Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъларда бусурманлыкъ.

Тарихи маълуматлагъа гёре.

"Тенгири - тек, тенги ёкъ! Бизин оьзгелерден уьстюн къылгъан да, оьзюбюзге де, оьзгелеге де гьаким къылгъан да. Шо бир Тенгири!"
Кубрат - Хан,
VIII юз йыл

"Гьей, иман этегенлер! Гьаракат бизден, берекет Худайдан, - деп оьмюр бою къазават къылдым. Досума - дос, душманыма -душман болдум. Кавказларда бусурманлыкъны сыйын артдырдым. Ач гелгенни тойдурдум, геч гелгенни къондурдум. Гьакъгъа борчум къалмады."
Чопан шаухал Таргъулу,
XVI юз йыл

Белгили болгъаны йимик, Россияда яшайгъан бютюн бусурманлар ислам дини уьлкебизде яйылмагъа башлагъанындан берли 1400 йыл битегенликни байрам этмеге гьазирлик гёрелер. Газетлерибизде бугъар байлавлу болуп гьар-тюрлю макъалалар да чыгъып тура. Озокъ да, бу бютюн бусурман умметибизни яшавунда уллу агьамияты булангъы тарихи агьвалат экени инкар этилежек даражада тюгюл.

Бизин къумукъ арада да юбилейге байлавлу суаллар артгъан. Амма о суаллагъа гёре гьазир жаваплар ёкълугъу да ап-ачыкъ болуп гёрюнюп тура. Биз къачан ва нечик бусурман болгъанбыз? Бусурманлыкъны къабул этивюбюз не заманлар башлангъан, нечик ёлларда оьтген, не йимик девюрлерден гечген ва не заман толу тамамлангъан деген соравлар арагъа чыкъмай къалмай.

Озокъда, бир газет макъалада булай суаллагъа толу жаваплар бермеге бажарылмай буса да, оланы бир багъывда гёзден гечирмеге къарайыкъ ва инг аслусуну уьстюнде токътайыкъ.

1.Тарихи маълуматлар:
Биз къачан бусуруман болгъанбыз?

Тарихи маълуматлар гёрсетеген кюйде, къумукълар ва оланы ата-бабалары бусурманлыкъны бирденокъ къабул этип къоймагъан. Олар оьзлени эсги дини - Тенгириге байлавлу инанчларындан, яни тенгиричиликден (илму аты - тенгиризм) айрылып, ислам динни толу кюйде къабул этгинче хыйлы девюрлер, хыйлы заманлар оьтген. Халкъыбызны къысматында оьтесиз уллу роль ойнагъан ва милли ангында уллу сый къазангъан агьвалатны къайсы буса да янгыз бир тархгъа байлап сёйлемек, дурус болуп битмес. Неге тюгюл де тарихлер гёрсетеген кюйде, бир динден бир башгъа динге гёчюв бир девюрде де бир халкъда да белгили бир гюнню, бир йылны гьасили болуп токътамай. Янг дин халкъны яшавунда, культурасында ер алып, уьстюнлюк алып, мердешленип, гьакимлик къазансын учун заманлар герек бола, наслулар герек бола.

Тарихи асарларда къумукълар бусурманлыкъны къабул этгенлигине байлавлу кёбюсю гьалда гёрсетилген тархлар - 733-737 йыллар. Шу тарх къайдан алынгъан, къайдан геле?

Биринчилей болуп, бу тархны гёрсетеген бусурман алими, - 1131-1135 - нчи йыллар Алтын тах пачалыгъында, Кавказларда эки керен сапарда болгъан Абу-Гьамид ал-Андалузи ал-Гарнатидир. Ол о заманлар мунда яшайгъан 72 миллетни айта туруп, къумукъланы да эсгере ва олар бусурманлыкъны "Маслама бин Абдулмаликни девюрюнде" къабул этгенни гёрсете. (Абу Хамид ал-Андалузи. Ислам Ансиклопедиси (ИА). Истанбул. 1925, с. 83).

Ал-Андалузини маълуматларындан биз эки гьасил чыгъарма болабыз.

