Кумыкский мир

Культура, история, современность

«Россия тюзелмей туруп, Дагъыстангъа да онгмагъа кюй ёкъ»

«Тенгликни» башчысы Салав Алиев оьтгенни ва бугюнню гьакъында Рашит Гьаруновну соравларына берген жаваплар

- Салав Магьамматсалигьович, 1989-нчу йылны август айында къумукъ интеллигенцияны 9 вакили, шоланы башында сиз де булан КПСС-ни ЦК-сыны о замангъы Генеральный секретары М.С. Горбачёвгъа бизин миллетни къыйынлы масъалаларыны гьакъында кагъыз язгъан эдигиз. "Тенгликни" тарихин де шо замандан башлама ярай. 9-авну кагъызында къумукъ масъала биринчилей ачыкъдан гётерилди. Оьтген йылланы ичинде не йимик уьстюнлюклер ва утдурувлар болду?

- Гертиден де, къумукъ халкъ гьаракаты 1989-нчу йылны язбашында башланды ва шо йылны ахырына таба 19-нчу ноябрде оьтгерилген биринчи съездинде ону программасы, уставы ва къурум составы токъташдырылды. Бу замангъа бары да къумукълар яшайгъан юртларда, районларда ва шагьарларда милли комитетлер иш гёрме башлады. Дагъыстанда биринчи уллу милли уянывланы аламаты болуп арагъа чыкъды. Арт-артындан оьтгерилген кёп санавдагъы конференциялар, иш ташлавлар, башгётерив лагерлер (Хасавюрт, Къоркъмаскъала, Къарамантёбе), митинглер, халкъара форумлар ва олай да "Тенгликни" вакиллерини къаныгъывлу ортакъчылыгъы булангъы дюнья халкъара къурумлар: ОНН (ООН-гъа член тюгюл халкъланы бирлешивю), ВАТАН (дюньядагъы тюрк халкъланы бирлигини ассамблеясы), Дагъыстан халкъланы конгресси (регионда жамиятны чалышывуну къуруму) ва олай оьзге тюрлю кёп санавдагъы къурумлар булан тыгъыс аралыкъланы шартларында "Тенгликни" аты генг дюнья арада белгили болду.

Къумукъ халкъ гьаракатны алдында уьч уллу масъала токътагъан эди:

1) Дагъыстанда болса да, къайда болса да, миллетлени арасында тюзлюкню ва тенгликни талап этмек;

2) къайсы халкъны да оьзюню тарихи минадан олтургъан еринде, бары да инсанлагъа бир йимик гелген борчлары болгъанда йимик, оьз милли ихтиярлыгъы да болма герек;

3) шо масъалаланы гьакъ гертиликде чечмек ва юрютмек учун, гиччи болсун, уллу болсун, бютюн пачалыгъыбыз герти халкъчылыкъны кюрчюсюнде алышынма тарыкъ.

Шону учун кёп миллетли Дагъыстанда, ону гьар халкъыны йимик, оьз еринде топуракъланы ишлетивге бакъгъанда, милли кадрлар ва культура оьрленивлеге бакъгъанда бизин халкъ учун да, тенглик, тюзлюк юрюлмей туруп, токътама да, гьаракатын асталашдырма да биз рази болмажакъбыз деп арагъа чыкъгъан эдик. 70-80-нчи йылларда (совет девюрде) къумукъ халкъгъа бакъгъан бек уллу къыйыкъсытывлар юрюлюп тура эди. Герти халкъ къурумлар болмагъандай сёнюп, алыш-берилишли гьакимият, партия къурум башчылары, халкъ, миллет деп сорамай, ишлерин оьзлеге тарыкъ кюйде юрюте эди. Ишлер чыдама болмас йимик шулай гьалгъа чыгъа бара эди чи, гьатта таза къумукъ юртланы башчылары этип де оьзге миллетни вакиллерин салма башлагъан эди. Ерли коммунист гьакимлер ялгъан интернационализмден пайдаланып, оьзлени миллетчилик хыялларын яшавгъа чыгъарма башлагъан эди. Милиция, прокуратура, суд къурумларда гьаллар айтгъандан да онгсуз болду. Дагъыстан прокуратурада юзге ювукъ адамдан бизин халкъны вакиллери 4-5 бар эди. Къумукълар яшайгъан Хасавюртда (районда, шагьарда) башгъа миллетни вакиллери башчылыкъгъа белгилене, Буйнакскиде, Къаягентде, Къарабудагъгентде, Къызылюртда да шо гьал тувулунгъан эди. "Тенгликни" шу тайпа тюзсюзлюклени аты тутулуп айтылагъан кёп-кёп язылгъан документлери ва съездлеринде эсгерилген материаллары бар. Тергев этмеге сюеген гиши оланы къолласын.

