Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къылыкъ китаб

Темирханшура,1914 й., (къысгъартылып бериле)

Тил - сёз

Сёзню кёплюгю - гьакъылны азлыгъына тюз этер. Масал: "Адамлыкъ недир - англамакъ, аз сёйлеп, кёп тынгламакъ". Бирдагъы масал: "Кёп сёзню азы яхшы". Сёзню, кёп ойлашып, сонг айтмалы. Айтылгъан сонг гьёкюнмакъ - пайда бермей. Масал: "Айтылгъан сёз - атылгъан окъ". Гьакъыллы гиши айрылмас ерге унутмас сёз де айтмас.

Бир гиши бир хабарны сёйлей турагъанда, башгъа бир гиши де, шол хабарны билегенин билдирип, ону сёзюне къошула бармакъ да; огъар соралгъан суалгъа бу да къошулуп жавап бермек де; ол сёйлей турагъанда, битме къоймай, ону сёзюн гесип, бу да сёз башламакъ да - гьакъыллы гишини иши тюгюл.

Уллуланы сёзюне къошулмакъ да, уллуланы ягъында кюлетеген затланы сёйлемек де, уллулар айтгъан арив затгъа тийишлисинден артыкъ къычырып кюлемек де - эдепсизликдир.

Назму айтмакъ, макъам йимик оьзю бажарагъан бир зат учун мажлисдегилени узакъ ялбартмакъ да арив болмаса ярай.

Юхлайгъан гишини ягъында сёйлемек, тавуш этмек де, гишини уялтагъан масхара этмек де, сёзюне гишини тынглатмакъ учун къулагъындан яда опурагъындан тартмакъ да, мажлисде бир гишини къулагъына къапланып лакъырт этмек де - эдепге хилаф1 гелеген затлар.

Тарыкъсыз сёзлер булан вакъти оьтгермек - оьмюрюн зая этмекдир. Масала, орамдан барагъан бир гишиге: "Къайдан гелесен?", "Къайда барасан?" деп айтмакъ - тарыкъсыз сёз. Къайдан гелсе гелсин, сагъа не? Балики, яшыртгъын бир иши болмагъа да ярай. Ол заман ол гиши яда сёйлемей гетмеге герек, - сени хатиринг къалажакъ. Яда, ялгъан сёйлеп, гюнагьлы болажакъ. Яда яшырмагъа сюйген заты загьир болажакъ. Гьасили калам, гиши яда белгили кюйде пайдасы бар маъналы сёз сёйлесин, яда сёзню башгъа затгъа машгъул болсун.

Сёзню арасына, "ондан сонг" йимик, "тюгюлмю" йимик, "масала" йимик затланы кёп къошуп сёйлемек де; гьар сёзюнде бир ант этмек де; орус тил йимик башгъа бир тилдеги сёзлени кёп къошуп сёйлемек де - ошавлу затлар тюгюл. Оьз тилибизде ёкъ затланы башгъа тилден алмакъны ёлу да бар. Гьар затланы да башгъа тил булан сёйлемек оьз тилибизни ёкъ этмеге талап этмек болмасмы?!

"Ушатмакъ", "къабул" деген сёзлер гьазир бар экен чи, "пирнимайит" деген сёзге не гьажат? "Янгылыш", "хата" деген сёзлер бар туруп, "ошибка" деген сёз не учун? Бизге орус тил де тарыкъ. Амма оьз тилибизге къошуп булгъамай, айры юрютсек ярамаймы?

Къоллар

Сёйлейгенде къолларын булгъап яда бармакъларын силкип сёйлемек де, жыйылгъан халкъны бирисин бармагъы булан тюртюп яда къолу булан ишара этип гёрсетмек де, уллу гишилени янында бармакъларын столгъа яда шанжалгъа къагъып ойнатмакъ да, оьзюнден уллу гишини янында къолларын кисесино сугъуп турмакъ да, театр йимик ерлерде къолун башгъа гишини инбашына салмакъ да; мажлисде къолун яягъына тиреп турмакъ да; гьар гёрген затны, гёрмек булан бютюнлюк этмей, къолу булан тутуп къарамакъ да; къолларын кирли, тырнакъларын оьсдюрюп сакъламакъ да; къолу нас затгъа тийген сонг, жувмай туруп гишини къолун алмакъ да - эдепге хилаф гелеген эрши затлар.