Биринчиси ва инг де ап-ачыгъы: къумукълар Ал-Андалузини заманында, яни 12-нчи юз йылны башларында бусурман халкъ болгъанлыгъы, бусурман халкъ гьисап этилегенлиги.

Экинчиси, эгер де ал-Андалуси гелтиреген маълумат мекенли буса, къумукълар ол мунда гелеген девюрге дерт юз йыл (!) бусурман тарихи булангъы халкъ болгъан.

Демек, къумукълар бусурманлыкъны Масламаны девюрюнде, яни 733/734 йылда биринчилей болуп къабул этген. Булай демек, оьзокъда, къумукъланы бютюню шо бир йыл ичинде бусурманлыкъны къабул этип къойгъан демек тюгюл. Булай демек, шо йыл халкъыбызны бусурман тарихи башлангъан демекдир.

Неге тюгюлде, тарихлер герсетеген кюйде, IХ - Х-ну йюз йылларда да, мисал учун, Семендерни халкъыны бютюню бусурман болуп битмеген болгъан. Исламлыкъ къумукъланы (хазарланы) арасында кёп къыйындан, къылычны кёмеги булан къанлы давланы натижасында орунлаша болгъан. Рус алими В.В. Григорьев бу гьакъда булай пикуругъа геле: "Магометанская же вера, принятая в 737 году насильно и вследствие необходимости, не могла сделать успехов между хазарами, кажется, исламизм их исчез вместе с удалением аравитян; по крайней мере Ибн аль-Асир говорит, что хазары приняли магометанскую веру в 254 г. хиджры, т.е. в 868 г. Р.Х., следовательно, через 100 лет после поражения их Мерваном" (Григорьев В.В. Обзор политической истории хазар // Россия и Азия. СПб. 1876. С.58). Тарихи фактлар да ишлер шолай болгъанына шагьатлыкъ эте. Мисал учун, оьзюню минасы хазарлардан болгъан арапланы айтылгъан асгербашчысы Абу Муса Бугъа (Уллусу) 851-нчи ва 856-нчы йылларда Дарьялдан таба "кафир" хазарлагъа дав сапар булан чапгъын эте. Огъар "Дербент къазилери" къыбладан кёмекге чыгъа. Абу Муса Бугъа (Уллусу) хазарлардан уьстюн геле, оланы бусурманлыкъгъа къайтара, оьзюне джизья бермеге борчлу эте. (Минорский В.Ф. История Ширвана и Дербенда. М. 1962. С.46).

Сонгу девюрлерде де гьал шо кепде болгъан. Къумукъланы Джидан пачалыгъыны гьюкюмдары - башханы Селифан 916-нчы йылда, Масудиге гёре, бусурман болмагъан, 943-нчю йылда буса ол ва ону уьйагьлюсю бусурманлардан санала. Гечги девюрлерде де, мисал учун, 1064 йылда хазарлар булан бирче ва янаша "капир-къумукълар" эсгериле.

Янгыз селжук меликлерини (пачаларыны) девюрюнде бусурманлыкъ къумукъланы арасында яхшы кюйде тамурлаша ва къуват ала. Ал-Андалузи Кавказгъа гелеген заманлагъа (1131-1135 йыллар) къумукълар толу бусурман болуп битген халкъ гьисап этиле. ХIV-нчю юз йылны ахырында, акъсакъ Темир булан Тохтамыш ханланы заманында буса "Къази-Къумуклукъ" пачалыгъы эсгериле.

Акад. В.В. Бартольд бусурман къумукъланы бу девюрюне байлавлу булай багьа берген: "Главным отличием от того, что было в Х веке, это то, что кумыки теперь были мусульманами; их называют кази-кумыками. Это название объясняется тем, что они считались борцами за ислам против неверных. Их ближайшие соседи в южной части Дагестана, кайтаки и акушинцы, не были мусульманами. Кази-кумыки становятся врагами Тимура, за что он упрекает их в поддержке язычников акушинцев, чем они разрушают свое собственное прозвище гази, борцов за веру". (Бартольд В. В. Место прикаспийских областей в истории мусульманского мира Баку. 1924. с.93) .

