Кумыкский мир

Культура, история, современность

Игитлеге тувмакъ бардыр, оьлмек ёкъ!

Гёкшамарал гюзню орта айыны биринчи гюню Къумукътюзню лап ортасында ерлешген алдынгъы Хумторкъали районну Къоркъмаскъала юртунда Жалалутдин Къоркъмасов тувгъанлы 130 йыл тамамлангъанлыкъгъа байлавлу болуп шатлы жыйын оьтгериле. Юртгьа гирип гелеген ердеги майданчада Жалалны эсделигини алдында хыйлы халкъ бар. Мунда тахшагьарлы къонакълар - белгили алимлер, язывчулар, жамият ва маданият тармакъны чалышывчулары, районну ва юртну тюрлю-тюрлю къурумларыны вакиллери, давну ва загьматны ветеранлары ортакъчылыкъ эте. Майданча ерли орта школаны охувчуларындан толгъан. Оланы къолларындагъы гюл байламлар бу жыйынгъа шатлы ренклени къоша.

Хумторкъали районну инче саният школасыны директору Мадина Къанаматова жыйынны ача туруп, депутатланы район жыйыныны председателини орунбасары Бочу Бочуевге сёз бере.

- Район администрацияны ва халкъ депутатларыны жыйыныны атындан барыгъызны да шу шатлы агьвалат булан гьакъ юрекден къутлайман ва заманын аямай Къоркъмасовну атын абурлап бугюн ону ата юртуна гелген къонакълагъа баракалла билдирмеге сюемен, - дей ол. - Гьар миллет оьзюню белгили адамлары булан дюньягьа танывлу бола. Къоркъмасов оьр пагьмусу, бажарывлулугъу, билими булан Дагъыстанны, ону, аз буса да, асил къумукъ халкъын бютюн Россиягъа, ондан да оьтюп савлай Европагъа танытгъан. Белгили кюйде, Парижде турагьан йылларында Жалалутдин Францияны айтылгъан жамият чалышывчулары булан ёлдашлыкъ аралыкълар юрютген. 1909-нчу йылда буса Тюркияны коммунист партиясыны кюрчюсюн салгъан. Мустапа Субхини чакъырывуна гёре Стамбулгъа гёчген. Мунда ол, Тюркияны социалист партиясыны сыдраларына къошулуп, "Стамбульские новости" деген газетни чыгъарма башлай. 1917-нчи йыл ватанына къайтгъанда, Къоркъмасов Уллубий Буйнакский, Магьач Дахадаев, Солтансайит Къазбеков ва оьзгелери булан бирге Совет гьакимликни уьст болуву учунгъу къанлы ябушувларда ортакъчылыкъ этген. Ватандаш давну пасат заманларында бажарывлу къурумчу гьисапда арагъа чыкъгъан. 1931-нчи йыл о замангъы СССР-ни оьр пачалыкъ къурумларында ишге чакъырылгъанча, Совет Дагьыстангъа ёлбашчылыкъ этип юрюген. Биз Жалалутдин булан оьктем болабыз. Ону оьзден аты тарихде унутулмажакъ.

Б.Бочуевден сонг чыгъып сёйлеген ерли орта школаны 10-нчу класыны охувчулары Жежев Токъаеваны ва Марат Жалаловну Къоркъмасовну яшаву гьакъындагъы къужурлу хабары жыйылгъанланы тергевюн тартды ва харсурувлар булан къаршыланды.

"Дагагроэкопроект" деген институтну директору, юрт хозяйство илмуланы доктору, профессор Алибек Гьажиев сёз ала:

- Мен ойлашагъан кюйде, Жалалутдин Дагъыстан учун, савлай бизин уллу уьлкебиз учун этген ишлеге гьали де тийишли даражада къыймат берилмеген. Ону аты янгыз бизин гиччи республикабызны тарихине гирип къалмай, бютюндюнья тарихини китабына алтын варакъ булан язылмагъа герек. Бугюн Жалалны эсделигини алдында эретуруп, огъар бек уллу абур этип, оьзюмню акъ гирген башымны иемен. Талавургъа тарыгъан, оьзлени киселерин толтурувдан къайры дагъы затны гьакъында ойлашмайгъан бу гьалиги "къазилер" оьз халкъына, Ватанына нечик къуллукъ этме герегин Къоркъмасов йимик къоччакъ уланлардан уьйренмеге, гьюнер алмагъа тарыкъ. Дагъыстанны халкъы, къумукъ халкъ нечакъы яшаса, Къоркъмасовну гьакъындагъы эсделик де шончакъы яшажакъ ва унутулмажакъ. Ятгъан еринг къув йимик йымышакъ болсун, Жалалутдин.

