муфтиси Агьмат гьажи Абдуллаевни чакъырдыкъ. Ол эки де якъны жамияты жыйылгъан ерде Аллагьны уьюнде, межитде шолай къылыкъсыз ишлени этгенлени бек айыплады ва Ильяс гьажи имамлыкъ борчларын узатажагъын билдирди.

Ильяс гьажи Салаватов, болгъан агьвалатланы гьакъында баянлыкъ бере туруп, булай деди:

- Межитге, оьзю де жумагюн, акъырыв-къычырыв булан абурсуз кюйде гирип гелген халкъны башында Лабазан Агьматуллаев токътагъан эди. Ону магъа ачуву бар. Шагьарда митинг оьтгерилгинче бир гюн алдын ол мени уьюме гелди. Мен халкъгъа майдангъа чыкъмагъыз деп айтгъанны, межитде "гьакълашыв" этгенни сюе эди. Планлар да бережекмен сагъа, акъча да къызгъанмажакъман деп сатып алма къарады. Мен шолайлардан тюгюл экенин англагьанда, къоркъувлар берип гетди. Дагъы ачувун нечик алагьанны билмей, юртгъа уллу ала-пелекет салма аз къойду. Миллетлени яхшысы, яманы болмай. Оланы башын тутгъанланы бола терси де, халкъны оюну есиси де. Олайлагъа Аллагьутаала тюз къыйматын бережек.

Озокъда, Ильяс гьажи тюз айта. Миллетни яхшысы-яманы болмай. Тек бир-бир огъурашлар пис муратларына етишмек учун халкъланы арасында давну отун якъма гьап-гьазирлер. Оланы янгыз Аллагьутааланы гючю булан жазалап къоймай, пачалыкъны законлары булан да жавапгъа тартма тюше.

Болгъан жыйында гёчюп гелген халкъны бир вакили Дагъыстанны муфтисине: "Бу юртну 80 проценти - аварлар. Неге администрацияны башчысын этип къумукъну салалар?" - деп сорагъан болгъан. Агьмат гьажи: "Сизин къумукълагъа бир де хатиригиз къалма тюшмей. Озокъда, сиз де ленингентлилерсиз. Мунда яшайгъаныгъыз да бола 50 йыллар. Тек сиз миналы халкъ тюгюлсюз. Алдын бу къумукъ юрт болгъан сонг, башчысы да къумукълардан айрылма герек", - деп жавап берген. Бирлери чи муфтини сёзлерине рази болмаса да, чыгъып сёйлеме тартынгъан. Сонг да Агьмат гьажи аварлар, юртну ягъасында айрыча къабурлар ачып, мунда оьзге миллетлени вакиллерин гемме къоймайгъанына оьзюню разисизлигин билдирген. Гертиден де, дос боламан деп гелип, ес болма сюегенлер Къумукъ-тюзде гьали де аз тюгюл. Шо вакътини ичинде буса Атлыбоюнну эсги къабурларыны янында бирлери уьйлер къурма башлагъан. Тюз, бизинкилер даимге ташлагъан буса, башгъалар ону бек гьайын этер.

Хасияты сама къалгьай эди.

Ленингентде артдагьы вакътилерде къурулгъан янгы уьйлер Магьачкъаланы орамларына къошула-къошулмай бири-бирине етишип токътагъан. Оланы гьали айырагъан дазу йимик янгыз уллу машин ёл бар. Биз нечакъы сюймесек де, гюн сайын оьсюп тербейген уллу шагьар гиччи юртну ютажакъ. Ону аты янгыз уллуланы эсинде къалажакъ. Тек бир затгъа умут этесен, яш наслу оьзлени дазу сакълавчу ата-бабаларындан къалгъан оьзден хасиятын сама унутмай, оьзлерден сонггъулагъа да сингдирер деген инаныв къала.


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 26 октября 2007

Размещено: 29.10.2007 | Просмотров: 2807 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.