Кумыкский мир

Культура, история, современность

Абусупьянны "Къылыкъ китабы"

(Уроки этики Абусупьяна Акаева)

Ер юзюнде яшавлукъ юрютюп турагъан нече тюрлю адамурлукъ бар буса, оланы гьарисини де оьзтёрече тюрлю къылыгъы-табиаты болур. Амма бир-бирине ошашлы хасият-къылыгъы булангъы, мердешлери, уьст гёрюнюшю-гёлеми яда ич табиатлары къыйышагъан адамлар да ёлукъмай тюгюл. Гьар адамгъа йимик, гьар миллетге-халкъгъа, гьар тухумгъа хас болгъан даражадагъы башгъалыкъланы да сезме ва герме боласан. Мисал учун, болуп гетген бир-бир агьвалатланы, биревлерде гёрюнген-эсленген пешелени-мердешлени суратлай туруп, бу "орус хасият", "тав (яда тавлу) хасият", "къажар пеше", "къумукъ хасият" деп айтыла бола. Демек, къайсылары буса да бир-бир хасиятлар миллетни вакиллеринден кёбюсюне хас болуп табула. "Къумукъну халкъ арада айрыча гёрмекли этеген зат - ону асил хасияты" деп айтыла. Бизин халкъны арив ва гелишивлю хасиятлы экенлигин эсгерип алъякъда язып къойгъан бир-бир авторланы, алимлени (мисал учун, Д.-М. Шихалиевни, Т.Н. Макаровну, И.И. Пантюховну ва башгъаларыны) асарларын охугъанда, гёнгюлге оьктемлик тува. Амма о къылыкъланы-мердешлени гьалиги ва гележек заманларда да тас этмейли сакъламакъ, юрютмек - бу бек агьамиятлы масъала.

Къылыкъны гьар миллетдеги хаслыгъы гьакъындагъы масъаланы дагъы да генг кюйде къарасакъ, айрыча бир халкъгъа тюгюл, бир нече тюрлю халкълагъа хас болгъан къылыкълар да айрыла. Мисал учун, "бусурман къылыкъ", "бусурман хасият" - бусурман халкъланы барысына да дегенлей айтмагъа ярайгъан кюйде къыйышагъан хасиятлар-къылыкълар: ювашлыкъ, муъминлик, бирев-биревге кёмеклешмеге-болушмагъа гьазирлик ва олай башгъалары.

Муну булан бизин мурадыбыз, озокъда, халкълар бир-биринден хасият-къылыкълары булан бюс-бютюнлейине айрылып, башгъа ва о саялы да олар бир-бирине бирдокъда ошамай демек тюгюл. Гертиси, дюньядагъы бары да халкъланы, къайсын бирин алсанг да, кёп-кёп асил къылыкълары, тизив, ким де ушатар йимик мердешлери-хасиятлары да ёлугъа, ва о саялы да оланы къайсы да абургъа-гьюрметге лайыкълы.

Тек о яхшы къылыкълар, тизив хасиятлар оьзлюгюнден болунуп къалмайгъаны да белгили. Тарбиясыз олар да болмай. Тарбиялангъан эдепли адам оьзюн къайда да тииишли даражада тутуп бажаражакъ, оьзюню йимик оьзгелени де яхшы англажакъ. Бизде: "Къылыкъ билген гишиге къыйматлыдыр бу дюнья", "Къылыкъ билмес гишиге къыйын болур бу дюнья", "Къылыгъын таптагъан къылгъа сюрюнер", "Къылыгъы ёкъну, къытыгъы ёкъ", "Къылыкъ-сыз - къылсыз къомуздай", "Къылыкъ - этгенники" деп айтыла.

Гьар халкъны, миллетни оьз-энчили "къылыкъ китаплары" язылып сакълангъан тептерлер де ёлугъа. Мисал учун, Гюнтувушну бусурман халкъларыны арасында хыйлы йыллар алъякълардан берли сакълангъан ва тарбиялав ишде къоллангъан "Насигьат-наме", "Панд-наме", "Къабус-наме" деген китаплар бар. Айтайыкъ, татарларда - "Ахлакъ рисаласы", "Мукалемеи эдебият", "Тарбиялы бала", "Аила", "Намунаи ахлакъ", "Илму ахлакъ", "Зубдатлу ахлакъ", "Насигъат", "Ахлакъ дарсалан ахлакъ ва вазаифи этфал", "Балалар учун насигьат", "Къыз балалар учун насигьат" деген китаплар ва башгъалары, шо темагъа гёре язылып, Къазандагъы, Оренбургдагъы, Бахчисарайдагъы басмаханаларда кёп керенлер ажам языв булан печатдан чыгъарылгъан.

Буса, Дагъыстандагъы гьал бек тармакъда нечик болгъан экен деген сорав чыгъа. Тюзю, совет девюрлерде олай затлагъа агьамият тийишли даражада бакъдырылмады, "къылыкъ китапларыбыз" ерли дагъыстан тиллерде бир сама да печатдан чыгъарылмады. Тек Октябрь инкъылапдан алъякъда чы олар айрыча китаплар болуп арагъа чыкъгъан эди. Мисал учун, 1908 йылда - дарги тилде "Таржамат ассифат" деп, 1909 йылда - лак тилде Балхарлы Гьажилукъманны "Китаб муршид ан-нисаъ" деген асары, 1909 - 1910 йылларда - лак тилде Къурбанали Ибрагьимхалиловну "Насигьат ал-авам" деген асары.

