Кумыкский мир

Культура, история, современность

Айтывларыбызгъа - лайыкълы тергев

Четин-бей Пекажар Тюркияда гьазирлеген ва басмадан чыгъаргъан "Kumuk Turklerinin Atasozleri. Inceleme-Metin-Dizinler" (Ankara.2006) деген илму китапны гьакъында

Къумукъ халкъны айтывлары ва аталар сёзлери наслудан-наслугъа эжелден берли варисликге бериле гелеген гьикматлы сёзлердир. Бу жура сёзлер де халкъны аз калималар булан къурулгъан, амма ичинде генг ва терен гьакъыл хазна сакъланагъан, къапиясы ва тюзевлю ритмикасы булангъы жумлалардыр. Булай бютюн жумлаларда халкъны къылыгъы, хасияты (гьалиги терминлер булан айтгъанда, менталитети), гьакъыл-билим даражасы, тарихи де мунаман деп ачыкъ кюйде гёрюнюп къала. Оларда бырынгъы сёзлер, гьалиги заманда къолланмай къалагъанлары да, кёп ёлугъа.

Шону учун да, гьар халкъны айтывларын ва аталар сёзлерин жыйып-топлап, оланы къоруп сакъламакъны маънасы да бек уллу. Бизин машгъур алимлерибиз яхсайлы Магьаммат-апенди Османов (1883 й.), Алимпаша Салаватов (1939 й.), къазанышлы Абусупиян Акаев (1903 ва 1912 й.), биринчилерден болуп, айтывларыбызны алай арив асырап жыйып, китапларында да басып чыгъаргъанлар, демек, оланы тас этмейли, аявлап сакъламакъны гьайын этгенлер ва гележек наслулар учун да оьзлени васиятларыдай язып къойгъанлар.

Къумукъ айтывланы совет девюрню йылларында да жыйгъанлар болду: къазанышлы Билал Алибеков ва Ибрагьим Ибрагьимов, бабаюртлу Атай Атавов, ботаюртлу Алимхан Татарханов ва Арсланбек Гьадулов, адилянгыюртлу Равза Гьажиева, кёстекли Алимсолтан Къалсынов, жюнгютейли Абдурагьим Къазиев ва Ибрагьим Керимов, яхсайлы Гьайбулла ва Зияв Дайибовлар, оьтемишли Залимхан Устарханов, эндирейли Яраш Сотавов, гьайдакълы Сугьманат Омарова ва хыйлы дагъыдалар. Оланы жыйгъанларындан бирлери басылып чыкъгъан, бирдагъылары буса къолъязмаларда сакълана. Айрыча китаплар этип, бизин айтывларыбызны жыйып, оланы басмадан чыгъаргъанлар айрокъда баракалла сёзлеге тийишли; олар - таргъулу Багьавутдин Мамаев ("Сыналгъан сёзлер ва айтывлар", 1972 й.), жюнгютейли Абдурагьим Абдурагьманов ("Айтывлар ва аталар сёзлери", 1983 ва 1991 йылларда).

Айтывлардан хыйлылары гесеклеп-гесеклеп, "Дослукъ" альманахда, "Тангчолпан", "Дагъыстанлы къатын", "Къарчыгъа" деген журналларда, "Ёлдаш" ("Ленин ёлу") республика газетде ва гьар тюрлю районларда чыгъарылагъан район газетлерде де заман-заман басылып чыкъды ва гьалиги заманда да чыгъарылып тура.

Къумукъ халкъны айтывлар ва аталар сёзлер хазнасына тыш уьлкели алимлер де агьамият бергени белгили. Инг белгилилерини атын тутуп айтмакъны да лайыкълы гёремен: олардан мажар (венгриялы) алим Юлиус Немет (1911 й.), къырым татарлы професор Бекир Чобанзаде (1926 й.), немис алим-ахтарывчу Бернд Шернер (1978 й.) инг башлап эсге геле.

