Кумыкский мир

Культура, история, современность

Умму Камал ва ону "Минг дуасы"

"Минг дуаны" бырынгъы къумукъ шаир кьоюнкъалалы Умму Камал язгьан.

Белгили адабиятчы Галиб Садыки мисгин айтгьангъа гёре, лезги халкъны арасында аты айтылгъан Али Ругьунини къолъязыв китапларыны арасында сакълангъан.

Бизин охувчуланы Умму Камалны яшаву ва яратывчулугьу гьакъында аз буса да билегени бардыр деп умут этип, ону гьакъында къысгъача дагъы да шулай маълумат берме тийишли гёремен.

Умму Камал 15-нчи асруну башында, гьалиги Чирюрт бар ерде ерлешген Къоюнкъала шагьарда тувгъан. Башлап Дагъыстан къумукъ алимлени алдында охугъан, сонг охувун Азербайжанда Шемахиде узатгъан, о девюрдеги азербайжан халкъны пагьмулу шаири ва ойчусу Имаметдин Насими булан ювукъ болгъан.

Хыйлы йыллар о якълар да сапарлашып, Умму Камал оьз элине къайта, бир авул имамы, ондан сонг буса асгер бёлюкню имамы болуп иш юрюте. Бу буса 15 асруну 30-40 -нчы йыллары. Шо вакътиде Османлыкъны солтаны Мурат Экинчи, оьзюню пачалыгъын беклешдирмек учун, къардаш тюрк халкълардан оьзюне кёмекге асгер гючлер чакъырма башлай, шо къасты булан Мурат Экинчи Аштархангъа ва Шимал Кавказгъа ерли де чыгъып гете... Шулай дыгъарлашланы натижасында, гьар тюрлю тармакълардан гьали белгили болуп гелеген тюрлю-тюрлю маълуматлар бар: бир ерлерде 30-40, бирдагъыларында 80 минг асгер Тюркиягъа бир къумукъ шавхал бийни башчылыгъы булан гетген деген хабарлар бериле. Мисал учун, белгили тарихчи "Дербент-Намени" китап этип чыгьаргъан Казем-Бек, 6у маълуматны бираз гечги вакътиге салып, 80 минг асгер булан гетген деп яза. Бу масъала мекенли ахтарывлар булан токъташдырылгъаны герек эди.

Нечик болса да, кёп-кёп ерлерде эсгерилегени йимик, Умму Камал ич асгер бёлюкню имамы гьисапда Османиягъа-Тюркиягъа чыгъа. Ювукъ Гюнчыгъышны кёп уьлкелеринде, шагьарларында бола, оьзюню хыйлы шиъруларында болгьан ерлерин эсгере. Бу генг дюнья къатнашыв Умму Камалгъа кёп тиллени билмеге, кёп илму-философия англавлагьа етмеге, ес болмагьа имканлыкъ ярата. Шо саялы да Умму Камалгъа о девюрдеги бусурман шаирлени арасында интеллектуал оьрлюкдеги язывчугъа йимик къыймат бермек тийишли экенге мен бир де шекленмеймен. Ону поэзия асарларында Египетни, Грецияны, Индияны, Арабстанны, Орта Азияны ва Кавказны бютюн дюньягъа малим болгьан философланы, шаирлени атлары эсгериле - лап эжжелги Ямвлихден, Платондан, Пифагордан башлап Къазалиге етгинче. Бирдагьы-бир тамаша ери - шаир булай пикру-къаст доллугъуна оьзюню англав даражасын иш этип гёрсетмек учун этмей, булай дюнья-аламлар, даимликни оьлчевге алып язмакъ ону таймас поэзия алымы болгъан.

Австриялы 19-нчу юзйылда яшагьан тарихчи ва адабиятчы И.Пургшталь 6 том этип чыгъаргъан "Тюрк поэзия" деген китабында Насимини де, Камалны да айрылмас къурдашлар, бир англавдагъы, бир философия ва поэзия алымлы-позициялы шаирлер ва чалышывчулар болгьанны негъакъ эсгермей. Бу эки де шаирни яшав къысматлары да бири-биринден къалышмай дегенлей, бек къыйынлы гьалларда оьтген: о заманларда Насими бютюн бусурман Гюнчыгьышда - "Аллагь менде" - деп позиция тутгьан ойчуланы инг гёрмеклиси болгъан. Умму Камал да шо англавну оьздеги болгьан.

