Кумыкский мир

Культура, история, современность

Бадрутдин: «Арив сёзлерим битип, герти сёзлерим къалгъан»

Къумукъ поэзияны тарихинде Бадрутдин - лап да пагьмулу 2-3 шаирни бириси. Ону башгъалардан айырагъан белгилени бири - темасыны генглиги, дюньяны оьлчевюнде (о дюньяны да къошуп) сёйлеме тавакал этегенлиги.

Мени тергевлерим токъташдырагъан кюйде, Бадрутдин гьалиги даражасына янгыз пагьмуну гючю булан етишмеген, ол бек гьаракатчы, жагь, ишлейген адам да дюр. Ишлей дегенде, ишге ябушуп да къалмай, йыбавну да, ялны да хадирин де биле, тек ол йыбанагъанда да, ял алагъанда да ишлейми экен деп эсиме геле.

Мени учун Бадрутдинни лап агьамиятлы белгиси - ол миллетни къыйынын-дертин юрегинден оьтерегенлик, чебер сёзню гючю булан халкъны терен къатлавларындагъы агъын-зарын аян этип, тамашагъа къалдырагъанлыкъ.

- Бадрутдин, "поэзиядагъы учителлерим" деп кимлени эсгерер эдинг? Мен къумукъланы айтаман.

- Башлап, озокъда, Йырчы Къазакъ. Сонг Абусупиян Акаев, Темирболат Бийболатов. Анвар Гьажиев гючлю лирик эди. Абдулвагьап Сулеймановдан мен кёпню уьйренгенмен. Шарип магъа янгыз поэзиядан тюгюл, яшавдан да дарс берген. Магьаммат Атабаевни поэзиясы да магъа кёп таъсир этген.

- Алдын язывчулар юртлагъа, школалагьа барып, уллулар, яшлар булан ёлугъувлар оьтгере эди. Адамлар язывчуланы гёрюп-танып, сонг оланы китапларын охума гьасирет бола эди. Гьали неге токъталгъан шо мердеш?

- Алдын Язывчуланы союзунда халкъ булан байлавлукъ болдурагъан пропаганда бюро ишлей эди. Гьали де бар шо бюро, тек о не иш этегенни бирев де билмей. Шо бюро тюгюл, союз оьзю де не иш этегенни де билмей.

- Шогъар союзну башын тутгъанлар гюнагьлымы яда заман гюнагьлымы?

- Заман бир де гюнагьлы болмай, адамлар бар туруп. Союзну башын тутгъанлар гюнагьлы. Шо адамлар оьз борчларын кютмейлер. Хизри Шихсайитов Гьукуматны башын тутгъан йылларда ол шо бюрогъа, язывчулар командировкалагъа юрюсюн деп, яп-янгы автобус берген эди. Бир язывчу да минмеген кюйде шо автобус ёкъ болду.

- Сен оьзюнг чю, Бадрутдин, автобус болмаса да етишесен къайда да?

- Мен къайсы юртда болсам да, шондагъы школагъа бармагъа алгъасайман. Мен яшлар булангъы гьар ёлугъувдан сонг оьзюмню шаршарда кирингенде йимик гьис этемен, тазаланаман. Шо язмагъа да ругь бере.

- Бадрутдин, биз бир-бирде халкъны англав даражасы герти адабиятны англамагъа чакъы етишмей деп болабыз. Халкъны оьр билимли, дюнья адабиятдан англаву булангъы, алгъа гетген адамлары буса милли адабиятгга уьстденсув къарайгъан гезиклер де аз ёлукъмай. Шу эки аралыкъда шаир не этме герек?

- Терен билимли, англавлу, талаплы охувчу, не тилде язылгъан буса да, оьр даражалы, пагьмулу чебер асаргъа багьа бермей, ону охумай болмай.

Неге адабиятны даражасы тёбенлеше бара? Неге тюгюл де, гьали сюйген адам акъча берип китап чыгъара. Шиъру язып, куплетлер тизип ким де бола, тек чебер асарны оьзюню талаплары да, даражасы да бар. Шолай китаплар охувчуну къолуна тюшгенде, о "шулайдыр бары да китаплар" деп гьасил чыгъара, сонг гёнгюлсюз бола.

