Кумыкский мир

Культура, история, современность

Темирболат Бийболатов ва "Тангчолпан"

Къумукъланы биринчи чебер-адабият журналы чыкъма башлагъанлы бу йылны август айында 90 йыл тамамланагъанлыкъгъа багъышлана.

Артдагъы йылланы ичинде "Тангчолпан" журналгъа" багъышлангъан хыйлы макъалалар чыкъды. Айры-айры илму китапларда да ону гьакъында аз язылмады. Тек шо журналгъа кюрчю салгъан адамлардан болгъан Т. Бийболатовну ролю мекенли кюйде ачылмагъан. Бу масъаланы чечмек учун биз "Тангчолпан" журналны къайсы къурум ва ким чыгъара болгъан деген соравлагъа жавап беривден башлама герекбиз.

1917 йылны июль айында Т. Бийболатовну сиптечилиги булан Темир-Хан Шурада ерли Дагъыстан интеллигенцияны жыйыны оьтгерилген. Шо жыйын "Дагъыстан бусурманларыны театр ва адабият жамияты" деген къурумну къурма къарар чыгъаргъан. Милли къумукъ театрны яратыв, къумукъ тилни, адабиятны, музыканы оьсдюрюв, дагъыстан халкъны культурагъа тартыв бу къурумну аслу борчлары болуп токътагъан. Къурумну ортакъчылары да оьзлени ишин бютюн Дагъыстангъа, бажарылса Дагъыстандан тышгъа да яйма къасты болгъан. Бу жамиятда ортакъчылыкъ этген: А. Абусупьян, 3. Батырмурзаев, X. Мусаев, С-С. Къазибеков, А. Шамсутдинов, X-О. Булач, А. Къазибеков, 3. Гьайитбекова, З. Булач, Гь. Алхасов ва оьзгелери.

Жамиятны президиумуна 11 адам сайлангъан; президиумну председатели Т.Бийболатов, секретарь этилип Г. Алхасов сайланылгъан. Оьзлени хыялларын яшавгъа тез чыгъармакъ учун олар басма идара ярата. Шолай орган болуп да токътай къумукъ тилде биринчилей чыкъма башлагъан "Taнгчолпан" журнал. Журналны чыгъарма токъташгъанда, Т. Бийболатов давдан къайтгъан сонг алынгъан арив пайтонун, тизив атларын сатып, журналны чыгъарма башлагъан. О гьакъда магъа гьалиден кеп йыллар алда бизин белгили шаирибиз ва жамият чалышувчубуз Багьав Астемиров мисгин хабарлагъан эди. Бу жамият ярлыланы яда шо заман чыгъагъан "Тангчолпан" журналны пайдасына пьесалар салып акъча жыя болгъан. Жамият оьзюню уллу борчларын эркинликни, тюзлюкню, тенгликни гьюрметинден бойнуна алгъан.

Журналгъа баш мугьаррир (редактор) Т. Бийболатов, чеберлик редактор X. Мусаев, даимги редактору этилип 3. Батырмурзаев белгилене. "Дагъыстан бусурманларыны театр ва адабият жамиятны" атындан 1917 йылны август айыны 20-чы гюнюнде "Тангчолпанны" биринчи номери чыгъа. Журналны башлапгъы уьч номерине Т. Бийболатов, 4-11 номерлерине Н. Батырмурзаев, 12-13 номерлерине А. Шамсутдинов баш редакторлар болгъан. Журналны 1-9 номерлери театр ва адабият жамиятны, ону председатели (раиси), харжын кютеген еси - Т. Бийболатовну, 10-13 номерлери буса Дав-революция комитетни атындан чыгъа. "Тангчолпанны" бары да номерлерини даимги редактору 3. Батырмурзаев бола. Журналны ихтияры Дав-революция комитетни къолуна тюшгенде, С-С. Къазибековну ондагъы ролю оьсе, неге тюгюл ол шо комитетни печать министри (матбуат назири) болгъан.

