Кумыкский мир

Культура, история, современность

Абдулгьамит Батырмурзаев

Айтылгъан къумукъ алим ва пачалыкъ чалышывчу

Абдулгьамит Батырмурзаев Яхсайлы къумукъ агьлюде тувгъан. Ону атасы Нугьай белгили ярыкъландырывчу, алим, къумукъ прозаны кюрчюсюн салгъан адам, белгили инкъылапчы Зайналабитни де атасы. 1919-нчу йылда атасы да, уланы да деникинчилени къолундан арт-артындан оьлтюрюлген.

А.Н. Батырмурзаевге 16 йыл болагъанда атасы ва агьасы оьлтюрюлгенлик ону юрегин рагьат къоймагъан. Нугьайны къатыны, Зайналабитни ва Абдулгьамитни анасы, шо замангъы алдынлы адамланы янгы идеяларын алгьан.

А.Н. Батырмурзаев 1903-нчю йылда тувгъан. Юрт школада охугъан, педагогланы хас курсун битдирген. 1923-1926-нчы йылларда школада дарс берген ва шо бир вакътини ичинде къумукъ тилде чыгъарылагъан "Ёлдаш" газетни жаваплы секретары болгьан.

1926-1930-нчу йылларда Симферопольда Къырым пачалыкъ педагогика университетни филология факультетинде билим алгъан. 1930-нчу йыл Тилни ва пикруну институтуну аспиранты болгъан. Барыбызгъа да белгили тил ахтарывчу академик Н.Я. Марр ону илму ёлбашчысы болгьан. Дёрт йыл оьтюп, ол "Къумукъ тилни тарихи тамурлары" деген темада илму ишин якълагъан, дагьыстанлыланы арасында инг биринчилей филология илмуланы кандидаты деген ат алгъан. Гёрмекли академик И.А. Мещанинов да А.Н. Батырмурзаевни илму ишине оьр къыймат берген ва, шо илму ишни оьлчевлерини генглигин гьисапгьа алса, огъар илмуланы доктору деген алим атны бермеге де тийишли гёрген.

1930-нчу йыл, аспирантурада охуй туруп, Абдулгьамит Къырым пачалыкъ педагогика институтуна (КГПИ) дарс беривчю болуп, 1931-1933-нчю йылларда буса тил илмулар факультетини деканы ва кафедраны башчысы болуп чалышгъан. Шо йыллар ва шондан сонггьу йылларда ол бир вакътини ичинде Къырым АССР-ни Тил ва адабият илму-ахтарыв институтуна да ёлбашчылыкъ этген.

Къырымда ишлейген йылларында ол оьзюн оьр билимли ва терен ойлашып ишлейген алим гьисапда танытгьан. Коллективни арасында ону уллу абуру болгьан, адамлар ону оьтесиз кёп сюе болгъан. Муна булай гьал огъар 1937-1938-нчи йылларда Дагъыстандан гелген ялгъан кагъызлагьа гёре Сибирге йиберивден къутулма кёмек этген. Шо балагьдан ону инамлы къурдашлары, яхшы иш ёлдашлары, Къырымны илму жамияты къутгъаргьан. Муна шо къоркъунчлу йылларда КГПИ-ни алимлер советини ва республиканы илму къуллукъчуларыны секциясыны бюросуну алимлерини таклифи булан педагогика ва илму ёлдагъы уллу къуллукълары ва къошуму учун А.Н. Батырмурзаев профессорну атын алмакъ учун ВАК-гъа берилген.

Дагъыстанны Гьукуматыны къаныгъывлу кюйдеги тилевюне гёре, 1939-нчу йыл А.Н. Батырмурзаев Магьачкъалагьа къайтгьан ва С. Стальскийни атындагьы Дагьыстан педагогика институтну рус тилден дарс беривню къайдасыны ва тил илму кафедрасына ёлбашчылыкъ этген. Уллу Ватан давну йылларында институтда охув ва илму ишлеге къарайгъан проректор болуп чалышгьан. 20 йылдан да артыкъ ол бир вакътини ичинде СССР-ни Илмулар академиясыны Дагьыстан филиалыны баш илму къуллукъчусу болуп ишлеген.

