Кумыкский мир

Культура, история, современность

"Адилли адамны ичибушмай боламы?"

Акъав Акъавов булан лакъырлашыв

Дагъыстанда топуракъ масъала чечилмейли не милли масъалаланы ёрукълашдырма, не экономиканы оьсювюн тийишли даражада таъмин этме бажарылмай. Гетген асруну 50-60-нчы йылларында башлангъан, буссагьатда да узатылып турагъан ерсиз гёчювюл тюзде турагъан миналы халкъланы яшавунда хыйлы-хыйлы онгайсызлыкълар, четимликлер тувдурду, кёп-кёп тюртюшювлеге, къаршы турувлагъа себеп болуп токътады.

Артдагъы вакътилерде Хасавюрт районну Кёстек юртунда болгъан агьвалатлар шону ачыкъ аян этди. Охувчуланы эсинде бар буса, сентябрь айны 7-синде "Елдашда" "Кёстек ва Янгыкёстек юртларда яшайгъанланы арасында къыставуллу гьал ёкъ" деген баш булан макъала чыкъды. Макъалада Дагъыстанны Президенти М.Алиевни эсгерилген юртланы вакиллери булан бирликде оьтгерилген сёйлешивлери гьакъында айтыла эди. Тюзю, тюпде берилеген баянлыкъны онгаргъанча алдын, бу масъалагъа бирдагъы керен къайтмагъа тюшеми экен, эсги яраланы хозгъайгъандай, дагъы да эришивлюклеге етдирмесми экен деген ойлар да тувулунмай къалмады. Тек топуракъ масъала янгыз Кёстекге гелип тиеген масъала тюгюл. Олай бизин нечесе-нечесе юртларыбыз бар. Эгер де биз гьаманда йимик, бир зат да болмагъандай гёз юмуп, иннемей турсакъ, миллетлени арасындагъы "басылып", "юхлап" турагъан къаршылыкъланы, разисизликлени "жыжымы" бирден ялынгъа айланып, оьчлю къаршы турувгъа элтсе (Аллагь да гёрсетмесин), оьтген янгурну артындан ямучу алып чабагъан кюй болмасмы? Шо саялы, мен ойлашагъан кюйде, газетлени бетлеринде, телевидениеде, радиода топуракъ ва шогъар тувра байлана гелеген милли масъалаланы айланасында, аччы буса да, тек герти, ачыкъдан-ачыкъ лакъыр болма герек. Балики, шо заман Кёстекде йимик болгъан эришивлюклени токътатывда оьзю Президентге маслагьатчы болмагъа тюшмес бугъай.

Бугюн биз оьрде эсгерилип гетген сёйлешивлени ортакъчысы, оьзю де миналы кёстекли, Хасавюртрайон администрацияны ёлбашчысыны кёмекчиси Акъав АКЪАВОВ булан лакъыр этебиз. Лакъырлашыв охувчуланы тергевюн тартар деп эсибизге геле. Неге тюгюл, топуракъ масъалаланы чечивдеги терсликлер гьар-бир адилли адамны ичинбушдурмай болмай.

- Сёйлешивлени вакътисинде "14 йылны узагъында юрюлюп тургъан эришивлюклер" деп кёп эсгерилди. Сиз де шолай гьисап этемисиз? Эгер де тувулунгъан гьалны тюз кюйде чечме сюе буса, шо санавну кёп тезден башлама тюшмей эдими?

- 50-нчи-60-нчы ва ондан сонггъу йылларда Дагьыстанда милли политиканы юрютегенлени янындан кёп-кёп янгылышлагъа ёл берилгенликни гьакъында буссагьат бизин оьр къурумларыбызда сёйлемеге гьазир тюгюл. Шолай лакъыр болмай туруп, бир-бирибизни эшитип де, англап да боларбыз дегенге инанма къыйын.