Оьзюнден уллу - диванбек йимик, учаска2 йимик гишилеге ёлукъгъанда, барып къолун алмакъ да - эдеп тюгюл. Оьзлер аввал3 къол узатса, барып алмагъа герек.
 

Яхшы къылыкъланы баяны

Мутиълик

Мутиълик деген - гьар-бир гиши оьзюнден уллулагъа гёрсетежек арив бир сыпатдыр. Атагъа да, анагъа да, устазгъа-муаллимге де, оьз ватанына да, ватанны рагьат сакъламакъ учун падишагь тарапындан салынгъан низамлагъа да мутиъ4 болмакъ - гьар инсан учун тийишли бир ишдир. Ата-анагъа мутиълик, олагъа къуллукъ этмек булан да, буйрукъларын юрютмек булан да, олагъа ачыкъ юз гёрсетип, урушса гётермек булан да, оланы юреклерин бузагъан затланы айтмамакъ булан да болур.

Устазгъа-муаллимге мутиълик, ата-анагъа къаршы этилген мутиълик де булан бирче, - олар берген дарсны билип, гьар дарсгъа янгылмай гелмек булан да, мактапдагъыланы инг бек къайгъы этеген инсаплысы болмагъа далап этмек буландадыр.

Ватангъа мутиълик - ватанны сакъламакъ учун салынгъан низамланы билип, шол низамлардан да тышгъари оьзгелеге да зараллы затланы этмамакъ булан да, оьз ватанындагъы халкъны барысын да "ватан къардашлары" деп билип, гьеч бирине зулму этмек булан да, ватан учун пайдалы болгъан гьар-бир къуллукъгъа гьазир болмакъ булан да болур.

Гьюрмет

Бу да - уллулагъа къаршы тил булан, яда гьал булан, яда иш булан этилеген арив бир сыпатдыр. Бир адам башгъалагъа не къадар гьюрметли болса, оьзю де халкъдан шол къадар гыормет гёрюр, гыорметсиз болса, оьзюне гыормет этеген гиши де болмас.

Бир мажлисге гиргенде, уллулар олтурмакъдан аввал барып уллулагъа тийишли ерде олтурмакъ да; халкъны ягъында сыйлы болгъан бир гишиге бир заман хатири къалмакъ йимик бир себеп саялы лайыкъ гьюрметин юрютмамакъ да: уьюне бир гиши гелгенде, ачыкъ юз булан, эретуруп къаршылыкъ этмамакъ да - гьюрмет деген арив сыпатдан магьрюм болмакъдыр.

Барышмакъ

Гьар кимге къаршы ачыкъ юзлю, татли болмакъ да, янындагъы гишини уялтагъан, юрегин бузагъан эрши сёзлерден, тюзсюз масхаралардан, орунсуз кюлемекден сакъланмакъ да - барышмакъны здеплериндендир.

Бир гишиге къаршы сёйлейгенде, "шону да билмеймисен?!" йимик, "Ай агьмакъ!" йимик, "Билимсиз гишисен" деген сёзню англатагъан калималар айтмакъ да, бир гиши оьзюне сёйлейгенде яхшы тынглап турмай бир зат охуп яда бир затгъа къарап турмакъ да; бир гишини мысгъыллайгъан иш этмек яда сёз айтмакъ да - барышмакъны хилафыдыр. Гишини мысгъылламакъ - Аллагъу тааланы ачувун чыгъарагъан затланы биридир. Гишини мысгъыллайгъан гиши, ахыры оьзю де мысгъылланагъан болуп къалмакъдан къоркъмагъа тийишли.

Тюзлюк

Ишинде хыянат болгъан гишилер гьеч бир заман талайлы болмаслар. Тюз тургъан гишини гьар ким сюер. Мугьтажлыкъ гёрсе, байлар да огъар кёмек этер. Тюз тургъан гиши гьеч бир заман хорлукъ гёрмес, гюнден-гюн сыйлы болур. Амма тюзлюкден магьрюм гиши - инг талайсыз гишидир. Огъар инанып гьеч бир къуллукъда орун берилмес.