Бусурманлыкъ къумукъ халкъны, ону культураны оьсювюнде янгы имканлыкъланы ярата, оланы о замангъы дюнья культурасыны даражасына гётере, бусурман миллетлени уьй-агьлюсюне гийире, олагъа илму ва билим къазандыра, оланы арасында арап язывну ва культураны яя. Къумукъда Фирдосуни ва Рудакини (X асру), ал-Маари ва Умар Хаямны (XI асру), Магьмут Къашгъарлыны, Низамини (XII асру), Руми ва Саадини (XIV асру) асарлары яйыла.

Бары да Алтын Орду тюрклерине ортакъ "тюрки" тилинде умуми тюрк адабияты яратыла. XIV-нчю юз йылда язывчулардан Сайфи Сараини "Гюлистан би-т-тюрки", Кутбуну "Хосров ва Ширин", Хорезмини "Мухаббат-наме", Гьюсеме Катибни "Жумжум солтан" йимик асарлары, Умму Камалны (XV асру) шиърулары арагъа чыгъа.

Къумукълар Кавказда биринчилерден болуп бусурманлыкъны толу къабул этген сонг, бу динни, мажаристанлы А. Вамбери (XIX асру) ва оьзге алимлер эсгереген кюйде, оьзге халкъланы арасында яймагъа уруналар ва хыйлы уьстюнлюк къазаналар. Бугъар байлавлу В.В. Бартольд да булай язгъан: "Победа турецкого (тюркского - К.А.) элемента сопровождалась победой ислама и мусльманской культуры" (Бартольд В.В. История турецко-татаврских народов. Ташкент.1928. с. 19).

Къумукъланы бусурманлыкъны къабул этивюне байлавлу Ал-Андалузи гелтиреген тарх ону оьзюнден сонгу девюрлерде бусурман-тюрк, къумукъ таварихлеге де гёчгенлиги ва мекенли къуват къазангъанлыгъы гёрюне. Къумукъ тарихни "атасы" "Дербент-намени" автору эндирейли Мугьаммат Аваби Акъташлы (16-17 асрулар) да "Таргъуну халкъы исламлыкъны Масламаны сапарларыны заманында къабул этген" деп токъташдыра (Тарихи Дербент-наме. Тифлис.1898. с. 78-80). Анжиге байлавлу да "Рабиулавалл айны къатты гюню Пайхамарны хижретини 114-нчю йылында (732-нчи йылны май айы) Анжи халкъы бусурманлыкъны къабул этди. Этмегенлери къылычдан чыгъарылды" деп токъташдыра. (Мухаммад Аваби Акташи Дербент-наме. М.-ла. 2. С.63).

Османлы саяхатчысы Эвлия Челеби оьзюню "Сеяхат-наме" (1666 йыл) китабында "Къумукъ халкъы Эмеви гьюкюмдарларындан Хишам бин Абдул-Малик (724-743-нюч йыллар), яни сана 119 (737/738 й.) йылда ислам дин булан мушараф болгъан ва о тарихден бери бусурманлыкъны юрютгенлер", деп гёрсете. (Къара: Мехмет Гюнеш. Эвлия Челеби ве Гьашим Эфендинин Черекезистан нотлары. Истанбул. 1973. С. 86). Таргъуну гьакъында да ол "бу шагьар къадим заманлардан берли къумукъ шавхалланы тах шагьары ва бусурман алимлени сююлген ва гелип сыйынгъан маканы болгъан", деп яза. Къумукъланы Гьаркас, Алмакъ, Мажар йимик уллу шагьарларын дагъытгъан Акъсакъ Темир Таргъугъа бу себепден тиймеген. Амирхан-гентли (Кахулайлы), Абдул-Къадир Мурза (18-нчи юз йылны ахыры) буса "Анжи-наме" таварихинде Анжини халкъы не йимик шартларда арап асгерлерине игит кюйде къаршы тургъанлыгъын суратлай туруп, бусуруманлыкъдан Анжини халкъы не йимик шартларда арап асгерлерине игит кюйде къаршы тургъанлыгъын суратлай туруп, бусуруманлыкъдан аввалгъы инанчларындан тизив хабар бере. Мунда суратлангъан агьавалатлар да Масламаны ва Джаррахны девюрлери (733-737 йй.) булан байланагъанны эсгерме тюше.