Мен сизин соравугъузну экинчи янына чыгъа туруп, эсгерме сюемен: "Тенглик" бизин халкъны алдагъы янчылгъан гьалындан къутгъарып, хыйлы затны янгыртма болду. Ихтиярланы якълайгъан къурумларда, арадан бираз заман да оьтмей, къумукъланы ери ёрукълашды, республика прокуратурасына, МВД-ге къумукъ адамлар, заместителлер этилинип салынды, юстиция министри этилип къумукълардан о йыллардагъы "Тенгликни" ортакъчысы белгиленди. Шолай ишлер шагьар, район ва юрт даражаларда да юрюлдю. Ондан къайры, башгъа тюрлю республиканы даражасында ишлеге бизин халкъны вакиллери белгиленди, къумукъ колхозланы, совхозланы, юрт советлени 17-сини башчылары янгъыртылды.

Шоллукъда, биз, тенгликчилер, кёп ерлерде янгыдан юрт советлер, поссоветлер къурдуртдукъ. Мисал учун, Таргъу, Кахулай, Албёрюгент посёлоклагъа, 1944-нчю йыл депортациягъа тюшген замандан берли, бир ортакъ совет къарай эди. Биз оланы гьарисинде поссоветлер янгыртма борчлу этдик. Таргъутавну табиат байлыгъы, суву, топурагъы ваъши кюйде талана ва дагъытыла эди. Ону бийик тёбесинде ерлешген таш чыгъарагъан карьерин токътатдыкъ.

Дав йылларда тайдырылгъан Хумторкъали районну янгыртып къурдуртма болдукъ, Хасавюрт районну ва шагьарны башчылары этип къумукъ адамланы салма борчлу этдик.

Тюздеги бизин миналы топуракълагъа тарихи ихтиярлыгъыбызны къатты кюйде салдыкъ. Бабаюрт райондагъы гьар ерли адамгъа 0,75 гектар ва мундагъы къотан хозяйстволарда яшайгъан оьзге миллетлени гьарисине 10-15 гектар ер тиегенни оьр гьакимият къурумлагъа, оланы тергевюне бердик. Шоллукъда, биз кёп санавдагъы башгъа къыставуллу талапларыбыз булан Пачалыкъ Думаны янындан "Ерлерде оьзбашына чара гёрювню умуми принциплери гьакъындагъы" законну къабул этивню чалтлашдырдыкъ. Тек нетерсен, Дагъыстанны шартларында гьакимликни осаллашгъанындан бугюнлеге етгинче де шо закон толу кютюлмей.

Районларда тенгликчилени талабы булан район газетлер чыгъарылма башлады, ана тиллерде радиоберилишлер генглешди, республика газетлени милли масъалалагъа береген тергевю бир нече керенлер артды. Шолар булан бирче биз "Тенглик" деп халкъыбызны харлысыз газетин чыгъарма башладыкъ, къумукъ милли театргъа айрыча бина болмаса ярамайгъанны масъаласын гётердик. Халкъ гьаракаты милли адабиятны оьсювюне янгы ругь берди, культура оьрленивге ёл ачды. Шону булан бирче алда гьеч ойлашынмайгъан Пачалыкъ Думагъа депутатлыкъгъа бизин халкъдан да вакил гёрсетме борчлу этдик.

"Тенглик" халкъ гьаракатыны уллу уьстюнлюклерини инг гёрмеклиси бютюн миллетни бир оьзю къургъан жамият-политика къурумуну айланасында сыкълашмагъы эди.