- Сизин редакция да бир-бирде осал китаплар чыгъара.

- Тюз айтасан, бир-бирде бет хатирин этип, юбилей деп, уьстдеги гьакимлерден буйрукъ болуп да осал китаплар чыгъып къала. Мени оьзюмню айыбымдан да болгъан шолай гезиклер.

- Яхшы китаплар да кёбюсю гезиклер охума сюегенлеге етишмей къала.

- Алдын идеология, агитация-пропаганда бар заманда шо иш яхшы салынгъан эди. Книготорг, китап тюкенлер бар эди райцентрларда, бибколлектор ишлей эди.

- Бадрутдин, алдын язагъан кююнде яшайгъан шаирлер болгъан. Айтагъаным, сёзюнден, тутгъан ёлундан тайышмайлы, жанларын къурбан этген шаирлер, дюнья адабиятны айтмагъанда, бизде, къумукъларда да болгъан. Мисал учун, Къазакъ, Нугьай, Зайналабит. Артдагъы 90 йылны ичинде герти сёзю саялы 3 гюнге сама туснакъгъа тюшген шаирни мен билмеймен.

- Мен туснакъгъа тюшмегенмен, тек туснакъдан чыгъармакъгъа къол ялгъагъанман.

- Кимни?

- Кимни деме, нени дегин.

- Нени?

- Абусупиянны атын. Абусупиян 1963-нчю йыл реабилитация этилсе де, 90-нчы йыллар болгъанча ону атын айтма да ярамай эди. 1991-нчи йылда Гьасан Оразаев онгарып Абусупиянны "Пайхаммарны ёлу булан" деген китабын чыгъардыкъ.

- Оьзюнг гиргенмисен бир де челтирге, гьукумат, система булан эришип, халкъны якълап?

- Челтирге гирмегенмен, тек "гирген болгъай эдим шу гьалгъа тюшгенче" деген гезиклерим болгъан. "Женнетни азабы" чыкъгъанда, Магьачкъаладагъы уллу межитни ёлбашчыларыны бириси Ильяс гьажи белгили бир шаирни де кёмеги булан о замангъы Пачалыкъ Советни Председатели М.Магьамматовгъа мени гьакъымда арза язгъан эди. Онда ол мени гьакъымда "так называемый мусульманин", "нечестивец", "дагестанский Салман Рушди" деп язып, сёгюп элекдей этген эди. Яхари, Ильяс гьажи чи мени районлум, къумукъ. Гелип яныма, оьзю англамайгъанны менден сорап, мен англамайгъанны магъа англатып, лакъыр этегенни орнунда гьукуматдан таба мени такъсырлама къарагъан. Шо кагъыз булан мени кёп инжитдилер.

- Арты не булан битди?

- С.Гусаев масъаланы теренлешме къоймады. Ол магъа шо кагъызны да гёрсетди. Китапны чыгъарма да магъа ол кёмек этген эди. Язывчуланы союзу пачалыкъ савгъатгъа гёрсетген китапны ахыры шулай болду.

- "Женнетни азабына" байлавлу Леонид Парфёновну "Намедни" деген программасында сени гьакъынгда Ильяс Шурпаевни сюжети де гёрсетилди. Къысгъача, Ильяс гьажини яхшылыгъындан сени китабынга реклама болду.

- Дюр чю. Расул Гьамзатович де шолай деген эди. "Юрегинге ювукъ алма, Бадрутдин. Емиши ёкъ терекге ташлар булан атышмай", - деп мени гёнгюмню алды. Шондан сонг Мурат Аскеров таржума этип, "Женнетни азабы" орусча Москвада чыкъды.

- Бадрутдин, мен сагъа гьукумат булан эришивюнг болгъанмы, халкъны якълап, язгъанларынгдан тайышмай, эришип деп сорагъан эдим. Сен буса гьукумат сени халкъны вакилинден якълагъан кюйню гьакъында айтдынг. Мисал учун, орусларда болгъан Солженицын йимик пачалыкъгъа къаршы токътап туруп болагъанлар.

- Биз о даражагьа етишмегенбиз.