Оьтген йылда да гёрмекли агьвалат болуп, бизин оьтесиз сююндюрдю. Демек, Тюркияда къумукъ айтывланы ва аталар сёзлени эки уллу жыйымлары басылып чыкъгъан. Оланы бирисин Анкара шагьардагъы уллу университетини бирисини доценти Четин-бей Пекажар гьазирлеп чыгъаргъан. Тюркияны тахшагьарында басылып чыкъгъан бу жыйым китап шайлы уллу оьлчевде, 418 сагьифадан къуршалгъан. Бу ишни яшавгъа чыгъармакъ учун, бизге белгили тюрк алим Четин-бей артыкъ даражада загьмат тёкгени ачыкъ кюйде гёрюнюп тура, мунда гьай нечик де чыгъарайым деген немкъорай кюйдеги янашыв бирдокъда ёкъ. Биревюлейине, тюрк алим бу ишине мекенли, салмакълы кюйде, этек чалып, бел бюгюп дегенлей, оьзюн уллу жаваплыкъны тюбюнде гёрюп, тындырыкълы кюйде ишлеген. Муну айрыча эсгерегеним бирдокъда маънасыз тюгюл. Бу даражадагъы жаваплыкъ гьис бизин Дагъыстандагъы кёп-кёп алим атлы кеслеге бирдокъда етишмей. Айтмагъа сюегеним, бир гиччирек китапчаны басдырып чыгъарса да, ичин хата-янгылышдан тыкъма-тыкъ этип толтуруп чыгъаралар, текстлери кёбюсю гьалда тергелмеген болуп чыгъа, олай тайпа китапланы къолунга дагъы алмагъа да сюймейсен.

Доцент Четин-бей чыгъаргъан китапда бир де хата ёкъ демеге ярайгъан кюйде, о герти-оьр илму даражада этилген иш. Китабына къоюлгъан ат: "Къумукъ тюрклеринин атасёзлери. Инджелеме. Метин. Дизинлер" ("Къумукъланы айтывлары. Илму гёзден ахтарыв. Текст. Гёрсетивчю индекслер").

Китапны гёкшылт тюсдеги жылтын Тарковский шавхалланы Капиркъумукъда ярбашны уьстюнде XIX асруда къурулгъан тахкъаласыны сураты безей. Тексти, озокъда, гьалиги Тюркияда къолланагъан латин алифбаны гьарплары булан язылгъан. Демек, къумукъча айтывлар да шо латин гьарплар булан язылып бериле. Бу китапда гелтирилген 3006 (уьч минг алты) да айтывну барысы да Тюркияда къолланагъан гьалиги тюрк тилге де бек уста кюйде таржума этилип де берилген. Гёчюрюлгенден къайры да, бир-бир гезиклерде, оланы тюркче эквивалентлери, яни, маъна якъдан бизин айтывгъа тюз гелеген, тек башгъача сёзлер булан къурулушгъан тюрк айтывлары да гёрсетиле. Мисал учун, къумукълардагъы "Тегенек чачгъан юзюм жыймас" деген айтыв-тюркчеге "Дикен экен уьзюм топламаз" деп таржума этиле ва бу айтывну тюркче эквивалентин - "Не экерсен, ону бичерсен" деп де гелтирген. Бу меселде китапны онгармакълыкъ да ахтарывчуну алимликде оьр даражасыны белгисидир.

Четин-бей къумукъча айтывланы гьарисин санавлар булан номерлеп-номерлеп берген буса да, масала, оланы вариантларын айры-айры кюйде гелтирмей, бир номерни тюбюнде гелтире. Мисал учун, "Боюма гёре бой тапсам да, къылыгъыма гёре къылыкъ тапмадым" деген айтыв да, "Боюма гёре гёлек тапсам да, юрегиме гёре юрек тапмадым" деп, алдагъысыны вариантын да гелтирип, оланы экисин де бир (674-нчю) номерге салгъан. Олай болгъанда, бу китапны ичинде, вариантланы да къошуп санаса, 4 мингге ювукъ айтыв ва аталар сёзлери ерлешдирилген.

Айтывланы латин гьарплагъа айландырып берегенде, биз гьали Дагъыстанда къоллап турагъан кирил (орус) гьарплардан тюз кюйде транслитерация этилген, гьеч ерде янгылыш ёкъ. Оланы тюрк тилге гёчюрюлген кюйлери де яхшы. Хаталар бек сийрек ёлугъа. Мисал учун, бирин гелтирейим.