Ваъдасына тюз турмакъ да - арив къылыкъланы инг яхшыларындандыр. Ваъдагъа ялгъан болмакъ - адамсызлыкъдыр. Болжалында гелтирип бермей буса, гишини китабын алмакъ да тюзлюк тюгюл. Бир гишини сырын бир гишиге ачмай сакъламакъ - тюзлюкдендир. Сыр сакъламайгъан адам - ахыры халкъны арасында инамсыз гиши болуп къалыр.

Кёмеклешмек

Дюньяда кёмексиз янгыз бир гиши бажарып болмайгъан хыйлы ишлер барлыгъы маълюм. Шону учун, бир гиши оьзю башына чыгъып болмайгъан ищде башгъа бир гишиден кёмек далап этсе, огъар яда мал, яда илму булан, яда гьакъыл берип кёмек этмек - дин ягъындан да, гьакъыл ягъындан да бек тийишли, кёп саваплы5 бир адамлыкъдыр. "Яхшы затлагъа кёмеклешигиз"; "Адамланы яхшысы - халкъгъа яхшылыгъы тиеген гишидир". Амма яман ишлерде кёмеклешмек - шариат ягъындан гери урулгъан затдыр.

Бир адам гишилени къыйын гюнлеринде кёмек эте буса, оьзюне де шолай гюнлер гелгенде кёмекчилер табагъан йимик, гишиге кёмексиз гиши, оьзюне бир къыйын гюн къаршы гелгенде, оьзю де гишиден кёмексиз къалмакъдан башгъа да, "Оьзю де гишини къыйын гюнюне къарамай эди, гьали оьзюне гезик" деп айтагъанлар да болур.

Чомартлыкъ

Чомартлыкъ - эргишини инг арив сыпатларындандыр. Бир адам оьзюнден де, уьягьлюсюнден де артыкъ болгъан затны бир пайын мугьтажлагъа бермек - адамлыкъгъа бек ярашагъан зат. Чомартлыкъны гьатдан озгъаны - исраплыкъдыр. Исраплыкъ деген - малны тарыкъсыз ерлеге харж этмек маънада болуп, Аллагьу таала сюймейген бир сыпат болмакъдан башгъа да, ахыры мугътажлыкъгъа барыр.

Къызгъанчлыкъ буса халкъны арасында инг эрши бир къылыкъдыр. Къызгъанч гишини къолундагъы затдан оьзю де пайда гёрмес, халкъ да.

Чормартлыкъ да, къызгъанмакъ да малда йимик илмуда да бола. Илмуну къызгъанмакъ дагъы да эрши. Неге десенг, мал берген сайын аз болмагъа ярай. Илму буса, берген сайын арта.

Ачыкъ юзлю, татли сёзлю болмакъ

Булар экиси де адамны къыйматын артдырагъан, даражасын бийик этеген арив сыпатлардыр. Гишиге къаршы тунукъ юзлю болмакъ да, гишини юрегин бузажакъ къатты сёзлю болмакъ да кёп эрши затлардыр. Масал: "Яхшы сёз - жан азыгъы, яман сёз - баш къазыгъы".

Гиши оьзюнден гиччиге - "иним", "балам", "азизим" йимик, оьзю булан бир яшлы гишиге - "къардашым", "ювугъум" йимик, оьзюнден уллугъа - "апендим", "агъам" йимик сёзлер айтмагъа билмек - татли тилли болмакъны аламатларындандыр.

Бир уллу гиши гиччи гишиден хата ялгъан бир сёз эшитгенде, "ёкъ затны сёйлеме, ялгъан айтма!" деп айтажакъ ерде, "Балам, шулай сама дюрмю экен, янгылыш болмасын" деп айтмакъ - арив къылыкълы гишини ишидир. Масал: "Яхшы сёз йыланны ининден чыгъарыр".

Инсан хатасыз болмас. Гишини хатасын излеп, бетине урагъан болмакъ - кёп яман къылыкъланы биридир.