- Буса, къыйын соравланы къояйыкъ. Сизин наслуда, Россияны айтмайман, Дагъыстангъа аты белгили шаирлер кёп. 60 йыл болмагъанланы арасында танывлу язывчулар ёкъ да йимик. Шаирлик касбуну сизден сонггьу наслуну арасында кимге аманат этер эдинг?

- Муса Шихавов, Казим Казимов. Бу экев халкъ, топуракъ яратгъан, харшы терен пагьмулар. Сонг геле Набиюлла Магьамматов, Гебек Къонакъбиев, дагъы да яшлардан Герейхан Гьажиев. Бу уьчевю де пагьмулу адамлар. Тиштайпалардан Супиянат Мамаева, Гёгюрчюн Атаева, Рукъуят Устарханова, Зулайха Атагишиева. Шулар - токъташгъан пагьмулар.

Олардан сонг гелегенлерден - Алпият Закавова. Гюлсюм - пагьмулу къыз, бир-эки язып токътап къалгъанда йимик. Кёп аз яза.

- Эс этемисен, адабиятда, журналистикада, илмуда тиштайпалар йыл сайын артып тербей. "Ёлдашгъа" гелегенлер де - бары да къызлар. Мунда ойлашма зат бар, Бадрутдин.

- Мунда къоркъма зат бар, Рашит.

- Шо гьакъда айрыча сёйлербиз. Шаирлени сен айтдынг. Прозаиклерибиз бармы?

- Яраш Бийдуллаев артдагъы вакътиде оьзюню пагьмусу барын гёрсетди, китаплары чыгъып тура, тек сен 60 йыл болмайгъанланы сорадынг чы. Гебек Къонакъбиевни масхара хабарлары яхшы. Ол Россияны Игити Абдулгьаким Исмайыловну ва Совет Союзну Игити Элмурза Жумагъуловну гьакъында китаплар язып бек пайдалы иш этди...

- Давну алдындагъы 4-5 йылны ичинде ва давну йылларында тувгъан яшлар - бугюнлерде де лап жагь, пагьмулу, гёрмекли язывчулар, алимлер, жамият чалышывчулар. Шоланы 60-нчы йылланы романтиклери, 20 йыл алдын да гьали йимик ал сыдыраларда эди.

- Бизин наслу - давну къыйынлыкъларын, ачлыкъны сезип, эркин яшавну, токълукъну хадирин англагъан наслу. Гьали 40-50 йыл болагъан наслу да къыйын девюрден оьтдю. Пачалыкълар, политика системалар, къылыкъ, дюньягъа къарав, яшавну маънасы алышынып, адамлар бек башгъа болгъан.

Бизин заманда шаирден абурлу адам ёкъ эди. Абдулвагьап, Аткъай, Анвар тойгъа барса, яш да, уллу да оланы сыйлай эди, йырчылар, къомузчулар оланы бетлерине къарап тура эдилер. Районланы, юртланы гьакимлери, язывчулар гелсе, бары да ишин ташлап, оланы къуллугъун кюте эди.

Озокъда, гючлю пагьму къайсы девюрде де, ташны ярып чыкъгъан терекдей, оьзюн гёрсетмей къоймажакъ. Энниден сонг да гючлю пагьмулар чыгъажакъ деп эсиме геле.

- Бадрутдин, бизде поэзия бар, проза аз, драма асарлар да заманда бир чыгъа. Тек критика тюбюкъарадан ёкъ болгъан. Тарыкъ да дюрмю экен шо критика?

- Критика - герти гёзден къарамакъ деген зат. Адамны оьзюне багьа бере буса да, язгъанына багьа бере буса да, тюз сёз айтылма герек. Сызлавукъну ярып тазалай, сонг о къолай бола. Байлап, яшырып юрюген булан яра сав болмас. Мен кёп яшдан берли де мени критика этегенге сююнемен. Бир-биревлер бизде "критика" деген сёзню тамурундан тюз англамай. Алдын чебер асарны печатдан чыкъгъанча союзда арагъа салып ойлаша эди. Шо заман гьар адам оьзюню пикрусун айтып, анализ эте эди. Кёп асарлар къайтарылып, автор ону уьстюнде дагъы да ишлей эди. Гьали ким не яза буса да, биревге де авара тюгюл. Шолайлыкъда охувчу бишмеген, даражасы ёкъ китапланы охуп, гёнгюлсюз бола.