"Торайларынг торайса, тогъуз элге бийке эдинг"
деген айтывну тюркчеге -

"Балаларынгны балалары оьссе, тогъуз элге солтан болур эдинг"
деген маънада тюркче таржумасы бар (№ 2379). Амма "торай" деген сёз - баланы баласы деген зат тюгюл, "гиччи яш, оьмюр яш" деген маънадагъы сёз. "Бийке" де - солтан деген маънадагъы сёз тюгюл, "бийни къатыны", "бийни къызы" яда "тиштайпа гьаким" болма ярай. Тюзю, башгъа сагьифада бу сёз тюркчеге тюз кюйде гёчюрюлген - "бийке-пренсес, асил кадын" деп (с. 89).

Къумукъча айтывланы таржума этегенде, озокъда, 1969-нчу йылда Москвада басылып чыкъгъан "Къумукъча-русча сёзлюкден" пайдалангъаны гёрюнюп тура. Тек о сёзлюк нечакъы да аз калиманы къуршай, мунда къумукъланы сёз байлыгъында дагъы да кёп бар калималар, айрокъда эсги сёзлер ер алмагъан, неге десе сёзлюкню оьлчевю айтардай уллу тюгюл. О саялы да, Четин-бей айтывларда ёлукъгъан хыйлы-хыйлы калималаны тюз кюйде гёчюрмек учун хыйлы долангъан.

Къумукъ тилде, оьзге тиллерде йимик, халкъны яшав-турушуна гёре байлангъан оьзтёрече сёзлер, хас терминлер аз ёлукъмай. Оланы да тюрк охувчулагъа англатмакъ учун Четин-бей хыйлы загьмат тёкген. Гьар сагьифаны тюбюнде дегенлей, олай сёзлеге къысгъаракъ баянлыкълар берген (шавхал, оьзден, чанка, чарыкъ, къаптал, очар, чёгюр, баранта, къалмукъ чай, кюрзе, Эней, Абай, тавке, тюмен, манат йимик ва оьзге англатывлагъа).

Бир-бир тюз англатылмагъан сёзлер де ёлугъа. Бирин эсгерейим - Асхартав. Бу сёзге "Дагъыстандагъы бир тавну аты" деп баянлыкъ бериле (с.52, 58, 61). Амма бизин географияда булай аты булангъы тав ёкъ, тек фольклорубузда (айтывларда, ёммакъларда, ваягьларда, халкъ йырларда) буса шо бир кёп бийик тавну аты гьисапда эсгериле. Янгыз къумукъларда да тюгюл, бир-бир къардаш тюрк халкъланы авуз яратывчулугъунда да, легендаларында "Асхартав" деген уйдурмалы география ат ёлугъа, мисал учун - уьзбек эпосда, ногъайларда, къазахларда, къыргъызларда.

Китап тизилген кюй юрекде разилик тувдура. Айтывлар алфавитни гезиги булан берилген ва ону учун, излейгенинг болса, ону тапмагъа оьтесиз онгайлы. Излегенингни тапмагъа дагъы да бек тынч этилген кюю булай. Къайсы буса да бир айтывдагъы айрыча бир калимасы тюгюл эсе эсингде къалмагъан буса, китапны артындагъы "гёрсетивчюлер" (индекслер) кёмек этежек. Онда, бу китапдагъы бары да айтывланы ичинде эсгерилеген чакъы калималар гьариси гёрсетилген, ва шо калима къайсы номерли айтывда табылажагъы белгиленген.

Ондан къайры да, Четин-бейни бу китабыны 390-418-нчи бетлеринде тюркче-къумукъча сёзлюк де бериле. Демек, бу - гележекде, иншаллагь, гьазирленежек уллу "Тюркче-къумукъча сёзлюкге" алынгъан биринчи кюрчю абат буса ярай деп ёрайман.

Гьалиги китапларда, алъякъда ёлукъмайгъан яда оьтесиз бек сийрек ёлукъгъан гьайранлыкълар табыла. Мисал учун, мунда (357-389-нчу бетлерде) "Калималаны сыкълыгъыны (такрарланывуну) гёрсетивчюсю" бар. Демек, бу китапдагъы айтывланы ичиндеги гьар сёз мунда нече керен къоллангъаны гёрсетиле. (Булай "гёрсетивчюлени" къурагъанда, озокъда, компьютерлени кёмеклиги тиегени белгили). Мисал учун, бизин айтывларда инг де кёп къолланагъан сёз - "болмакъ" деген калима экен (гьар тюрлю гёлемлерде: болду, болгъан, болур, болса ва оьзгелери), къумукъ айтывларда 589 гезик къоллангъан. Айтагъаныкъ, "гёрмек" деген сёз - 99 керен, "тарыкъ" - 10 керен, "герек" - 11 керен, "герти" - 19 керен, "ялгъан" - 20 керен, "экинни" - 1 керен ва ш.б.

