Кумыкский мир

Культура, история, современность

Ругь байлыгъыбызны байрамы мубарак!

Май айны 27-нде Къарабудагъгентде къумукъ халкъны маданиятыны милли байрамы уллу ва шатлы агьвалат гьисапда отдю.

Яшав китап, язбашлардан сёйлейген,
Исси ели ишлерден кюй чалагъан.
Инсанланы къардашлыгъы сёнмейген,
Явса таммас ярыкълы уьй салагъан.

   (Гь.АНВАР, Дагъыстанны халкъ шаири)

...Алдагъы гюнлерде салкъынгъа салып тургъан чакъ шо гюн алышынып, яйны гюню йимик исси эди. Гёммек кёк де булутсуз эди.

...Къарабудагъгентде къумукъ халкъны гезикли, шабагъатлы милли байрамы оьтгериле. Байрамда алим, жамият чалышывчу Салав Алиев оьзюню бу байрамдагъы сёйлевюнде де айтгъанлай: "Шогъар алгъыш этейиклер!"

Къарабудагъгентни ортасындагъы майдангъа, ону къабургъасындагъы "шагьар бавгъа" байрамгъа жыйылгъан, байрамча гийинген халкъдан толгъан. Мунда бу юртлулардан къайры, Къарабудагъгент районну бары да юртларындан, Буйнакск, Къаягент, Сергокъала ва оьзге районлардан, Магьачкъала шагьардан гелгенлер кёп. Мунда республиканы министерликлеринден гелгенлер де бар. Байрамгъа гелгенлени арасында Дагъыстанны маданиятгъа ва туризмге къарайгъан министри Зумрут Сулейманова, Къаягент районну ёлбашчысы Мурат Шихсайитович Шихсайитов, Буйнакск районну ёлбашчысы Баттал Ражабович Батталов, Дагъыстан пачалыкъ педагогика университетни ректору Ш.Исмайылов, Къумукъ театрны директору М.Бабатов, Бабаюрт районну ёлбашчысы Адилхан Гьанакъаев, театрны чебер ёлбашчысы А.Айгумов, артистлери, республиканы белгили алимлери, жамият чалышывчулар гёрюне.

Байрамгъа Хасавюрт, Бабаюрт, Къызылюрт, Хумторкъали районлардан гелгёнлер де аз тюгюл. Байрамда Темиркъазыкъ Осетияны Моздок районуну Къызлар юртунда яшайгъан къумукъланы атындан вакиллер болуп, башында тарихчи Абас Дациев де булан дёрт адам ортакъчылыкъ эте.

Оьрде эсгерилген районланы ёлбашчылары булан бирге, шо районланы чебер коллективлерини ортакъчылары да гелгенлер.

- Къара чы, - деди янымдагъы бу юртлу эсли гиши, - бир адам сама бармы ойлу, шонча халкъны барысыны да юзлеринде иржайыв, сююнч гьис этесен, - деп узатды сёзюн оьктем кюйде.

Бавдагъы скамейкада сыдра болуп олтургъанланы бириси - давну ортакъчысы, 87 йыллар болагъан Магьаммат Абдурагьманов:

- 1938-нчи йылда шу бавдагъы тереклени хыйлысын мен де орнатгъанман. Сиз шулай байрамлар оьтгермеге имканлыкъ алсын деп, мен де, бизин наслу да давну йылларында сан сёкдюк, къан тёкдюк. Я Аллагь, насипли яшамагъа сизге Яратгъаныбыз гюч де, къуват да берсин, - деп Магьаммат агъав, асатаягъын оьрге гётерип, яш йимик иржайды.

- Ишлери онгуп къалсын район башчыбызны заместители Агъалавну, - деди ону къабургъасындагъы тамаза Арсанали Умалатов, - машалла, машалла, нече де арымайгъан, талмайгъан адам бар. Шунча халкъны да жыйып, байрамны онгармагъа тынч масъаламы...