Оьктемсизлик

Бир гишини илму ягъындан, гьакъыл ягъындан, эдеп ягъындан артыкълыгъы болса, оьзю нечакъы гиччи юрекли, оьктемсиз гиши болса да, ону даражасы яшынмас. Ондагъы гьюнер гьар заман оьзюню сыйлатыр. Ол гьаман да сыйлы, даим де гъюрметли гишидир, оьктемликге гьажатлы болмас.

Амма гьакъыкъатда бир гишини бир гишиден артыкълыгъы - маърипат буландыр. Бир гишиде маърипат табулмай, байлыгъы булан, яда исбайылыгъы булан, яда тухум булан, оьзюню халкъдан артыкъ гёрюп оьктем болса, - инг къылыкъсыз гиши шолдур. Булай гишини адамлар сюймейген йимик, Аллагь да сюймес. Адам герти кюйде адам болмагъа сюйсе, оьктемсиз болсун. Гьадис: - "Аллагьутаала учун гъеч гиши оьктемсизлик этмес, Аллагьутаала ол гишини гётерип сыйлы этип тюгюл эсе" деген сёз. Масал: "Оьктемликни артындан къыдырып юрюр хорлукъ".

Абурун сакъламакъ

Оьктемсизлик яхшы сыпат деп айтдыкъ буса да, аны дазуву бар. Гьар ким оьзюне лайыкъ болмагъан иш этмек де, къыйматын сындырагъан сёзлер сёйлемек де, эрши масхаралар этмек де - гишини абурдан тюшюреген затлардыр. Бир муаллим охутагъан яшлар булан ойнамакъ да, оланы дарсына яда эдеплерине байланмагъан затланы сёйлеп олтурмакъ да, къади йимик, будун йимик гишилер тюкенлеге барып, жагьиллер булан лакъырт сёйлей турмакъ да - арив сыпатлар тюгюл.

Тазалыкъ

Гьар заман гиши оьзюню таза сакъламагъа тийишли, гийген опуракълары да, олтургъан орну да, тутагъан савут-сабасы да гьар заман таза болсун. Тазалыкъ деген - гьар заман янгы опуракъ этмек де, гьар гюн бир башгъасын алышдырып гиймек де тюгюлдюр. Бир опуракъны къыркъ ерине къыркъ башгъа тюрлю ямав салынгъан буса да, наслы-кирли болмагъан сонг, жувулуп таза болса, гьеч бир айыбы ёкъдур. Амма бир опуракъны беш манатгъа алынгъан болса да, ягъалары кирли, этеклери нас болгъан сонг, ону гийген гишиге таза турагъан гиши деп айтылмас. Майлы аш ашагъан сонг, къолларын сапун булан жувмакъ да; гьар гюн эртен аякъларын жувуп гиймек де; гьар гюн бир керен бойнун, къулакъларын жувмакъ да; чанглы, наслы ерде олтурмамакъ да - тазалыкъдандыр.
 

Яман къылыкъланы баяны

Жагьиллик

Адамны къыйматын аз этеген, даражасын ёкъ этеген, тюрлю-тюрлю рагьатсызлыкълагъа тюшюреген зат - илму билмей жагьил къалмагъыдыр.

Бир миллет, бир къавум гюнден-гюн аз болуп, ахыр битип де къалмагъына да, оьзгелени арасында пакъыр-мугьтаж бир къавум, ихтибарсыз эсгик бир миллет болмагъына да себеп, нече керен ойлашып излеп къарасакъ да, жагьилликден башгъа гьеч бир зат тюгюл. Бир миллет бир нече юз милиян гишили бир къавум болса да, уьстюнде илмусуз, жагьиллик деген аврув болгъан сонг, ол миллет араларында илму-маърипат яйылгъан гиччи бир миллетге, аз бир къавумгъа къаршы туруп тогъа тартып болмай, бара-бара ахыры ёкъгъа чыгъып къалмагъы - таварих китаплагъа къарагъан гишилеге магьрюм зат.

Бир миллет жагьилликни балагьындан къутулмакъны чарасы - шол миллетни халкъы бар къайгъысын-пикрусун мактапгъа-мадрасагъа салып, гьар-бир гиши де баласын гиччилей шол мактапгъа салмакъдыр. Дюнъяда тургъан сонг, дюньяны илмуларын да охусун, ахыратгъа инангъан сонг, ахыратны илмуларын да охусун.