Сёйлевлени Къоркъмаскъаладагьы маданият уьйню директору Сакинат Сурхаева узата:

- Жалалутдинни ишчи адамланы арасында бек уллу абуру болгъан. Уьстюне къуллугъу болуп гелгенлени, илиякълы къаршылап, къыйынын-тынчын билип, болагъан кёмегин гьар заманда да этип юрюген. Оьр пачалыкъ къуллукълагъа етип Москваларда олтургъанда да, ол ата юртун, дос-къардашын, авул-хоншусун унутмагъан. Биз де огъар даим де абур-сый этежекбиз. Ону атын унутмажакъбыз.

Алим ва ахтарывчу, "Елдаш" газетни баш редактору Камил Алиевге сёз бериле.

- Бизин тарихи яшавубузну тезден берли адатлана гелеген бир тамаша белгиси бар. Инсан сав заманында яда ондан сонггьу ювукъ девюрлени ичинде ол этген уллу-уллу ишлеге, гьаракатлагьа тийишли, тюз къыймат берип болмайбыз, - дей ол. - Арадан асрулар оьтюп англама башлайбыз. Къоркъмасовну ярыкъ яшаву, огъар бизин янашывубуз шогъар бирдагъы бир ачыкъ мисал. Менден алда сёйлеген ёлдашлар Жалалутдин бютюн Европаны оьлчевюндеги адам болгъанын тюз эсгерип гетди. Шону Къоркъмасовну уланыны уланы Анатолий Къоркъмасов артдагъы вакътилерде Парижни, Москваны, Стамбулну архивлеринден излеп тапгъан янгы документлер де тасдыкъ эте. Мисал учун, Тюркияда Жалалутдинни атын бугюн де уллу гьюрмет булан эсгере. Ол ондагъы социалист партияны къургъан ва шогъар ёлбашчылыкъ этип юрюгенлени бириси.

Артдагъы 2-3 йылны ичинде биз "Ёлдаш" газетде Къоркъмасовну гьакъында кёп яздыкъ. Шолай артыкъ тергев берме тюшеми экен деп айтагъанлар да болду. Тек, мен ойлашагъан кюйде, Дагъыстан Республикабызны къургъан, республикабызны биринчи Конституциясын яратгъан адам учун шо да азлыкъ эте. Къоркъмасов гёз алгъа тутгъан хыйлы-хыйлы муратлар яшавгъа чыкъгъан. Чыкъмагъанларын яшавгъа гелтирмек - гьалиги наслуну борчу.

Къоркъмаскъаладагъы Тамазаланы советини ёлбашчысы Арсланали Магьамматов:

-Бизин юртда Узун-Бадрутдин деген адам яшай эди. Ол Къоркъмасовну яхшы таныгъан. Атамны яхшы ювугъу эди. Жалалутдинни гьакъында хыйлы-хыйлы хабарланы биле эди. 1919-нчу йылда алдынгъы Темирхан-Шурада акъ асгерлени бир бёлюгю токьтагъан болгьан Олар инкъылапчы асгерлеге гьужум этмеге гьазирлене. Шозаман Къоркъмасов, тартынмай-кьоркъмай, оланы уьстюне гелип сёз айтгъан. Шондан сонг олар, Темирхан-Шурадан чыгъып, Порт-Петровскиге гелип, поезд булан Россиягъа къайтгъан. Узун-Бадрутдин бирдагъы шулай мисалны гелтире эди. Ватандаш давну къагьрулу йылларында Дагъыстангъа къонакълай Норвегиядан белгили ахтарывчу геле. Ол бу тав ерлерде оьзюню тилин англап болажакъ адам табылмас деп ойлаша болгъан. Тек Жалалутдин Къоркъмасов булан ёлукъгъанда, ону таза ингилис тилде сёйлейгенин эшитгенде, гьайранлыкъгъа къалгъан.