Т. Бийболатов журналгъа ёлбашчы болгъанлыгъын исбат этеген бирдагъы гьалны эсгерейик. Журнал чыгъагъанда, ону тутгъан ёлу гьакъда язма янгыз ёлбашчысыны ихтияры болгъан. Шолай ихтиярдан пайдаланып болма ярай, Т. Бийболатов "Тангчолпанны" биринчи номерине "Журналны тутгъан ёлу" деп макъала язгъаны. Бу макъалада Т.Бийболатов журнал алдына салгъан масъалаланы эсгере. Шолардан бир нечелерин эсгерейик:

  • 1. Йырлар, хабарлар язып чыгъарып къумукъланы бырынгы тилин янгыртмакъ.
  • 2. Дагъыстанны бырынгы музыкасын яшатмакъ.
  • 3. Бырынгы къагьруманларыбызны, игитлерибизни суратларын чыгъарып, яшланы тарбияламакъ.
  • 4. Тарбия гьакъында язмакъ.
  • 5. Тюрлю уьлкелени гьакъында макъалалар язмакъ.
  • 6. Заманыбыздагъы уллу алмашынывларындан, гьалларындан англатыв бермек.

Тенглешдирип къарагъанда, журналны уьстде гёзалгъа тутулгъан ишлери "Дагъыстан бусурманланы театр ва адабият жамиятыны" алдында токътагъан борчлагъа ювукъ, неге тюгюл эки де идараны елбашчысы Т. Бийболатов болгъан.

Биз уьстде айтып гетген чакъы зат журналны къурум янын ва Т. Бийболатовну шо къурумлукъ ишдеги ролюн гёрсете.

Журнал чыкъма башлагъанда, тюрлю-тюрлю ерлерден (Бакюден, Къырымдан, Къазандан) къутлав кагъызлар геле. Бакюлю бай Тагиев журналгъа кёмекге беш минг манат акъча йиберген. Журналны янгыз къумукълар охуп къоймайлы дагъыстанны оьзге миллетлерини вакиллери де охуй болгъан.

1917-1918 йылларда театр ва адабият жамият 3. Батырмурзаевни "Даниялбек", А. Чеховну "Аюв", Али Асхар Камал Афендини (татар язывчу) "Бизин шагьарны сырлары", "Гери урув" деген пьесаларын къумукъ тилде ойнагъан. Булардан къайры да къумукъ тилде хыйлы азербайжан пьесалар да ойналгъан болгъан: "Хор-хор", "Эки чуду" ("Баллы бады"), "Ким такъсырлы?", "Аршин мал алан" ва оьзгелери.

"Тангчолпан" журналда эстетикагъа, инчесаниатгъа, къатынланы эркин этивге, табиатны аламларына багъышлангъан хыйлы макъалалар чыкъгъан. Журналны тюрлю-тюрлю номерлеринде 3. Батырмурзаевни "Театр не затдыр", X. Мусаевни "Эстетика жан азыгъы", Н. Батырмурзаевни "Адабият язагъанларыбызгъа бир-эки сёз", Т. Бийболатовну "Эстетика жан азыгъы ва музыка" деген макъалалары басылгъан. Булардан къайрыда, Абусупьянны "Къатынлар", 3. Гьаитбекованы (Булачны) "Къатын кимдир?" деген макъалалары да басылып чыкъгъан. Табиатгъа багъышланып журналда В. Лункевични "Кёкюревлю, яшмынлы янгур" деген макъаласы да бар.