Доцент Четин-бей Пекажар янгыз къумукъ айтывланы, оланы таржумаларын, "гёрсетивчю" сиягьланы, англатыв-баянлыкъланы берип къоймайлы, айтывланы илму гёзден гечирип, оланы уьстюнде ахтарыв ишлер де юрютген. Мисал учун, илму-ахтарыв бёлюкдеги бир-бир параграфланы атларын эсгерип къойсам да, Четин-бей не темаланы уьстюнде ишлегенлиги белгили кюйде гёрюнежек: "Къумукъ айтывланы гьакъында этилген ахтарыв ишлер", "Бырынгъы тюрк тилдеги ва Тюркиядагъы тюрк тилдеги айтывланы къумукъ тилдегилери булан тенглешдирив", "Къумукъ айтывланы оьзтёречеликлери", "Янгы айтывлар" ва башгъалары. Бу бёлюклерде къысгъача, тек маъналы кюйде, муратгъа къыйышывлу кюйде чечилген ахтарывлар бар.

Четин-бей оьзюню бу китабын аявлу муаллимине - Тюрк элинде кёп белгили алим профессор Агьмет Бижан Эржиласунгъа багъышлагъаны да маъналы чыгъа. Бу профессор савлай тюрк дюньясында машгъурлукъ къазангъан алим, къумукъ тюркологлар булан да байлавлугъун уьзмей.

Тюрк алим Четин-бей Пекажаргъа бу китабы учун баракалла айтып яда язып къоймакъ азлыкъ эте деп эсиме геле. Къумукъ халкъгъа о гьар заманда да уллу гьюрмети булан янашгъан: къумукъ тилни теренден ахтарып, диссертация язды, кёп-кёп макъалалар чыгъарды, Тюркияда яшайгъан къумукълар булан да ювукъ аралыкъ тутуп, олар булан дослукъ юрюте; алдагъы йылда "Къумукъ адабият" деген уллу антологияны гьазирлейгенде жагь кюйде оьзюню ортакъчылыгъын болдурду - къумукъ фольклорну, бир хыйлы шаирлени ва язывчуланы асарларын тюрк тилге чебер таржума этип, шо антологиягъа гийирип, оьзю редакторлукъ да этип, печатдан чыгъарды (2002 й.).

Четин-бей, Тюркиядагъы къумукъ юртлулагъа (Атакёй, Явукёй), айрокъда-аслусу къумукълардан чыкъгъан тюрк профессор Жемалеттин Акъюрекге ва полковник Тевфик Зенгинге, оьзюню баракалласын билдире. Булар китапны басмадан чыгъарылмагъына инандыргъан, иштагьландыргъан, кёмек къолларын узатгъан "тюрк-къумукълар". Кёп савболсун олар да, Дагъыстандагъы къумукълардан да олагъа баракалла болсун! Ишлеригиз сыралы, онг болсун!

Достум Четин-бей, сен Дагъыстангъа, оьзюнгню ювукъларынгны янына, баягъы, гьалиден 10 йыл алъякъда бир керен тюгюл гелмединг. Тек, дагъы нече гелсенг де, мундагъы къурдашларынг, аркъадашларынг сени дагъы да гёзлей, бириси де сени унутмагъан.

Янгы китабынг бек багьалы савгъат - янгыз Тюркиядагъы къумукълар учун тюгюл, Дагъыстандагъы къумукълар учун да, савлай тюркология деген зор уллу илму тармакъ учун да гёрмекли ва салмакълы китап. Баракалла болсун оьзюнге, таза этилген мукъаятлы илму ишинг саялы!


Опубликовано:
КНКО: Вести. Вып. № 12-14, 2006-2007, Махачкала..

Размещено: 19.04.2007 | Просмотров: 5219 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.