Мактап-мадраса - дюнья ягъындан болду, ахырат ягъындан болду, гьар-бир яхшы затны башыдыр. Шолай буса да, мактап-мадрасаны бизин Дагъыстандан осал ери ёкъ. Тезден берли, тыш якъдан гёрюнеген минасын йимик, ичинде болагъан тарбия-низамын да къаравсуз къойгъанбыз. Шо саялы бугюн илмуда-маърипатда оьзгелерден кёп артда да къалгъанбыз. Мадраса-мактап ягъына Истамбуллардан, Мисрилерден башгъа Къазанлар да бизден эсе кёп артыкъ. Ингилислени, пиренклени матап ягъына салгъан къайгъысын айтып битдирип болур гьал да ёкъ. Дюньяны илмуларын бек билмек саялы, бугюн дюньягъа гьукму юрютюп туралар.

Ялагъайлыкъ

Жагьилликден сонг инг зараллы яман къылыкъ ялагъайлыкъдыр. Ялагъай гиши гьеч бир заман рагьатлыкъ гёрмес. Ишсиз, бош турмакъ саялы гьар заман ач, мугьтаж болур. Масала: "Ишлемеген - тишлемес".

Алтындан сыйлы, жавгьардан багьалы бир зат бар буса - вакътидир. Бошуна йиберген ахырда языкълыкъ чегир. Ялагъайлыкъ этип, мугьтаж-пакъыр болгъан гишиге гьаким языкъсынмас. Ол гишини Аллагьутаала да сюймес. Ялагъай гишилени бирлери мугьтажлыгъын-пакъырлыгъын оьзлени такъсырындан гёрмей, Аллагьутааланы къазасын-къадарын айыплар этмеге уруналар. Бу буса - уллу бир гюнагь. Бирлери буса оьзлени ишин "тавакал" деп сагъыналар. "Аллагьгъа тавакал салдым" деп, касбу этмей, бош турмакъгъа китаплар адамны ягьсыз-намуссузлугъундан деп айталар. Тавакалны маънагы ол кюйде турмакъ тюгюл. Тавакалны маънасы - къолдан гелеген касбусун да юрютюп, Аллагьгъа юрегин де салып, турмакъдыр. Пайхаммарлар гьар къайсы да касбусуз турмагъанлар. Бизин пайхаммар салла аллагьу алайгьи вассалам да олтургъан еринде янгыз дуа булан иш этмей, оьзю де къошулуп душмангъа къаршы къазаватда дав этип мубарак тишлери тюшгени де китап къарайгъанлагъа яшыртгъын тюгюл.

Къоркъачлыкъ

Гиччи заманында къоркъачлыкъгъа уьйренген бала уллу болгъанда да тавакалсыз, ишсиз бир гиши болур. Маърипатсыз гишилени "Гьар-бир къарангы ерде жинлер бола; гече янгыз къыргъа чыкъса, жинлер алып гете; янгыз бир уьйде къалса, жинлер гёрюне; гече къабурлагъа гирсе, булай-олай къоркъунчлу затлар ёлугъа" деген ялгъан сёзлерине инанып, бир юмуш (къазанышланы тилинде "къуллукъ, иш" деген англав) буюрсалар, мен онда бармагъа къоркъаман деп жавап бермеге уьйренген яшлар уллу болгъанда да талайлы болмаслар. Яш чакъда "жин гёрюнюр" деп, къарангы ерге гирмеге къоркъагъан йимик, уллу болгъанда да савдюгер йимик бир ишге гирегенде де олай болурму экен, булай болмагъай эди деген затлар эсине гелип, хыйлы пайдалы затлардан магьрюм къалырлар. Булай гишилер, ялагъайлар йимик, оьмюр бою пакъырлыкъда-мугьтажлыкъда яшарлар. Гьар-бир гиши намуслу-ягьлы да болуп, затдан къоркъунуп тартынмайгъан да болмалы.