"Тангчолпан" журнал оьзге халкъланы адабият асарларын да оьзюню бетлеринде чыгъарып, дагъыстанлылагъа танытгъан. 3. Батырмурзаев Лев Толстойну "Кавказ есири" деген хабарын, А. Шамсутдинов М. Лермонтовну "Бела" деген повестин, С.-С. Къазибеков Гётени (немис щаирни) "Тав башлар юхлай" деген шиърусун, А. Къазибеков И. Крыловну "Ит дослукъ" деген масалын, Алибеков Билал бир араб масаланы къумукъчагъа гёчюрюп журналны бетлеринде басып чыгъаргъанлар. С.-С. Къазибеков дат философ Кнут Камсундан гёчюрюп "Не затдыр сюймеклик?" деген макъаланы да салып чыгъаргъан.

А. Шамсутдинов "Тангчолпанны" бетлеринде хыйлы къумукъ айтывланы, аталар сёзлени ва албаслыны гьакъында айтылагъан ёмакъны басып чыгъаргъан.

Т. Бийболатов журналда янгыз къурумчулукъ ишлени юрютюв булан тамамланып къалмагъан. Ол журналны айры-айры номерлеринде оьзюню "Гьажимурат", "Хасболат" деген поэмаларын, "Дюнья", "Давдагъы дагъыстанлыланы кагъызы" деген шиъруларын, инче саниятгъа ва политикагъа багъышлангъан макъалаларын да чыгъаргъан.

"Тангчолпанны" 1, 2, 4 номерлеринде (август-октябрь, 1917 йыл) Т. Бийболатовну 1910 йылда язылгъан "Гъажимурат" деген поэмасы басылгъан. Поэмада шаир XIX-нчу юз йылда Темиркъазыкъ Кавказны халкъларыны пача гьукуматгъа къаршы юрютген давларыны темасын гётере. Шаир поэмада Гьажимурат муридлери булан пача асгерлер елеген Шура къалагъа чапгъын этип дав юрютгенин сёйлей. Гьажимуратны ябушувуна Т. Бийболатов инкълабны девюрюндеги милли интеллигентлени гёзюнден къарагъан. О замангъы бизин интеллигентлер Кавказ халкъланы давуна эркинлик учун юрютюлген инкълаб давуна йимик, Шамилге, Гьажимуратгъа ва олай оьзгелеге буса уллу инкълабчылагъа йимик къарай болгъанлар.

Поэмада Гьажимуратны, ону муритлерини келпетлери романтика къайда да гётеринки суратлангъан. Неге десе, олар авторну пикрусуна гёре, "къара халкъын оьр этме айлангъанлар". Шаир шолай эрлени гьакъында "Гьажимурат" деген поэмада "Сыйлы болур къара халкъын оьр этген" - деп язгъан.

Гьажимуратны келпетин ярата туруп, автор къоллай ошатывланы: "Арслан", "гёз ярыкъ Гьажимурат", "Дагъыстанны бир таву ГьажиМурат йимик". Гьатта ону аты да оьзге атлагъа ошайгъан ат тюгюл, ону аты - от аргъумакъ". Муридлени суратлайгъанда, "къарчыгъалар", "болат юрекли нартлар" деген гючлю ошатывланы къоллай.

Муна шо "арсланлар", "нартлар" "от аргъумакълагъа" да минип кёп асгерли Шура къалагъа ете. Амма ишлер четим тюшгенде, олар оьзлени къуршайгъан асгерни къырып, шагьардан чыгъып Къазанышгьа багъып тербенелер. Буланы артындан юз атлы къувун чыгъа. Ону билген Гьажимурат муридлерине: "Къурдашлар, къазаватны биз башлайыкъ, ругьларыбыз азатлыкъгъа ташлайыкъ" - дей.

Поэмада къувун булан гелеген пача асгерни офицери жагьил гючлю бий Амиляхварны келпети де суратлана. Бу бий ёлда: "Мен шол бёрюню (Гьажимуратны - А. Къ.) оьлтюрюп башын гесип алырман", - деп макътана. Къазанышны хан кёпюрюню уьстюнде дав башлана. Шонда юрюлген давда Гьажимурат уллу къоччакълыкъ гёрсете.