Шону учун бусурман динни англавсуз ортодокслары Насимини Алеппа шагьарда бир базар гюн минг халкъны гёз алдында акъуба-мусубат къыйынлыкълагьа салып оьлтюрген.

Умму Камалны буса, Тюркияда башлап гёзлерин сытып, зиндангъа ташлагъан. Ол Тюркияны Ларенда шагьарында 1475-нчи йыл оьлген. Ларенда шагьар Тюркияны гьалиги Конья шагьарыны бир бёлюгю, шонда бугюнлерде де Умму Камалны пири бар деп айталар...

Умму Камал, оьзюню ювугьу Имаметдин Насими йимик, нечакъы къыйынлыкъларда яшав сюрседе, Аллагъгъа, ону Къудратына, оьр инсаплыкъгъа, инсанлыкъгъа - бу оьзюне терен инанч этип алгьан гючлеге гьеч бир де шеклик этмеген, олагьа ахыр мюгьлетине ерли аркъа таягъан. Шо саялы буса ярай, Умму Камал - оьзюню юрегине лап ювукъ алмай, къудратланы ессисини атын бир де тутмагьан: я, Аллагьым, я Аллагь деп тюгюл эсе, дагъы къайдада эсгермеген.

Къызгьанасан ва къыйналасан, къумукъ халкъыбыз тез-тез тюшюнсе эди, билсе эди оьз девюрюне къарап, Умму Камал айтгъан да ва бизин Йырчы Къазагъыбыз айтгъан да бугюнгю бизин замангъа ва бир-бирине де не ажайып къыйышывлу ва парх бере - алышып, тавушгьа тавуш къошуп йырлангъан йырлар йимик чалына!

Умму Камал айтгьан:
"Сенден эсгик гиши бармы
Бары пелекетли дюнья аламлар ичинде"

Йырчы Къазакъ яза:
"Къайтар бизин къайгъы енген Шавагъа
Яда оьзденлери къулгъа дёнген Къумукъгьа".

Умму Камал яза:
"Элтер бизин ол эллеге
Мисгин къумукъ сюнбюллерин"
(сюнбюллер - чакъсыз орулгьан будай башлар).

Гьали энни бу къысгьаракъ башдан сонг, Умму Камалны "Минг дуасына" агьамият берме къарайыкълар.

"Аманхор" деген китапны автору Абдулгьюсейн Ибрагьимов оьзюню уллатасы Зайнулабидин къадини сёзлерине таянып, булай легендарный маълуматланы магъа иш этип яздыргьаны эсимде:

Умму Камалны минг дуасын ким гёнгю-къарны булан терен инанч салып охуса, о адамгъа савлукъ-саламатлыкъда бир яшавда минг яшав сюрмек бар. Дуаны маънасы инсанны бютюн барлыгьындан наслыкъны, писликпи, гюнагьлыкъны тазалап, жувуп чыкъмакъ деп гьисаплана болгьан.


Умму Камал
Минг дуа


Гьей Тенгири гьакъ Уллу Аллагьым,
Минг макътавларым, алгьышларым Оьзюнге.
Минг мюкюрлюгюм, шюкюрлюгюм Оьзюнге,
Минг гьакъ юрекден разилигим, баракаллам Оьзюнге.

Къудратлaры Уллу мени Аллагьым,
Рагьмуланы есси Сенсен,
Бизге нюрюнг себеле.
Шайтандан-жинден къору,
Гелеген балагьлардан гюбеле.
Тергевюнгден магьрюм къойма,
Авур алмай гёзюнге.
Тенгири гьакъ Уллу Аллагьым,
Инан мени cёзюме:
Бютюн барым-ёгъум Сенсен,
Сенсен мени инанч тюбю-иллагьым
Тенгири гьакъ Уллу Аллагьым,
Сенсен даимликни шавла береген чырагъы,
Сенсен оьр инсаплыкъны къуванчлы баш булагъы.
Тенгири гьакъ Уллу Аллагьым,
Инсанлагьа Сени шабагьатынг битмегир,
Дуалары дув къалгъан къулларынгдан этмегир!
Я Аллагьым, я Аллагь,
Лаилагьа илаллагь!

 

Опубликовано: газета "Ёлдаш" 2007г.

Размещено: 20.01.2007 | Просмотров: 3382 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.