Даргилер бизин юртгъа гелгенли арадан 50 йыл оьтдю. Мычыгъышлар сюргюнден къайтгъан сонг, олар, мисал учун, таргъулулар, кахулайлылар йимик оьзлени ватанына, оьзлени ата-бабаларыны къабурларына ювукъгъа гелип ерлешме сюймеди. Кёстекни чомарт топурагъын сайлады. Магьа шо заман 11 йыл бола эди. Магьачкъаладан гелген уллу-уллу гьакимлер юртну халкъын жыйып мажлис этди. Адамлар эртен болгъанча тозулмай турду. Уллулар айтагъаны бугюн йимик эсимде. "Оланы тили де, хасияты да, дюньягъа къараву да бизинкинден башгъа. Къачан буса да арабызда разисизлик, эришивлюк тувулунмакъ бар", - дей эди олар. Тек о заманлар халкъгъа ким тынглай эди. Эки-уьч юртлугъа къоллар да салдырып, сайки, кёстеклилер башгъа миллет оьзлени топурагъына гёчюп гелегенине къаршы тюгюл деп, минип машинлерине де ёлгъа тюшдюлер. Узакъ къалмай юртгъа 220 хозяйство гёчюп гелди. Башлапгъы вакътилерде, оьзлеге уьйлер къуруп битгинче, олар бизин ожакъларда, абзарларда яшай эди. Тюзю, бу бизинки, о гелгинчи деп айырмай эдик.

- Шулай татывлукъда, дослукъда яшап турагъан халкъланы арасына ахырда не мальуьн илбис гирип къалды дагъы? Эришивлюклер неден башланды?

- Юртну халкъы оьсе. Олагьа турма, уьйлер этме ер тарыкъ чы. Шо мурат булан 1991-нчи йыл совхозну дирекциясы планлар пайлама башлай. Янгыкёстекге 151 участка гёрсете, Кёстекге буса 46 тюгюл эсе ёкъ. Неге яшавлукъ уьйлер къурмакъ учун гёрсетилген топуракъ тенгсиз кюйде пайлангъанын англатып болардай адам не совхозда, не юрт советде табылмай. Шо заман бизин жагьиллер, Шабур татавулну ари ягьындагьы ерлени тутуп, оьзлер учун пайлама уруна. Янгыкёстеклилер буса, я бу чу оланы топурагьы, сюйгенин этсин деп айтмай, къаршы тура. Олар оьзлер де бу ерлеге тезден берли гёз салгъан болгьан экен.

Арадан бир йыл гетип, август айны 8-нде, оьзю де жумагюн, янгыкёстеклилер, яхшы кюйде савутланып, башына юртну къадиси де тюшюп, кёпюрню уьстюне жыйылгъан кёстеклилеге чапгьын эте, ябушув башлана. Къаркъара гюч булан кёстеклилени енгип болмажагъын англагьанда, даргилер автоматлар булан атышма башлай. Шо ерде бизин юртлу жагьил улан Магьмут Гьарунов оьлю яралар тийип гечине, 11 адам яралана.

- Мен шо къайгьылы агьвалатлардан сонг бизин пачалыкъ къурумлар къабул этген бир нече къарарлар булан таныш болдум. Тек шоларда Янгыкёстекден бирисин сама такъсырлагъан деп эсгирелеген сатырланы тапмадым.

- Мен сизге олай кагъызланы дагъы да хыйлы-хыйлысын гёрсетип боламан. Мисал учун, муна Дагьыстанны Министрлер Советини о замангъы Председатели Мирзабековну къолу салынып, бизин районгъа йиберилген кагъызы. Кагъызда яралангъанлагьа, гьарисини айрыча фамилиялары, атлары да эсгериле, пачалыкъны янындан кёмек гьисапда нечакъы акъча тёлеме гереги айтыла. Тек бу тапшурув оьзгелери йимик кютюлмеген кюйде къалды.

1995-нчи йыл янгыкёстеклилер, гьар тюрлю гьилла булан бизин хозяиствону 350 гектар топурагъын алып, айрыча совхоз къурду. Олар шонда барысы да тер тёгюп ишлей деп эсигизге геле буса, янгылыш боласыз. Бизин ва айлана юртлардан гелгенлеге арендагъа бере.

Бир замангъы бай, аты савлай республикагъа айтылгъан 25 минг гектар топурагьы булангъы Кёстек колхозну 5 минг гектар ери тюгюл къалмагьан. Ахвах районну къотанларына, Солтановну атындагъы совхозгъа, Янгыкёстек, Къуруш, Акнада юртлагьа берилип, пайланып, таланып гетди.