Къумукъланы бусурманлыкъ тарихини башлангъыч девюрюн бу тархлар булан байлайгъанлыкъ пикрусу, ахтарывлар гёрсетеген кюйде, ХIХ-нчу асругъа таба толу кюйде гьакимлик къазанып битген болгъангъа ошай. Шаухалларыбыз оьзлер де эсги таварихлерибизден алып, шо оьрде эсгерилген ва ал-Андалузини маълуматларындан гелеген тархланы юрютелер. Мисал учун, Мехти-шаухал Тарковский оьзюню 1829 йыл рус пачасына Петербурггъа язып йиберген кагъызында къумукъларда "айтыла гелеген маълуматлагъа" таянып, оьзлени бусурман династиясыны къумукъ тахгъа ес болувун 733/734 тархгъа байлай. (АКАК. Т. VII. С. 535).

Къумукъ таварихлени кёп жыйгъан ва ахтаргъан тарихчибиз Девлет-Мурза Шейх-Али (19-нчу асруну биринчи яртысы) де къумукълар бусурманлыкъны къабул этген девюрню "Аравияда Х-нчу асруда халипалыкъ юрютген Валид бин Йезидни заманына" элте. (Д.-М. Шихалиев. Рассказ кумыка о кумыках. М.-ла. 1993, с. 16). Амма Валид I халипалыкъ юрютген Х-нчу асру тюгюл, 705-715-нчи йыллар, Валид II-нчиники буса - 743-744 йыллар экенин айтмагъа герек. Китапдагъы тарх янгылыш гёрсетилгени англашыла.

Бусурман таварихлени яхшы билеген рус тарихчиси И. Н. Березин де бизин таварихлеге асасланып, булай деп яза: "Маслама (733 г.) покорил оружием и религией аравитян большую часть страны (Хазарии - К. А.), ПОБЕДИЛ, МЕЖДУ ПРОЧИМ, КУМЫКОВ, И ПОСАДИЛ К НИМ ВЛАДЕТЕЛЯ ШАГБАЛЯ..." (Березин И. Н. Путешествие по Дагестану и Закавказью. Казань. 1850. с. 82).

Бютюн маълуматланы жамлашдырып къарагъанда гёрегеник, шу болуп чыгъа. Къумукълар бирденокъ "эсгини унутуп, янгыны тутуп" яшамагъан. Неге тюгюлде, - эсги, бырынгы тарихлеринден берли де оланы, бютюн тюрклюкню айрылмас бир парчасы, бёлюгю гьисапда, оьзгелеге къаршы салып болагъан оьз тёреси (закону), оьз дини (тенгиризм), оьз тениричилик идеологиясы, оьз языву (руника), оьз культурасы, гьасили калам, оьз пачалыгъы, цивилизациясы болгъан. Бу себепден къумукълар бусурманлыкъны, башгъачалай айтгъанда, янгы ислам цивилициясын тынч ва енгил кюйде къабул этмеген. Тарихлер шагьатлыкъ этеген кюйде, савлай юз йылны (!) узагъында къумукъ топракъларында бу эккиде цивлизациялар арасында оьжетли давлар юрюлюп тургъан. Къумукълар исламиятны ёлуна бир тюшген сонг ону толу къабул этгинчеге де девюрлерден девюрлеге кёп заман оьтген...

Ва энди тарихи илмуда бугюнге ерли топлангъан маълуматлардан бир гьасил чыгъара туруп, къумукъланы бусурманлыкъ девюрлерин белгилейген болсакъ, шу тюпдегилерин гёрсетмеге ярай.

2. Къумукъларда бусурманлыкъ девюрлери.