Гьали мен китап издательствону директоруну алдына: "Рецензиясыз китап чыгъармажакъман", - деп шарт салажакъман.

- Сонг ким язажакъ о рецензияны? Кимге тарыкъ шо? Чакъыражакъ китап чыгъарагъан адам Бадрутдинни "Теремокгъа", бир шиша бите-битмей туруп: "Ювугъум Бадрутдин, ярамаймы шо рецензияны оьзюнг язып къойсанг", - дежек. Сонг не жавап бережексен?

- "Мен редакторман. Магъа пагьмулу язывчу булан ашама-ичме ярай, тек рецензия язмагъа ярамай", - дежекмен.

- Къысгъасы, сен критиканы сюесен. Дюрмю?

- Дюр. Неге тюгюл де, критика наждак кагъыз йимик зат: авуртдурса да, тотун тазалай.

- Гьалиден 1-2 йыл алда Абдулла Зелимханов "Ёлдаш" газетде сени критика этип уллу макъала язды. Шогъар сююнгенингни билдирмединг.

- Сююнер эдим, эгер тюз затланы язгъан эди буса.

- Муна башгьалар да шолай айта оьзлени критика этсе.

- Ёкъ, ёкъ. Ону биревлер магъа кисдирип язгъан эди.

- Муна, тап шолай айта башгъалар да.

- Яхшы. Шолай затны язагъанда фактланы тюз къоллама герек чи. Мен де язгъанман критика макъалалар, тек биревню де менлигине тиймегенмен, ялгъан да язмагъанман.

- Сеники де - позиция. Бадрутдин, шаир болмакъ учун бираз "авам" болмагъа герек дей. Гертими?

- Шону айтагъанлар оьзлер авамлар.

- Кёп савбол. Ону къояйыкъ. Гьали мен этейим сени критика. Мен билеген кюйде, сени поэзиянгда формагъа артыкъ агьамият берилип, маънагъа тергев етишмей къала...

- Болма ярай. Чеберлик де, маъна да бир даражада болуп болмай чы...

- Болмайдыр. Тек мен айтылагъан сёзню чеберлигинден, аривлюгюнден эсе ону маънасын, гертилигин оьрге саламан.

- "Арив сёзлерим битип, герти сёзлерим къалгъан", - деген сёзлеримни сен билесен чи.

- Билме чи билемен, тек инанып битмеймен... Лакъырыбызны узатайыкъ.

Бары да къумукъ газет, журнал, китап редакцияланы бир этип, Милли медиа-холдинг къурма заман болгъан деген пикру бар. Шо гьакъда Камил Алиевни уллу макъаласы да чыкъды "Ёлдашда". Дагъы ёгъесе, гьар редактор оьзю сюйген-сюйгенин печат этип тура. Гьукуматны янындан да, жамиятны янындан да тергев ёкъ.

- "Ёлдаш" газет къумукъ маданиятны, адабиятны центры болма герек эди. Гьалиден сонг "Ёлдаш" газет бизин жыйып, адабиятыбызны, тилибизни айланасында пайдалы ишлер юрютер деп мен умут этемен. Шолай ёлугъувлар юрюлюп де тура.

- Бадрутдин, кёп савбол. Сени ичингде къайнап турагъан дагъы да кёп ойлар барны билемен. Оланы барын да газетде чыгъарма да кюй ёкъ.

Ахырынчы соравума къысгьа жавап берсенг, тамамлайбыз. Къумукъ миллетни ругь байлыгъы энниден сонг артар деп инанасан чы?

- Янгыз инанып къалмайман. Шолай болажакъны билемен.

Лакъырлашывну этген ва язгъан
Рашит Гьарунов
.


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 1 июль 2011 г.

Размещено: 03.07.2011 | Просмотров: 3336 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Bammathanoff оставил комментарий 11.07.2011, 00:39
Comment
Арив язылгъан! Герти сёз эки де яндан. Охума тынч. Рашит сорав алагъан кюйню янгы къайдасын ачды "Ёлдашгъа",- деп айтма ярай. Бусагьатгъа Бадрутдинге тиеген шаъир ёкъ Къумукъда.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.