Кумыкский мир

Культура, история, современность

"...Ёлдаш Къоркъмасовну уллу политика хатасы деп гьисап этмек"

1920-нчы йылланы ахырларында дин-пачалыкъ аралыкъларына байлавлу болгъан иш

Дагъыстанны белгили тарихчиси Гьасан Алкъадари оьзюню мекенли язылгъан "Асари Дагъыстан" деген китабында Дагъыстанда Ислам динни яйывда шайых Абдулмуслим этген уллу гьаракатны айрыча эсгере.

Автор булай яза: "Шайых Абдулмуслим гьижрагъа гёре бешинчи асруда (христиан тархгъа гёрё XI асруда) уьягьлюсю булан Дагъыстангъа гелген ва халкъны арасында Ислам динни яймагъа дагъыстанлылыаны динге уьйретмеге башлагъан. Ол Хунзахда оьлген. Мунда ону къабуруну уьстюнде къурулгъан зияратгъа ибадатгъа гелеген халкъ кемимей.

Абдулмуслим шайыхны гьакъында дёргелили белгили арабист Назирни къол язъвлу китабында да маълумат бериле. Эсгерилген китапда булай язылгъан: "Дагъыстанданда Исламны яйывчулардан биринчи адам багъдатлы Салман болгъан. Дагьыстанда Халифатны таъсири ва Исламны ругьу кемимеге башлагъанлыкъ булан байлавлу болуп, мунда белгили къазаватчы Абдулмуслим гелген. Ол Хунзахда кеп йыллар яшагъан, мунда оьлген ва мунда гёмюлген". Абдулмуслимни Къуръандан аятлар язылггъан халаты (абасы), аса таягьы, шёшкеси ол оьлген сонг ону зияратында сакълана болгъан. ХХ-нчы асруну 20-нчы йылларыны ахырларында эстерилген сыйлы халатны, таякъны ва шёшкени урлап, Азербайжангъа сатып йибергенлер.

Ихтиярланы якълайгъан къурумланы гьаракаты булан шолар узакъ къалмай табулгъан, уручулар такъсыргъа тартылгъан, сыйлы затлар Дагъыстанны ватанны уьйренеген музейине тапшурулгьан.

Шонда, хунзахлылар шоланы Хунзахгьа къайтармакьны гьакъында о замангъы Дагъыстанны Совнаркомуну председатели Жалалутдин Къоркьмасовну атына тилев кагъыз язып йибергенлер.

Кьоркъмасов хунзахлыланы тилевюн кюте туруп, оланы тилев кагъызына "къайтармакъ" деп гьукму этген.

Шо вакътилер Къоркъмасовну якъчыларыны да, огъар къаршыланы да арасындагьы оьжетлик оьрчюп турагьан вакьгилер болгъан.

Шо гьакъда Къоркьмасовну партия ахтарывчу Яровой деген гишинии атына язгъан аян этин кагьызы бар. "1930-нчу йылны апрель айында, райондан къайтып гелгенде, мен Дагьыстан област комитетни (ВКП(б)) секретары Муравьевну гёрмеге сююп, ону янына гирдим. Ону орнунда шо вакътиде заманлыкьгъа Гьитинов ишлей эди. Гьитинов магъа: "Сени Хунзахны делегаты къаравуллайгъаны бир-нече гюн бола. Ол Хунзахдан урлангъан, сонг Бакуде табып, Дагмузейге тапшурулгъан затланы алмагъа гелген" деди. Шону да айтып ол: "Шоланы хунзахлылагьа къайтармакъны мен де арив гёремен" деп де къошду.

Мен хунзахлыны кьабул этдим. Ол магъа оьзю Хунзах юрт советни делегаты, къызыл партизан экенин, гьали Цумада фронтда экенин айтды (Цумада шо вакъти колхоз къурулушуна къаршы баш гётерген вакъти болгъан. А.Гь.) ва Абдулмуслимни халатын алмакъ учун йиберилгенин билдирди.

Шонда Къоркъмасов булай буйрукъ этген: "Ёлдаш Аскаровгъа. Музейде сакъланагъан шайых Абдулмуслимни халатын Хунзах жамиятгъа къайтарыгьыз. Ону Хунзах юртну ва къызыл партизанланы элчиси гьисапда йиберилген ватандаш Магьаммат Шамилевге тапшуругъуз ( Ж. Кьоркъмасов 3 (1 апрель) 1930-й.).