Къумукъ тилде де булай китаплар чыкъгъан эди: айтайыкъ, 1910 йылда -эндирейли Ибрагьимни "Китаб муршид ан-нисван" деген асары, 1915 йылда къаракълы Магьаммат Дибировну "Илму ахлакъ" ("Ахлакъ рисаласы") деген асары. Амма Дагъыстанны белгили ярыкъландырывчусу, шаир ва язывчу Абусупьяп Акаев язып, 1914 йылда Темирханшурадагъы (бу гьалиги Буйнакск шагьар) М.-М. Мавраевни басмаханасында чыгъарылгъан "Къылыкъ китап" - оланы арасында инг де арив язылгъаны, къужурлусу гъисапда айрыча болуп билине. Бир-бир макъалаларда, тюзю, бу китап къумукъ тилде биринчилей 1908 яда 1909 йылда чыгъарылгъан деп эсгериле. О маълумат тюз тюгюл буса ярай. Магъа о йылда чыкъгъаны елукъмагъан, къолубузда - 1914 йыл гёрсетилип басмалангъаны бар; ону биринчи сагьифасында арап тилде - "биринчилей басмадан чыгъарыла" деп эсгерилип язылгъан. Бу маълумат буса, бу китап янгыз бир керен 1914 йылда басмадан чыгъарылгъанлыкъгъа далил болуп токътай. Абусупьян оьзю язгъан автобиографиясында гьар китабыны гьакъында айрыча маълуматлар бере, онда да - "Къылыкъ китап" эки керен чыгъарылды деп язмагъан. (Къара: "Рукописная и печатная книга в Дагестане" деген китап, Магьачкала, 1991 й., 137 бет).

Дагъыстанны халкъларыны арасында, айрокъда бизин къумукъларда, Абусупьянны "Къылыкъ китабы" - инг де сююмлю асарларындан гьисаплангъан. Тек, болса болсун, гьалиден сексен йыллагъа ювукъ алъякъда басмадан чыгъарылгъан о асар, гьалиге ерли дагъы-дагъы айрыча китап болуп бир сама да чыкъмай къалды. Совет девюрде халкъ учун пайдалы хыйлы-хыйлы китаплагъа нече де кагъыз да къыт болуп чыкъды! Амма халкъны пайдасына онча къуллукъ этмейген бир жура китаплагъа чы о къытлыкъ бирдокъ да кар этмей эди.

Арт вакътилерде, 1990 йылда - "Къылыкъ китапдан" гиччи гесеклер "Дагъыстанлы къатын" деген къумукъча журналда, "Сёнмейген юлдуз" деген китапчада, Буйнакский районну "Коммунизмни шавласы" ва Хасавюрт районну "Тюзню тангы" деген газетлеринде, 1992 йылда - "Ёлдаш" деген республика газетде, бираз алда - 1978 йылда "Дослукъ" альманахда да бир нече гесеклери чыкъды. Буса да, халкъны къолуна о асар сав-сав кюйде етишдирилмей тура эди. Шо саялы да, муну текстин бёлмейли, бар кююнде айры китапны ва журналны бетлеринде бермеге токъташдыкъ. Муну мунда бермеге бирдагъы себеп - къумукъ журналлагъа ва газетлеге гелген кагъызлар да болду. О кагъызларда охувчулар "Къылыкъ китапны" текстин гьалиги адамлагъа аян этгенни, халкъны арасында генг кюйде яйгъанны сююп олай асарлар гьалиги девюрде айрокъда агьамиятлылыгъын эсгерип яздылар. Кагъызлардан къайры да, бу ишни гереклилигин халкъ арада юрюлеген лакъырларда да, гьар тюрлю жыйынларда да айтылып кёп ешитгенмен. Айтайыкъ, "Тенглик" деген Къумукъ халкъ гьаракатыны 2-нчи съездинде де, "Къылыкъ китабыбыз" гьали янгыдан чыгъарылма герекли къумукъ асарланы инг де тийишлилериндан экенлигин къазанышлы тамаза Абдурагьман Аселдеров да оьзюню чыгъып сойлевюнде ташдырып айтгъаны есимде.

1914 йылда (гьижрат булан 1332 йылда) биринчилей чыгъарылгъан бу китапны оьлчевю - 24 сагьифа; ичинде ону автору Абусупьян Акаевни гиччирек баш сёзю, сонг адамны гьар тюрлю санлары гьакъында айрыча бёлюклер, адамны яхшы къылыкълары гьакъында, сонг да яман къылыкъланы гьакъында айры-айры бёлюклер бар. Китапны ахырынчы япырагъында эки гиччирек хабар да язылгъан.

Бу китабын тизегенде-язагъанда о къазан-татарланы ва оьзгелени асарларындан пайдалангъан ва, автор оьзю де эсгереген кюйде, "бизин оьз халкъыбызны гьалына хас йимик болагъан ярашывлу бир нече затланы" оьз ягъындан да къошуп, артдыргъан. Абусупьян мунда бусурман адам арада оьзюн нечик тутма тюшегенликни, санларына-чархына нечик къуллукъ этмеге, гьар-бир затгъа нечик янашма гереклиги гьакъында, арив англашылагъан тил булан, сабур-саламат кюйде хабарлай.

Охугъан гиши китапдан леззет де ала, пайдалы къылыкълагъа ва хасиятлагъа яхшы кюйде тюшюнмеге де къаст этер. Онда, гьалиги заманда арадан тайып яда унутула барагъан бырында къалгъан тизив-тизив пешелени, ёрукъланы, арив-асил тарбиялыкъны къайдалары, кюйлери мисаллар болуп, пайдалы къуллукъ этер деп ойлайман.


"Тангчолпан", №2, 1992 й.

Размещено: 09.09.2007 | Просмотров: 4154 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.