1949-нчу йыл алимни ва педагогну къысматында уллу бурулув болгьан. Башлап ол партияны Дагьыстан обкомуну экинчи секретары ва бюросуну члени болгъан, 1950-нчи йыл ДАССР-ни Оьр Советине депутатлыкъгъа сайлангъан, сонггьа таба ол Президиумну Председатели болуп ишлеген, РСФСР-ни, СССР-ни депутаты этилип сайлангьан, РСФСР-ни Оьр Советини Председателини заместители болгьан. Оьзюне тапшурулгьан бары да ишлени ол уллу жаваплылыкъ булан кютген. Ону таныгъан бары да адамлар оьр къуллукълагьа ону чалт оьсегенине онча да тамаша болмагьанлар. 1950-нчи йылны башында И.В. Сталинни "Марксизм и языкознание" деген белгили асары печатдан чыкъгъан. Шо асарда Н.Я. Маррны илму ишлери ва пикрулары критика этилген. А. Батырмурзаевни тезден гюллейген ва огьар яманлыкъ себеп излеп турагьанлар муна шондан пайдалангьан. Партияны обкомуну ёлбашчыларыны къарары булан "А.Н. Батырмурзаев - Н.Я. Маррны учениги" деген питнечи макъала язмакъ тапшурулгьан. Шо макъалада ол Н.Я. Маррны учениги болгъанлыгъы критика этилген, "буржуазия миллетчи" деп айыплангъан. Дагъыстанны гьукуматы 25 йыллар алда, А. Батырмурзаев Къырымда аспирантурада охуйгъан заманда, этилген соравгьа гёре берген жавап шогъар себеп болгъан. Дагъыстанда гьали бар тиллени къайсы ортакъ тил болма бола деген соравгъа А.Н. Батырмурзаев шолай тил къумукъ тил болмагьа имканлыгъы гьакъындагъы пикруну айтгъан болгъан. Неге тюгюл де, бары да тав районланы халкълары демеге ярайгъан кюйде, юз йылланы боюнда къумукъ тюзлюгюню халкъы булан генг кюйде къатнагьан ва къумукъ тилни де бек яхшы биле болгъан. Шо бир вакътини ичинде онда жамиятда рус тилни ролюн тёбен этип гёрсетме сюегенлик бирдокъда болмагъан.

А. Батырмурзаевни душманлары, оланы арасында "лап ювукъ адамлары," ону бу жавабын архивлерден табып алгъан ва "буржуазия миллетчи" деп айыплагьан. Олар оьзлени яман ишлерин партияны аты булан ва партиягьа ярамакъ къаст булан юрютген. Оьзюне шолай къыйынлы йылларда ону янын тутагьан адамлар табылмагьан. 1953-нчю йыл ол оьзюню дарс беривчю ишине къайтгъан ва 1957-нчи йыл, оьзюне 54 йыл болагьанда, хапарсыздан гечинген.

А.Н. Батырмурзаев къысгъа оьмюрюню ичинде къайратлы кюйде ишлеген ва илмуда оьзюню терен харшын къойгъан. Къумукъ алфавитни, морфологияны, синтаксисни ёрукълашдыргъан, грамматика ва орфография сёзлюгюн чыгьаргьан. Ол - ондан да артыкъ китапны ва кёп санавдагьы илму ишлени автору. 25 йылдан да артыкъ вакътини ичинде ол 30 минг сёзю булангьы Рус-къумукъ сёзлюгюн тизмекни уьстюнде къайратлы кюйде чалышгьан. Къолъязыву гьазир болгьан, тек ону савунда чыгъарылмагьан.


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 13.02.2004

Размещено: 10.02.2006 | Просмотров: 2915 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.