Ялгъан

Дюньяда ялгъан къадар эрши сыпат да, ялгъанчы къадар эсгик зат да ёкъдур. Масал: "Ялгъанчыны гертисине де инам ёкъ". Сёзюне ялгъан къошагъан гиши гьеч бир заман талайлы болмас. Абурсуз-нюрсюз бир гиши болур. Китаплар ялгъангъа "иманны къарангьшыгъы" деп айталар. Ягьлы-намуслу гишиге нечакъы хаталыкъ булан болса да бир ялгъаны билинмек, "сени палан сёзюнг ялгъан чыкъды" деп эшитмек йимик авур зат болмас.

Гиччиликден ялгъангъа уьйренген яшлар шол адатын оьмюр бою ташламаслар. Ахыры адамланы ягъында да абурсуз, Аллагьны янында да даражасыз бир гиши болур.

Гьиллакарлыкъ

Бир тюрлю осал яшлар, мактапгъа бармагъа сюймегенде, ата-анасын "бугюн башым авруй, авруп тураман" деп йимик сёзлер айтып, гьилла къуралар. Яда уьйлеринде ялкъып, дарсларын билмей, мактапгъа баргъанда, муаллимге "китабым мактапда унутулуп къалгъан эди", "гече къаламымны тас этдим", "уьйге къонакълар гелген эди, шону учун дарсымны билип болмадым" йимик сёзлер булан алдатмагъа уруналар. Булай яшлар талайлы болагъанлар тюгюл. Булай яшланы бир керен гьилласы билинсе, сонг ата-анасы да, муаллим до ону гьеч-бир сёзюне инанмаслар. Гьар кимни ягъында "ялгъанчы, гьилласы бир бола" деп билинип, ата-анасына да оьмюр бою бир балагь болур.

Зиянкарлыкъ

Бир тюрлю яшлар къолуна тюшген затны бузуп ташлайгъан болалар. Булай балалар уьйню къуралларындан болгъан гьар затны бузуп ташламакъ йимик, терезени къырыйларын бичакъ булан енмакъ йимик, чырлагъа таш булан, таякъ булан гьызлар этмек йимик, эшикге-терезеге карандаш булан язывлар язмакъ йимик - гьар тюрлю зарал этмеге къайырмаслар. "Муну ким этди?", "Не учун булай зарал этесен?" - деп сорагъанда, тюрлю гьилла булан ялгъан сёйлеп, оьзюн айыпсыз этмеге уруналар. Муна энни шолай яшлар инг талайсыз яшлардыр.

Урламакъ

Оьзлени бирине уьйренсе ахыры пурч6 болагъан дёрт яман къылыкъ бар: биринчиси - урламакъ, экинчиси - ички ичмек, уьчюнчюсю - къатын-къызны артындан айланмакъ, дёртюнчюсю - кагъыз ойнамакъ.

Урламакъгъа уьйренеген яшлар аввал ёлдашларыны кагъызын, карандашын, къаламын урлайгъан болур. Бара-бара бичакъ йимик, бёрк йимик затланы алырлар. Уллу болгъанда ат урламакъ, адамны оьлтюрюп акъчасын алмакъ йимик уллу гюнагьланы этеген болурлар. Амма даим булай къалмай, ахыры бир гюн тутулуп, туснакъгъа тюшер, яда уьч-дёрт йыл туснакъ, яда бир нече йыл Сибир гесилир... Бу ёл булан - бютюн адамланы янында къараюзлю, эсгик гишилер болур. Мундан башгъа, ахыратда азаплары да гючлю. Мал есси де, яда дюньяда, яда ахыратда гьагъын алмай къоймас.

Къасты урламакъ болмаса да, бир гишини затын яшырып излете къоймакъ да - юрегинде рагьму бар гишини иши тюгюл.

Чагъувчулукъ

Халкъны арасында сёз юрютеген гишилер Аллагьутаала булан пайхаммар алайгьи ссаламны янында да эсгик адамлар да, оьзлеге ювукъ болмагъа сюймейген гишилердир. Бу ишинден оьзлеге бир пайда болмаса да, халкъны арасында бирликни, дослукъну ёкъ этип, нече тюрлю зараллагъа себеп бола. Сени яманынгны халкъгъа барып айтмайгъан гиши, халкъны яманын сагъа да гелип айтмас.

Юнден этилген опуракъгъа гюе не къадар зараллы буса, чагъувчу гиши де, артдагъы дарсда охулажакъ экиюзлю гиши де бир миллетни яшавуна шол къадар зараллыдыр.