Гьажимуратны муридлери де ондан артда къалмай чалыша. Сонг автор бизин тергевюбюзню бу давну аслу агьвалатына бакъдыра.

"Дев санлы яш князь" Амиляхвар онгай табып уруп Гьажимуратны башын тюшюрме сюе. Тек оьтюп барагъан "арслан" Гьажимурат, душманындан эсе оьзю чалтлыкъ этип, уруп ону башын тюшюре. Поэмада оьзден улан Гьажимуратны бий булангъы ябушувун суратлав негьакъ тюгюл. Бу суратлав булан автор: "Гьажимурат ва оьзге тавлулар тыш елевчюлеге къаршы ябушагъанда йимик, класс душманлагъа къаршы да ябуша" - деп айтма сюе.

Къувунгъа гелгенлени оьлгени оьлюп, оьлмегени къача. Гьажимурат яралангъанларын байлатып, оьлгенлерин гёмдюрюп, "нарт тавлагъа" гете. Бу ерде шаир романтика тасвирлёв башлай. Игитлер герти яшавдан гетип, фантастика дуньягъа чыгъып къалагъандай бола. Бусада биз поэманы шо тасвирлевлерин яхшы англайбыз.

Къавшалгъан "нартлар" тавлагъа етишгенде, ана тавну тармакъларындан гелеген "сютню" ичме къараса, "сют" орнуна къанлар геле. Себеби де - ону намартлар, "йиланлар"-душманлар соруп къачгъанлар.

Авторну пикрусуна гёре, намартлыкъ болмагъан буса, тав халкълар оьзлени азлыгъына да къарамайлы, тюп болмас эди. Поэма да шаирни уллу къайгъылы гьислери сезиле, оьзюню эли-азиз Дагьыстан пача къурумуну зулмусуну тюбюнде янчылып турагъанына бек къыйнала. Шо саялы да инкълабны гюнлеринде оьзюню асары булан ол халкъны эркинлик, илму, билим учун ябушма чакъыра.

Т. Бийболатов янгыз оьтген гюнлени гьакъында язып къоймагъан, ону инкълабны гюнлеринде болуп турагъан агьвалатлагъа гьаллагъа багъышланып язылгъан асарлары да бар. Шолай асарлардан гьисаплана "Давдагъы дагъыстанлыны кагъызы" ("Тангчолпан" № 6, 28 нояб. 1917 й.) ва "Дюнья" ("Тангчолпан" № 5, ноябрь 1917 й.) деген шиърулары.

Биринчи дюнья давунда Дагъыстан полк ортакъчылыкъ этгени белгили. Шо давда Т. Бийболатов да болгъан. Давну халкълагъа гелтирген гьисапсыз уллу заралларын, къыйынларын англагъан. Шо саялы болмагъа ярай ол февраль инкълабдан сонг оьзге алдынлы офицерлер булан шо уллу къыргъындан Дагъыстан полкну хыйлысын чыгъарып алып гетгени. Февраль инкълабдан сонг халкълар дав токъталыр деп умут эте болгъан. Амма шо хыяллар яшавгъа чыкъмай къала.

Т. Бийболатов "Давдагъы дагъыстанлыны кагъызында" шо юрюлюп турагъан давгъа къаршы чыгъа. Шиъру давда ортакъчылыкъ этип турагъан дагъыстанлыны тилинден анасына кагъыз къайдада язылгъан. Кагъызда улан оьзлер давгъа барып янгылыш болгъанлыгъын айта. Аталардан къалгъан игит атны ер этмес учун бир асгерни къувуп, бирни бузабыз дей.

Улан давланы бирде битмейгенин, оьзлени ватангъа къайтма гьасиретлигин англатып яза. Къайтажагъына улан умутсуз. Шо саялы да ол "ахыратда" сама гёрюшербиз бугъай деп умут эте. Озокъда, бу шиъруну шо девюрде охугъанланы юреклери давгъа къаршы гьислерден тола болгъандыр.