- Миллети саялы жанын бермеге де рази улан Агъалав, - деп къошду оьзге тамаза, - воллагь, къулум, район башчыбыз Къапур да миллетине, халкъына къуллукъ этмеге гьазир турагъан улан...

Шо пикруну 1990-нчы-1995-нчи йылларда Къарабудагъгент районну администрацияны башчысы болуп тургъан Гьажи Гьажакъаевич де якълай, ол башына алса, кютмейген иш ёкъ...

Байрам гьали де башланмагъан. Гьар ким таныш-билиши, къонакълар булан къолалыш этип, къучакълап саламлашалар, гюп-гюп болуп хабарлайлар...

Бавну бир боюнда сурат выставка ачылгъан. Белгили художник, оьзюне 80 йыллар бола буса да гьали де иш уьстде турагъан Абдулвагьап Шамсуварович Муратчаев, пагьмулу художниклер ата-улан Набиюлла ва Абдулла Бамматовлар, тёбенкъазанышлы художник Изамутдин Надыров, Расул Алиев оьзлени суратларын гелтиргенлер. Шонда белгили болгъаны йимик, Абдулла Бамматовну - Дагъыстандан биревню бир суратын Россияны оьлчевюнде оьтгерилежек выставкагъа къабул этилген деген шат хабар етишди.

Илинген бу суратлагъа къарап, Къумукъда, оьзге тармакъларда йимик, пагьмулу адамлар барына къарап, юрегим оьктем бола.

Бирден кёп халкъ бир янгъа барып сюрлюгюп йиберди. Мен де шо янгъа багъып алгъасадым. Байрамгъа Россияны Игити, фашистлени башкъаласы Рейхстагны тёбесине СССР-ни ал байрагъын къакъгъан, чагъы токъсангъа тармашса да, бу байрамгъа етишип гелген Къумукъну оьктемлиги Абдулгьаким агъав Исмайыловну гёрдюм. Игитни мунда олтургъанлар эретуруп, кёплер алдына барып, къучакълап къаршыладылар. Шо мюгьлетлерде байрамны ортакъчыларыны гёзлеринде сююнчню гёзьяшлары йыртыллады, юзлеринде оьктемлик бар эди.

Байрамгъа Тёбен Къазанышны ва Эрпелини эренлерини "Байтерек" ва "Мадигин" деген хор ансамбллери де гелген. Бу эки де ансамблге Къарабудагъгент районну белгили йыраву Агъай Къаплановну атындагъы ансамблни ортакъчылары да къошулуп йырлайгъан бырынгъы къумукъ йырны гючлю сеси чалына. Шо хор булан байрам шатлыкъ башлана.

Къумукъ халкъны маданият байрамын ачмакъ учун Къарабудагъгент районну башчысы Къапур Исаевге сёз бериле.

- Бу байрам, - дей ол, - милли маданиятны байрамы. Бу бизин районда оьтгерилеген байрамгъа, гёресиз, республикада яшайгъан ва ондан тышда турагъан кёп адам гелген. Байрамыбызда Дагъыстан Республиканы маданият ва туризм министри де ортакъчылыкъ эте. Министрни бу биринчи сапары. Ону къумукъланы милли байрамында ортакъчылыкъ этивю сыралы болажакъгъа мен инанаман.

Исаевни пасигь ва гьасирет кюйде айтгъан сёзлерин къаравчулар харс урув булан къаршылай.

Маданият ва туризмни министри Зумрут Сулейманованы къутлав сёзюне халкъ айрокъда хошуна гелип тынглады.

- Дагъыстанны ичиндеги халкъланы сыкълашгъанлыгъы, Россияны халкъларыны арасындагъы дослукъ-бизин милли байлыгъыбызны кюрчюсю, - деди Сулейманова.

Сулеймановагъа гьали-гьалилерде тувгъан гюню болгъанлыгъы булан байлавлу болуп аслам гюл байлам савгъат этдилер.