Лап чинкдеси - шону кюрчюсюнде халкъыбызны гьеч бир затдан тартынмайгъан янгыдан уянывгъа, оьзбашына иш гёрювге уьйретме башладыкъ, "Тенгликни" айланасына халкъыбыз бютюнлей къуршалды деп айтма ярай. Шону булан байлавлу милли автономлукъгъа чыкъмакъ учун закон проектлерин онгардыкъ, оланы халкъ съездлеринде бир нече керенлер гьакълашып токъташдырдыкъ. Къумукътюзде ва оьзге ерлерде 150-ден де артыкъ оьзбашына чалышагъан жамиятлар къурдукъ (Бакюде, Новочеркаскиде, Ленинградда, Москвада, Сибирде). Оланы гьакъ герти халкъчылыкъ принциплерде чалышывун таъмин этме болдукъ. Оланы кюрчюсюнде 9-10 жамият съездлер оьтгердик. Къумукъ халкъны яшав масъалаларыны гьайын юрюте туруп, Азербайжан, Къазахстан, Литва, Латвия, Эстония пачалыкълагъа, гьатта Женевадагъы ООН-ну ишчи комитетлерине етгенче чыкъдыкъ.

Сен салгъан суалдан чыгъагъан "Тенгликни" аслу талапларындан болгъан къумукъ халкъны автономиясыны себебин тергевсюз къойма ярамай деп эсиме геле. Биз ону гьакъында биринчи съездден берли ойлашабыз. Кёплер магъа: "О не эди, бош хыялмы эди автономиягъыз", - деп, согъуп-чанчып айтма къарайгъанлар да бар эди. Шо гьакъда мен ачыкъдан "Ёлдаш" газетни бетлеринде "Тенгликни" 20 йыллыгъына байлавлу уллу макъала язгъан эдим. Сюегенлер ону да охуп къарасынлар.

Мен гьали де шо къаравдаман, биз биринчи съездибизден тутуп айтагъан автономлукъ (бизин учун да, Дагъыстанны оьзге халкълары учун да) болмаса ярамай дегенлени яныман. Олайлар дагъы да бар. Заман гёрсетип тура, шо ой девюрлер сайын гючленежек ва артажакъ.

Неге, не себепден? Оьзюгюз ойлашып къарагъыз. Къумукълар айры бийлик, айры ханлыкъ, айры шавхаллыкъ, гьатта айры Хазар каганлыкъ болсун, оьзюню айрыча милли гьакимияты булан яшав къуруп гелген халкъ, бизин шо автоном гьакимиятыбыз, пача гьукуматны макюрчю политикасына гёре Шамсутдин шавхалны осаллыгъыны девюрюнде болмагъандай бузулгъан, халкъчылыкъдан айрылып, пачаны янындан берилген бир сыйлы атгъа айлангъан.

Шондан пайдаланып, сонг совет гьукумат геле де (И.Сталин оьзюню де ортакъчылыгъы булан), Дагъыстан халкъланы умуми автономлугъун билдире. Белгили кюйде, Буйнакскийлер, Тахо-Годилер Дагъыстанны конфедерациялашдырмакъны якъчылары болгъан. Шоллукъда Дагъыстан Россияны оьзге областларындан алда "колхозлашма" гирише... Ону халкъларыны гьакъ герти автономлашмакълыгъыны аты-чуву да чыкъмай, милли оьзтёречеликге, оьзденликге тарыкъ чакъы маъна берилмей. Некъадар, советлер беклешген сайын, ялгъан интернационализмни байрагъыны тюбюнде милли оьзденликге къаршы салынагъан гючлер къавжамай, бу советизм авруву 70-80-нчи йыллар айрокъда бек гюч ала. Дагъыстанны бир-бир гьакимият ва партия башчылары оьзлени тах милли хыялларына етмек учун шолай гьаллардан бек пайдаланалар. Бу гьал айрокъда топуракъ елев ва милли кадрлар белгилев тармакъларда бек оьрчюген. Москва ва ону КГБ-си билмей къалма кюй ёкъ эди. Билсе билсин, юрюлмеге чи юрюле эди. Оланы къараву булан эди булайлыкъда, аз санавлу миллетлени бирин бирисине "кисдирип", герти халкъчылыкъны башгётерме болмас йимик гьавкъатсыз этмек, болгъан чакъы шо гьалында сакъламакъ эди.