"Дюнья" деген шиърусунда Т. Бийболатов символланы кёмеги булан Россияны февраль инкълабдан алдагъы ва шондан сонгу гьалын суратлай.

Шиъруда булай символлар бар: денгиз - дюнья, геме - Россия, толпан-революция. Шиъруда шаир бир башлап чув ва тегиш денгизни, ону уьстюбулан "ягъалагъа гьавлайгъан" оьктем гемени суратлай. Бирден булут гюнню ябып, кёкню бюркей. Денгиз гьалеклене, толкъунлар гётериле. Ярдай, тавдай толкъунлар гемени бир чююре, бир ташлай. Чарасыз гемени гьалы булай жанландырылып суратлана:

Оькюрюп гемени ата гьавагъа,
Оьрден ташлай тюпдеги сув къоллагъа,-
Дув ел йылай, денгиз дувлай янсызгъа
Сыныкъ юрек, кёмек ёкъ амалсызгъа...

Сонг булут къача, ел тына, денгиз рагьатлана, тек не пайда - геме бузулгъан:

Геме янгъа ятып къалкъа талайсыз,
Агъу сув ичинде, сынгъан гьар саны,
Сувуп къалкъа яргъан юрекде жаны...

Толпан гемеге бузукълукъ гелтирсе тюгюл тизиклик бермей. Шулай, шаир февраль инкълабны яртылыгъын, бютюнсюзлюгюн суратлай.

Т. Бийболатовну февраль инкълабдан сонгу гьаллагъа багъышлангъан "Пачалыкъны ичиндеги гьаллар" (Тангчолпан № 3, 12 сент. 1917) деген макъаласында Керенскийни гьукуматы авма турагъанын айтып, большевиклени гючленгенин де эсгере... Бу макъалада, "Дунья" деген шиъруда йимик февраль инкълабдан сонгу Россияны гьалын суратлай деген бизин пикруну исбат этеген ер бар:

"...Бизин Россия пачалыгъы денгизни уьстюнде батмагъа турагъан геме йимик къоркъунчлу турушда тура".

"Эстетика-жан азыгъы ва музыка" (Тангчолпан" № 12, 1918 й. июль) деген макъаласында Т. Бийболатов дуньяда кёп тюрлю халкълар ва тиллер барлыгъын сёйлей. Гьар халкъ оьзюню тилине гёре, яшав муратларына, саниятына, ойларына гёре бириге; гьар халкъны маърифаты, маданияты, шо халкъны бирикдире дей ол. Сонг Т. Бийболатов дюньядагъы барыда халкъланы бирикдиреген эстетиканы гьакъында сёйлей ва музыканы зор уллу гючюн ача:

"Амма барыда дюньядагъы халкълагъа бир йимик англавлу бир гьал бар, шо гьал да - жан азыгъы (эстетика). Жан азыгъыны бириси - музыка. Шо музыка тилсиз гишини де сёйлетегени не аламат. Музыка булан шо барыда халкълар сейлемейли оьзлени гьалларын, сырларын бир-бирине билдирелер. Музыка булан сокъур гиши де дюньяны гёре. Музыкалы уьч-дёрт есден къурулгъан гармония булан адамны юрегини гьаллары тазалана. Музыка бары да халкъланы бир йимик йылата, гёнгюн йымшата ва шат эте." Т. Бийболатов музыканы гьайванлагъа, авруйгъан адамлагъа, оьлюмге яда уллу къыйынлыкълагъа барагъанлагъа этеген зор таъсирин исбатлай туруп хыйлы къужурлу мисаллар гелтире.

Т. Бийболатовну "Тангчолпандагъы" къурувчу ва яратывчу иши къысгъача шулай болгъан.


Читайте на русском языке: К 90-летию журнала "Тангчолпан"

Размещено: 12.04.2007 | Просмотров: 3363 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.