Сергокъала районну ёлбашчысы Къадиев, Магьачкъала шагьарны башчысыны заместители Гьайдаров жыйылгъанланы байрам булан къутлай. Магьачкъала шагьарны башчысыны атындан Гьайдаров Сайит Амировну къутлав кагъызын охуй. Эсгерилген кагъызда: "Къумукъланы милли байрамы оланы оьзлени тарихине иштагьлы кюйде янашагъанын исбатлай. Гьар кес халкъны оьзтёречелиги ва аламатлыгъы бар...", - деп айтыла.

"Тенглик" къумукъ гьаракатны ёлбашчысы Салав Алиевни къысгъаракъ, тек маъналы сёзю тынглавчуланы къастлы кюйде харс урма борчлу этди.

- Бу байрамгъа байлавлу мени бугюнге деп гьазирленген гьакъ юрекли ва гьасиретли сёзлерим бар эди, - деди байрамны барышында чыгъып сёйлей туруп, Салав Алиев, - тек заман къыстайгъангъа шоланы барысын да айтмагъа болмайман.

Салав Алиев Салав Магьамматсалигьович сёзюн узата:

- Биринчилей, Къарабудагъгент юртну, районну, гелген къонакъларыбызны бугюнгю байрамыбыз булан къутлайман. Эсигизге салмагъа сюемен, къумукъ халкъны талабы ва гьаракаты булан оьтгерилген бу еттинчи байрам. Шоланы оьтгеривю булан биз нени аян этебиз? Шону булан биз булай байрамлар бизин оьзденлигибизни, милли бирлигибизни милли аламаты болгъанны сюебиз.

Бу гезик биз къайратлы халкъ яшайгъан районда жыйылгъанбыз. Мен ойлашагъан кюйде, шо негьакъ тюгюл. Шо Тенгириден гелген пурман...

Бугюнгю бизин бу шатлыгъыбыз - уллу аламат. Бу аламат бизге берген аслу идея, деп эсиме геле, герти дагъыстанлы, мекенли россиялы болмакъ учун, инг башлап, гьар халкъ оьзден, къайратлы даргили, къайратлы аварлы, лаклы, лезгили болмагъа герек.

Бизге бугюн оьзден халкъыбызны менлигин сакъламакъ учун не этмеге герек? Биринчилей, буссагьатгъы бар гьалыбызны гьакъ герти кюйде гёрмеге, къабул этмеге герекбиз. Экинчилей, бизин гертилигибизни англагъан сонг, ону гьакъылгъа къатнап, къастгъа салма ва къайратлы кюйде гьаракат этмеге герекбиз. Уьчюнчюлей, гелген ойларыбызгъа, къастларыбызгъа гёре, гелген гьасилибизге гёре оланы яшавгъа чыгъармакъ учун чалышмагъа герекбиз. Шу уьч де гьакъылгъа тюшюнмейли, Дагъыстан милли идеягъа етишмек ёкъ.

Сёйлевлени кёп санавдагъы ажайып англы йырлар, тамазаланы хору аралашып тёшлей. Къарабудагъгент районну Къаплановну атындагъы бийив коллективни ёлбашчысы, белгили бийивчю Ибадулла ва Апав сагьнагъа чыкъгъанда, къаравчулар гётере алып харс уруп йибердилер. Йырлар сёйлевлер булан аралаша.

Къумукъ бийкелер Зайнап Абсаматованы, Альбина Къазакъмурзаеваны, 2005-нчи Йырчы Къазакъ тувгъан йыллыгъына багъышлангъан чыгъышда лауреат атгъа ес болгъан охувчу гиччипавланы чыгъышларын тынглавчулар гьазы гелип, харс уруп къаршылай.

Тынглавчулар Бурлият Ибрагьимованы, Бурлият Элмурзаеваны къонгурав тавушларына гьамандай кепи гелип иштагьлы кюйде къулакъасалар.