"Уьстюме гелген хунзахлыгъа мен, халат булан бирге, райисполкомму председателине язгъан кагъызымны да тапшурмакъны тиледим.

Шонда, башыма, бу къартны ёлда тонап къоймагъа бола деген ой гелди. Шо саялы машин булан Хунзахгъа бармагьа онгарылгъан Шарапиловгъа халаты булангъы къартны алып гетмеге герек дедим. Амма Шарапилов къартны табуп болмагъан. Артындагъы гюн къарт мени яныма гелди. Ону оздурагьан милиционер де бар эди. Демек, къарт ва халат аман етишежеги мекенли эди.

Июнь айда партия конференцияны гюнюнде Дагъыстан контроль комиссияны докладына гёре, сёйлевлер юрюлюп турагьанда, шо вакъти мен кабинетимде оьзюмню докладыма гьазирлик гёре эдим. Муравьёв телефон сёйледи. Ол халатны бермеклигим делегатланы арасында гьалеклик тувдургъанны, шо, сайки, контреволюцияны беклешдиривге аркъайынлыкъ этген дейлер деп билдирди.

Артындатъы гюн конференцияда чыгъып сёйлеген делегат халатны къайтармакълыкъ уллу хата болгъан, неге тюгюл, шо агьвалат халкъны арасында гьалеклик тувдургьан деген. Динчилер ону уьстюнде янгур тилеп намаз кьылгъан. Янгур, шондан сонг, гертилей де, явгъан.

Бюрону жыйынында, партияны Дагъыстан обкомуна кандидатлар гёрсетегенде, халатны айланасында болгьан ерсиз къалмагьал бир-бир ёлдашлагъа мени кандидатурамны арадан чыгьармагъа себеп болуп токътады.

Халат тарихи эсделик. О шолай гьисапда халкъны арасьнда багьалы экени магъа белгили эди. Амма огъар сиърулу затгъа йимик де багьа берегенни мен билмей эдим" (Жалалутдин Къоркъмасов. Магьачкъала 26.V1.1930 й. ).

1930-нчу йылны август айыны 13-де партколлегия, 1930-нчу йылны сентябрь айыны 17-де президиум, 1930-нчу йылны ноябрь айыны 19-нда Дагобкомну бюросуну бирликдеги жыйыны ва ВКП(б)-ни Дагъыстан контроль: комиссиясыны президиуму булай къарар къабул эте:

а) тавлардаггъы политика гьал уьттюлешген вакътиде Исламны яйывда ва Совет гьукумат булан ябушувда динчилер учун агьамиятлы саналагъан халатны Хунзахны дин жамиятна къайтарып бермекни ёлдаш Къоркъмасовну Уллу политика хатасы деп гьисап этмек;

б) шо абаты (халатны кьайтармакълыгьы) гьакъыкъатда динчилени алдында Къоркъмасовну абурун гётергенликни эсгермек.

1931-нчи йылны март айыны 8-нде ВКП(б)-ни Центральный контроль комисиясы Къоркъмасовну масьаласына къарагъан. Ону, класс ябушуву уьттюлешген девюрюне рас гелген, Дагмузейден исламистни халатын бермекни айыплагъан. Центральный контрольный комиссия Къоркъмасовгьа къатты кюйде буварыв этген.

Абдулмуслимни халатына байлавлу бу агьвалат Къоркъмасов учун зараллы болгъан. Шо себепли ону Дагъыстан совнаркомну председателини кьуллугъундан азат этгенлер. Гьали заманлар алышынгъан. Динни юрютегенлеге къаршылыкь этилинмей. Хунзах юртдагъы Самилох деген авулда ерлешген, алда тюкенге айландыргьан 6ырынгъы межит къайтара ибад уьйге айландырылгъан. Абдулмуслимни музейи ачылгъан. Къурайыш тухумлу шайых Абдулмуслимни атындагъы зувап ишлер юрютеген жамият къурулгъан.

Размещено: 29.10.2005 | Просмотров: 3221 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.