VIII-X асрулар Бу девюрню башында исламлыкъ къумукъланы арасында аслу гьалда къылычны гючю булан артсыз алсыз давланы натижасында орунлаша. Семендерни, Таргъуну, Анжини, Балкъны, Къумукъну (Къарт-Орун) ва башгъа шагьарларыбызны халкъы ислам динни къабул эте. Бу девюрде, Х-нчу асруда, къумукъланы Джидан пачалыгъыны башханы Салифан (эмир Чопан?) ва ону уьйагьлюсю бусурман динге гирип, гьюрмет къазана, "мушараф бола". Семендерде биринчи межитлер къурула.
XI-XIII асрулар Ислам дини халкъыбызны генг къатлавлары арасында мекенли уьстюнлюк къазанма башлагъан девюрю. Бу девюрн. башында Агьмат Есеви тарикъатыны шайыхлары яхшы иш гёре, селжук меликлери (пачалары), айрокъда оланы Кавказ валиси эмир Чопан ислам ёлунда кёп уьстюнлюклер къазана. Ол къумукъ шавхалланы янгы бусурман династиясына баш сала.
XIV-XV асрулар Бусурманлыкъ бютюн къумукълар арасында уьстюнлюк къазангъан девюрю. Бу девюрде ислам дини Алтын Орду ханларыны, айрокъда Узбек Ханны, тарафындан да къабул этилине. Булар "гази" деген титулу булан эсгерилме башлай. Къумукъ бусурманлары бу динни Кавказны оьзге халкълары арасында яйывчу ролюн башлай. Булагъа "къази-къумукълар" деген ат бериле. Ислам культурасы толу уьстюнлюк къазана.
XV-XIX асрулар Ислам дини Таргъу шавхаллыгъында бир пачалыкъ дини гисаплангъан девюрю. Дерт де бусурман масгьабына тенг ихтиярлар бериле. Таргъу шавхаллары бу девюрде "Абу-Муслим" (бусурманланы атасы), "Мелик-ут-Дин" (дин пачасы), "Бурхан-эт-Дин" (Дин далили), Тахи-уд-дин (динни тахы) йимик бусурман титуллагъа ес болалар. Бусурманлыкъ Къумукъда бир милли динине айлана ва ХIХ-нчу асруну экинчи яртысындан тутуп, джадидчилик реформалардан оьте.

Ва гьасил-и калам.

Уллуларыбыздан, тамазалардан "Бусурманлыкъ къумукълардан къалгъан" деген айтывну кёп керенлер эшитгенмен. Алда англамай эдим. Энди тюшюнемен: Бу айтыв халкъыбызны минг йыллыкъ бусурманлыкъ тарихин келпетлей болгъан экен. Кавказларда биринчилерден болуп бусуруманлыкъны къабул этген ва бу янларда биринчи оьз бусурман пачалыгъын къуруп, Аллагьны каламы - Къуранны тюгенмес илмусун оьзге халкъланы да арасында яйгъан халкъ да айтмай бу сёзлени дагъы ким айтсын.

Бир гьисап этип къарайыкъ: 2000-ден тайдырайыкъ 734-ню = 1266 йыл. Бизин чи 1266 (Бир минг эки юз алтмыш алты!) йыллык бусурман тарихибиз бар.

Амма гьали, Къазакъ да айтгъанлай Къумукъда "тамаша, заманлар тюрленген". Булай нечесе уллу тархланы гёрмемиш, билмемиш болуп оьтдюк. Бусундан да оьтежекбиз. Неге тюгюл де, бизин гёзюбюзню ачма, тарихи эсибизни тапма къоймай турагъан шо бир "гиччи халкъ, кюцсюз халкъ комплесксидир". Шу кюцсюзлюк ва огъар къошулуп, -  элитабызгъа  хас шо бир милли гьайсызлыкъ къумукъну битдирежек...

Я, биз чи къумукъларбыз. Я, биз чи бусурманларбыз!


Опубликовано:
КНКО: Вести. Вып. № 5, 2001, Махачкала.

Размещено: 28.06.2005 | Просмотров: 4308 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.