- Бий, къарагъыз чы, къумукъланы шабагъатлыгъыны даражасына,- дей Агъалав Гьалимов, -оланы асиллигине, райондагъы гьакъылгъа мукъ яшланы школасыны директору Умгьайбат Маликовагъа, байрамгъа тепси толтуруп къоз гьалива гелтирген. Муна миллетчи!!! Оьз халкъын гьатсыз сюеген къатын!!!

...Дагъыстанны спортгъа ва физкультурагъа къарайгъан министрини заместители Зайнал Салавутдинов республикада йылны белгили спортсмени гьисапда ушу-саньда ябушувдан Россияны, Европаны ва дюньяны чемпиону болгъан халимбекавуллу Муслим Салигьовну атын эсгергенде, гючлю харс урув оькюрдю.

Сагьнагъа Россияны Игити Абдулгьаким чыкъгъанда, ону гьар сёзюне халкъ харс ура туруп тынглай эди. Ол таъсирли кюйде шо байракъ къагъыв агьвалатны гьакъындагъы хабарына халкъ тыныш алмай дегенлей тынглады.

Сёйлевлер сейир болгъанда байрамны аслу агьвалаты оьтгерилди. Бу байрам гюнге къумукъ халкъны атындан гёрмекли ва гьалал къуллукъ этген ва этеген белгили адамларына алты тюрлю савгъат тапшурув гёз алгъа тутулгъан эди. Байрамда шо шат агьвалат да оьтгерилди. Солтанмутну атындагъы савгъатгъа - Ватаныны алдындагъы къуллукълары, къоччакълыгъы учун Эдуард Къалсынбекович Къачалаев, Йырчы Къазакъны атындагъы савгъатгъа - "Тенглик" милли гьаракатны ёлбашчысы, алим ва жамият чалышывчу Салав Магьамматсалигьович Алиев, Уллубий Буйнакскийни атындагъы савгъатгъа - алим, медицина илмуланы доктору, профессор Сагьадулла Абдуллатипович Абусуев, Жалалутдин Къоркъмасовну атындагъы савгъатгъа - 1987-нчи - 1997-нчи йылларда Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны Председатели болуп тургъан Абдуразакъ Марданович Мирзабеков, Барият Муратованы атындагъы савгъатгъа - Дагъыстанны маданиятыны ат къазангъан чалышывчусу, пагьмулу режиссёр Зубайыл Жанбекович Хиясов, "Йылны белгили адамы" деген савгъатгъа - пагьмулу язывчу ва тарихчи, тюрклени тарихине оьзтёрече къаравну яратгъан, шо гьакъда кёп асарлар язгъан Мурат Аджи лайыкълы болдулар.

Байрамда йыравланы конкурсу-ярышы да оьтгерилди. Шоланы натижаларына гёре биринчи ерге Латип Шайыпов ва Ниъматулла бирге йырлайгъан йыр биринчи ерни алды. Экинчи ерге Къарабудагъгент районну Агъачавул юртлусу Байрамкъыз Агъалавова йырлайгъан халкъ йыры ва Буйнакск районда тёбенжюнгютейли Сапиюлла Маликов чыкъдылар. Уьчюнчю ерге дёрт адам лайыкълы болду - агъачкъомуз согъагъан Абдулла Рабаданов, шавхалянгыюртлу йырав Ойболат Ойболатов, чагъы эсли буса да, жагьиллерден къалышмай бийийген ва йырлайгъан Анав Ибайдуллаева, Бабаюрт районлу аргъанчы Батыр Апаев.

Байрам ахшам геч болгъунча узатылды. Сав гюн йыравланы ангы чалынып турду, бийивлер токъталмады...

... Яшыл отда этген эдик йыр байрам,
Тавушлары таймай гьали де къулакъдан.

   (Гь.АНВАР, Дагъыстанны халкъ шаири)


Опубликовано:
Газета "Ёлдаш"

Размещено: 08.06.2006 | Просмотров: 3199 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.