Экиюзлюлюк

Адамны алдында бир тюрлю, артында бир тюрлю сёйлейген гишиге - мунафикъ деп айтыла. Мунафикълени гьеч кимни ягъында къыйматы, ихтибары болмас. Гьакъыллы балалар булай яман къылыкъдан бек сакъланмагъа тийишли. Сакъланмаса, уллу болгъан сонг абур тапмаслар.

Адамны абурсуз этип, сын тапмагъа къоймайгъан яман къылыкъланы бири де -дамагькарлыкъдыр. Дамагькар гиши гьеч ерде гишиге къаршы гьакъ сезюн сёйлеп де болмас, гьар кимге ялынып турмагъа тюшер.

Гёземелик де, дамагькарлыкъ йимик, адамны нюрюн тайдырагъан затланы биридир. Гёземеликни юрютеген гиши гьар кимге арив гёрюнмекни къастында болмакъ саялы, дюньяда тургъан чакъы къыйынлыкъда турагъан йимик, гёземелик уллу гюнагьлардан болмакъ саялы, ахыратда да гючлю азапда болур.

Гъибат7

Гишини сюймейген затын артындан сёйлемек - уллу гюнагьланы биридир. Ол гиши гечмей туруп, Аллагьутаала да гечмежек. Ол гиши оьзюню артындан сёйленген затны эшитмей де къалмас: сёз юрютеген чагъувчулар етишдирелер. Сонг ол гиши де ачувланып оьзю билгенин айтса, эки бусурманны арасында душманлыкъ загьир болур. Шол саялы, бу гъибат деген яман къылыкъ бир къавумну арасында кёп болгъан сайын, ол къавумдан татывлулукъ, татлилик тайып, дослукъ, бирлик де къалмас. Бири-биринден ачув алмакъны къастында болуп, арагъа сувукълукъ тюшер.

Гъибат деген яман зат болса да, гишини артындан бар затны сёйлемекдир. Ёкъ затны сёнлемекге - бугьтан деп айтыла. Бу буса - гъибатдан да яман. Буланы экисине де себеп кёбюсю гьалда гюнчюлюк бола.

Гишини яхшысын-яманын ахтарып, айыпларын излемек де - кёп яман къылыкълардандыр.

Гюнчюлюк

Оьзюнде ёкъ бир даража башгъа гишиде болмакъны сюймей, ондан ол даража таймакъны сюймек - гюнчюлюк деген кёп яман къылыкъдыр.

Ондан ол даража таймакъны да сюймей, оьзю де шол даражагъа етишмекни сююп, далабында болмакъ - сукъланмакъдыр. Бу буса яхшы къылыкъдыр.

Гюнчюлюк кимде болса да ол гиши гьеч бир заман рагьатлыкъ тапмас, гьар заман ичи гююп, юреги янагъан болур. Оьзюнден артыкъ гишилеге гьар заман яманлыкълар ёрап, оланы гьакъында тюрлю-тюрлю эрши сёзлер де сейлеп, вакътын бошуна йиберир. Не къадар гюллесе де, ол гишиге гьеч бир заралы болмайгъан йимик, оьзюне де бир пайдасы болмас. Оьз ишлерине машгъул болуп турмамакъ себепли, ахыры ач, ялангъач бир гиши болуп къалыр.

Гюнчюлюк деген аврувдлн къутулмагъа сюеген балалар, ёлдашлары дарсларын яхшы билмек саялы муаллим олагъа баракалла бергенде, оланы гюллемей, оьзлер де олар йимик яхшы билмеге къайгъы этмели.


  1. Хилаф - къыйышмай, къаршы, терс.
  2. Диванбек, учаска - гьаким, оьр къуллукъдагъы адамлар.
  3. Аввал - биринчилей, башлап.
  4. Мутиъ - тынглавлу, табиъ, ирия, къаравсуз.
  5. Саваплы - зуваплы.
  6. Пурч - пуч, зая, тас.
  7. Гъибат - къыйбат, гишини артындан сёйлемек, адамны артындан яшыртгъндан сёз юрютмек; айтды-къуйтдулукъ этив.
Размещено: 09.09.2007 | Просмотров: 4474 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.