Шолар ва шогъар ошагъан тюзсюзлюклер башлап оьзюню башына тарыгъанны Дагъыстанда къумукълар башлап англады. Шо саялы о тез къурумлашды, милли гьаракат да бирлешди, тез ва жагь кюйде бек къайратлы иш гёрдю. Шо меселде бары Дагъыстанны элде болуп турагъан ишлеге гёзюн ачдырды...

Автономия дегенде, билме тюше, ону эки яны бар. Оланы бириси - генг халкъчылыкъ, оьзюню оьзюн оьзден янашывда къоруп сакълап болагъан, милли ихтиярларын, талапларын англап битген халкъчылыкъ. Халкъ шону учун, не къыйынлыкълагъа тарып къала буса да, гьаракатчы ябушув юрютген ва юрютежек. Бизин халкъ, гертилей де, бютюн Кавказ ва Дагъыстан даражада оьзюню къайнашгъан милли гьаракаты булан артдагъы 20 йылланы гелишинде масъаланы эки де янына гьазирлигин таман чакъы гёрсетди. Оьзюню оьсювю де, англаву ва гьаракат къурумчулугъу гьакъ герти демократизмге ва давларсыз, къан тёгювсюз гьакъ герти халкъчылыкъ гьазирлигин бютюн айланагъа малим этди.

Автономияны экинчи къайдасы - кёплер огъар мюкюр бола, янгыз халкъны гьаракатындан гьасил болмай, уллу пачалыгъыбыздагъы социал сияси ва олай да ону янындагъы кёбюсю халкъланы англав, оьсюв даражасындан амалгъа геле. Биз оьзюбюзню милли сынавубузда гёрдюк, бютюн уллу пачалыкъны системасы янгычалай абат алма гьазир буса, Россияда милли аралыкълагъа байлавлу герти халкъчылыкъны пайдасына чечилмей къалыр йимик бир масъала да ёкъ.

Заманлар оьте туруп, билме, тюшюнме башлайсан, "Тенглик" гётереген масъалалар тюз эди. Амма олар оьз заманындан оза болгъан буса ярай. Гёресиз гьакъ герти халкъчылыкъны юрютме болмайгъан пачалыкълар ахыры бир гюн бир пелекетге тарымай къалса тамаша?! Алдагъы Югославияны ва бугюнлердеги арап уьлкелени башына тюшген гьаллар шону гертилей.

- "Тенгликни" ёлбашчысы гьисапда къурумугъузну гьаракатында не йимик янгылышланы эсгерер эдигиз?

- Оьз башымны янындан алып айтгъанда, гьеч бир затгъа гьёкюнчюм ёкъ. Мисал учун, о йылларда мен бир-бир "гьюрметли" адамлар айтгъанын этген бусам, оьзюм учун да, агьлюм, яшларым учун да хыйлы онгайлыкълагъа, оьрлюклеге етип, халкъ да айтгъанлай, тербенмесдей бай болуп, къорувчу командам булан олтургъан адам болажакъ эдим. Тюзюн айтгъанда, олай таклифлер магъа Магьачкъалада да, Москвада да, гьатта Стамбулда да болмай къалмады. Дагъысын айтмагъанда, пенсиягъа чыкъгъанча бир вузгъа я ректор, яда бир министерликге башчы, яхшы бир фирманы башчысы болуп олтуражакъ эдим. Булай таклиф берегенлени ахыр муратларын мен яхшы биле эдим: шу "тенгликчи" ёлну къоюп тайма борчлу этмек яда къурумубузну шолар оьзлер къаравуллайгъан ёлда юрютмек эди.

Мени буса гьар гезик шулай лакъырлар башлангъандокъ, Нугьай Батырмурзаев ва ону уланы Зайналабит гелип токътай эди. Инкъылапны йылларында бир къумукъ бий Нугьайгъа айта: "Сизге не етишмей, язывчулугъугъуз бар, пагьмугъуз бар, къой шо большевиклени ёлун. Чыкъ Грозныйге, чыгъар оьзюнгню газетингни де, яшагъыз, уланны да шо ёлдан къайтар...". Нугьай о къумукъгъа булай жавап къайтара: "Бизин тайпада бир яшап, минг оьлгенлер ёкъ. Минг оьлгенлерден этмесин бизин Аллагь!"