Бугюн биз токътагъан ерде эсделик къурулгъанда алдынгъы юртну башчысы Дагьир Мамаевни кёп уллу къошуму бар ва шогъар баракалла билдирмеге герекбиз. Тек гьалиги администрацияны ёлбашчыларыны янашывун англап болмайман. Оьзюгюз де гёреген кюйде, эсделикге гелип тийдирип, тюкенлер къуруп туралар. Шоланы тайдырмакъны район администрациядан талап этемен. Ондан къайры да, Къоркъмасовну музейин ачма заман болгъан. Юртда янгы школа къурулуп битген сонг шо музейни эсги школаны бинасында ерлешдирмеге имканлыкъ болажакъ.

Россияны Коммунист партиясыны Дагъыстан Республика комитетини секретары Магьти Магьамматов:

- Дагъыстанны коммунистлерини атындан шу жыйынны къургъанлагъа баракалла билдирмеге сюемен. Къоркъмасов оьзюню заманында халкъны яшавун яхшылашдырмакъ учун кёп гьаракат этген. Эгер де ол буссагьат бизин арабызда болгъан эди буса, балики, шулай бузукъ гьалгъа тарымас эдик. Гьалиги гьакимият реформаланы оьтгеребиз деп, гьар гюн багьаланы артдыра, халкъны къыйынлы гьалгъа сала. Биз бугюн Жалалутдин Къоркъмасовну ишлейген къайдасын гьисапгъа алып, ахтарып, гьар гюнлюк яшавубузда къоллама герекбиз. Шо ёл булан барсакъ, бизин республиканы экономикасы да янгыражакъ. Белгили язывчу М-С. Ягьияев Къоркъмасовну гьакъында бек тизив китап язгъан. Ол хыйлы-хыйлы архив документлени де къоллагъан. Тек буса да, биз Жалалутдинни гьакъында документли китап чыгъармагьа герекбиз. Мен бир замангъы Къоркъмасовну музейи ёкъ болуп къалгъанына тамаша болуп тураман. Юртда да, шагьарда да Къоркъмасовну музейлерин янгыртма тюше.

Жалалутдин Къоркъмасовгъа Магьачкъалада эсделик салмакъ учун къурулгьан къурум комитетни башчысы Гьюсен Адилов:

- Бизин, гьалиги наслуланы, Жалалутдин йимик адамланы атларын унутмагьа ихтиярыбыз ёкъ. Ону гьаракаты булан отузунчу йылларда Дагъыстанда уьч оьр охув ожакъ ачылгъан. Айтагъаным, Жалалутдин гележек наслу билимли-гьакъыллы болсун учун бек къаст этген. Сиз де, яшлар, Жалалутдин йимик бир нече тиллени билеген, гьакъыллы адамлар болгъаныгъызны сюемен. Узакъ къалмай Магьачкъалада Дагъыстан пачалыкъ университетини алдындагъы майданда Жалалутдин Къоркъмасовгъа уьч метр бийиклиги булангъы эсделик къурулар деп умут этемен.

Шаир Багьавутдин Гьажиев:

- Дагъыстанны Язывчуларыны союзуну атындан барыгъызны да шу шатлы агьвалат булан къутлайман. Эгер де Къоркъмасов гьали де сав болгъан эди буса, бизин яшав хыйлы яхшылашар эди деп эсиме геле. Бугюн де тарихчилер, язывчулар Къоркъмасовну яшавуна тергев бере, огъар багъышлангъан асарлар яза. Бу ерде мен Къоркъмасовну эсделигин сакъламакъ учун "Елдаш" газетни къуллукъчулары этеген къошумну айрыча эсгерме сюемен. Музеини масъаласы да мунда тюз гётериле. Шолай уллу адамгъа ата юртунда гьали де музей ёкъ дейгенге инанма къыйын.

Шатлыкълар тамамлана туруп, Сакинат Сурхаева ва Жалалутдин Бамматов Магьаммат Атабаевни шиърусуна язылгъан йырны йырлай. "Къоркъмаскъала, Къоркъмаскъала. Игит оьлсе, аты къала" деген йырны таъсирли сёзлери юртну орамларында чалына


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 5 октября 2007

Размещено: 14.10.2007 | Просмотров: 2741 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.