Совхоз къургъан сонг да янгыкёстеклилер тынмай, Шабур татавулну ари ягъындагъы эришивлюк топуракъларына гелип, кюрчюлер къазма сюйдю, къурулуш материаллар ташыма башлады. Биз шо гьакъда къайда да, кимге де яздыкъ, тек бир чара да гёрюлмеди.

Дагъы болмагьанда, тийишли кагъызланы онгарып, шариат судгъа бердик. Судгъа эки де юртну вакиллери чакъырылгъан эди. Бизин арзагьа къарайгъан ва шогъар гёре гьукму чыгъарагъанланы арасында белгили даргили къадилер, алимлер де бар эди. Судну къарарына гёре ерли халкъны разилиги болмай туруп, бир топуракъ масъаланы да чечме ярамай. Янгыкёстеклилер шогъар да рази болмады, енгилмеди. Аллагьутаала топуракъны бары да халкълагьа бир йимик тенг кюйде къоллама ихтияр берген деп къутулма сюйдю. Шолай шариатны ачыкъдан-ачыкъ пешемейли янашагъаны оланы ислам динге гьюрмет этмейгенлигин гёрсете.

Артдагъы кагъызыбызны биз оу йылны апрель айында Президентни атына йиберген эдик. Эки ай къарадыкъ. Сонг тазза чыдамлыгъыбыз битип, алдагъы янгылышларыбызны да гьисапгъа алып, яхшы гьазирленип, дагъы биревге де къарамай, биревден де тилемей, оьз гючюбюз булан адилликни амалгъа гелтирме токъташдыкъ. Шондан сонг оьрдеги къурумлар да хозгъалды, алгъасавлу чаралар герме башлады, хас гьукумат комиссия да къурулду.

- Сентябрь айда болгъан сёйлешивлерде Мугьу Алиев: "Дагъыстан Гьукуматы бу юртлагьа тийишли кёмегин этежек ва шоларда къурулажакъ объектлер республиканы социал-экономика оьсювню планларына къошулажакъ", - деди. Ахырда да натижа чыгъара туруп, ол: "Кёп йыллыкъ къаршы турувну тийишли кюйде чечме бажарылды", - деп айрыча эсгерди. Шо къаршы турувну не ёлларда чечме бажарылды ва не йимик къурулушланы гьакъында сёз юрюле?

- Биринчилей, шо эришивлю топуракълагьа не биз, не олар дагъы сугьулмажакъ, топуракъ бош кюйде къалажакъ. Ондан къайры да, Президент де бар ерде эки де юртну арасындагъы дазуланы мекенли токъташдырдыкъ. Сонг да, уллу харжлар чыгъармай, аз заманны ичинде этип болагьан ишлени эсгере турмай, аслуларын айтгьанда, янгы школа, маданият уью, спорт комплекси къурулма герек. 14 йыл алъякъда яралангъанлагьа гьали де берилмеген компенсацияланы масъаласы да ювукъ арада чечилер деп эсиме геле. Къабул этилген къарарлар алда йимик уллу-гиччи кабинетлерде ятып, чанг басып, унутулуп къалмасын учун заман-заман эсине сала турарбыз.

- Бирдагъы бир сорав. Кёстекге байлавлу болмаса да, сиз шогъар мекенли жавап берип болагъаныгъызгъа шекленмеймен. Артдагъы айлар русча чыгъагъан бир-бир "милли" газетлер оьзлени бетлеринде Хасавюрт районда яшайгьан къумукъланы, айрокъда районну башчысы Алимсолтан Алхаматовну атын яманлап, ялгъан информацияны яялар. Сиз ойлашагьан кюйде, шо не мурат булан этиле?

- Олар оьзлени нас, пис хыялларын ончакъы яшырма да къарамай. Халкъланы бир-бирине кисдирип, районда къыставуллу, къоркъунчлу гьалны тувдурма сюе. Шо заман Алхаматовну ишинден тайдырма тынч болар деп ойлайлар. Ону орнунда буса оьзлени зурнайына бийийген "кьумукъну" гелтирме умут эте. Бажарылмажакъ! Олар, къарагъанда, халкъланы арасында оьчлюкню, давну отун якъма сюегенлени ахыры не булан битегенни унутгъангъа ошай.

Лакъырлашывну язгъан Алав АЛИЕВ.


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 28 сентября 2007

Размещено: 02.10.2007 | Просмотров: 2902 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.