Гьаракат башланып турагъан гюнлер эди. Хасавюртгъа сагьат уьчлеге етишме герек эдик. Жыйынгъа машинлер гелип битмей эди. Бизин абзарда токътагъан эдик. Чай, ондан-мундан лакъырлар. Беш алты ёлдаш барбыз. Ахшам къайтгъанда, бизин лакъырлагъа тынглап турагъан атабыз: "Салав, муна гёрюрсен, ёлдашларынг сени къоюп гетежек, янгыз къалма къоркъмай бусанг, бар. Амма бир баргъан бусанг, гери къайтыв болма тюшмей"- дегени бугюн йимик эсимде.

Бу ягъындан алгъанда, гьеч гьёкюнчюм ёкъ. Бугюн де мен шо оюмда, шо ёлумдаман. Бу барышда мен кёп-кёп ювукъдашларым, ёлдашларым барны мен бек оьктеммен. Бугюнлеге олайлардан азы гёчмеген бириси дюньялагъа, оланы санаву 60-дан оза тура.

Сен утдурувланы сорайсан, гьёкюнювлер болгъан сонг, утдуртувлар да болмай нечик бола. Озокъда, болду, аз болмады.

Дагъы да мени оьзюмден башлайым, мени бир-бир гьёкюнчлерим мени тез гечип къоягъанымдандыр деп эсиме геле, ачыв сакълайгъан кююм ёкъ. 20 йылланы боюнда нече тюрлю хасиятдагъы адамлар болду, бирлери оланы, тынгласанг, нече де гьакъыллы, нече де англавлу, сагъа къади болуп ёл гёрсетер, амма иш ишге тюшгенде къолундан бир зат да гелмес, оьзюню айыбын да башгъалагъа салма къарар, яшавлукъ агьвалатларда намартлыкъ этме де чыгъар. Сата деген сёзню къоллама сюймен. Гечге таба билдим оланы бирлери оьзю этгенге илыгъып, аврувлагъа тарып, яшавдан гетди. Аллагь оланы ёлун да тюз этсин. Хас къурумлар йиберип гелгенлерин чи айтма да айтмай къояман. 20 йылны ичинде олайлар да аз ёлукъмады. Олайланы бирлери дагъы янындан зарал этме болмагъанда, тюрк пачалыкълагъа съездлеге бизден алда барып, бизин делегация КГБ йиберип гелген адамлар деп хабар яя эди. Оланы да Аллагь ёлун тюз этсин. Билемен, кимге де янгылышмакъ бар. Амма намартлыкъны гечме ярамай.

Дагъыстан парламентге депутатлыкъгъа чыкъма магъа эки-уьч керен имканлыкъ болду. Гьакимлер айтып тюгюл, юртланы халкъы айтып. Чагъаротар ва Яхсай юрт жамиятларыны атындан бизин юртлардан сен депутат болгъанны сюебиз, сен кандидатурангны сала бусанг, дагъы гишини гирме къоймайбыз, деп кагъыз гелген эди, шолай чакъырыв бирдагъылай Эндирей де болду. Мен шо имканлыкъдан да, бола туруп, пайдаланмадым. О йылларда "Тенгликни" политикасы булай эди - болгъан чакъы гьакимият къурумлардан ари турмакъ, бар гючюбюз салып, автономлукъ этмек учун биревден де, бир къурумдан да харлысыз ёл тутмакъ. Шолай биз бары къурум гючюбюз салып чалышгъан бусакъ, республика къурумлардагъы бизге юреги авруйгъан ёлдашлар заманында тенг аралыкълар тутма болгъан бусакъ, 1990-нчы йылда "советская Россия" газетни баш редактору В.Чикинни артгъа салып, утуп чыгъып бола эдик. Я мени оьзюмню янымдан, я мен башын тутгъан "Тенглик" янындан тийшли кюйде генг къуршавда, генг чалышывда халкъны гьаракатгъа чакъырып заманында иш къурма болмагъан саялы, гьакъыкъатда 94 минг тавуш алгъан экенчин, гьалны артын гелтирме болмай, утгъан ерибизден утдургъан болуп чыкъдыкъ, тек не судлагъа чыкъмадыкъ, не башгъачалай артын къувуп айланмадыкъ. Ишни шу ерине гьёкюнчюм, гюч етишмедими, я сынав етишмедими, билмеймен. Амма ачыкъ кюйде бизин якъ утгъан эди. Сайлавлагъа мени булан бирче къуршалып Къараногъайдан Къызылюртгъа етгинче эки герти къоччакъ бар эдилер - бири Хожа Мажитов, бирдагъысы да Къалсын Гьасанов.

Мени бирдагъы бир гьёкюнчюм. "Тенгликден" айры этип, ону ишин тёбенлешдирмек учун, Дагъыстан гьукуматында ишлейген эки-уьч къумукъ, озощкъда, Дагъыстанны Пачалыкъ Советини Председатели М.Магьамматов да булан, Къумукъ милли советни къуруп, огъар банклагъа салып уллу харжлар да берип, шоллукъда "Тенгликни" активин тозмакъ муратдагъы планларын халкъгъа генг арада англатыв иш юрютмегениме гьёкюнемен. Гьали сен билемисен шо Милли советни иши не болду, башлап ону башчылыгъын Телякъавовгъа, ондан сонг Атай Алиевге бердилер. Бу оьзлеге тарыкъда, оьзлеге тарыкъ тюгюлде, тюпден таба бир тамаша оюнлар къуруп, тозма да тоздулар. Бир вакъти республиканы башчылары "Тенгликни" де Къумукъ милли советни де эришивге салма бек къаст этип айландылар. Парламентдеги 28 къумукъ депутат къаршы экенни биле де туруп, денгиз ягъада, Къараман бойда Новолак район къурма тийишли деп башлап гётерген о замангы депутат Телякъавов эди.

Къараманны аты чыкъгъан сонг, айтма тийишли гёремен. Биз йиберген вакиллер Дагъыстанны Оьр Советини комиссиясыны жыйынында Къараман бойда гючюрюлген юртлар болажакъ, амма айрыча район болмажакъ,- деп, кагъыз алып гелсе де, гьали эсиме геле, гьакуматдагъыланы сёзюне инанып, масъала ахырына ерли чечилгинче, беклешген лагерни тозма ихтияр бермеген буса яхшы эди.

Арадан кёп де гетмей, биз лагерни тозгъан сонг, Дагъыстан Гьукуматыны гёрмекли ерин елеген бир къумукъ адам ачыкъдан бирдагъы намартлыкъгъа барды: культура масъалалагъа деп, къумукъ интеллигенцияны вакиллерин жыйып, жыйын оьтгерди. Шо жыйынны къарары деп бир умуми маъналы кагъыз охуду. Рази бусагъыз къол салыгъыз деп, къол салдыкъ. Башгъалар да салды, Мурат Абакаровдан сонг мен де салдым...

Биз гетгендокъ язылгъан текстни оьзю сюйген текстни алышдырып шо адам, воллагь, къумукъ интеллигенция Къараман бойну Новолаклагъа бергенге къаршы тюгюл деп язып, янгы язывлагъа шо биз къол салгъан бетни тиркей.

Шо кагъызны берип, яйдырып жыйынлар да сёйлетип, муна геремисиз, Новолаклагъа Къараманны бермекге разимен деп Салав да къол салгъан деп, хабар юрютдю. Мен билеген гьакъ герти маълуматлар бар, судгъа берегенине къанмай, "Тенгликни" башчысын оьлтюрюп ёкълама шо бир тайпалар эки-уьч гезиклер план къургъан болгъан экен.

Шу тайпа питнечиликни билген сонг, шу тайпа масъалаланы ахтигин ачма кёмек излеп, мен Дагъыстан Гьукуматны Председатели А.Мирзабековну янына бардым. Къалгъан янын айтмагъанда ол шо кагъызны башлапгъы варианты булан таныш болуп чыкъды, арадан эки-уьч гюн гетип, А. Мирзабековну секретары мени ол чакъырагъанны билдирди. Бардым, кабинетинде о гьаким де бар. Мен бар ерде о къурумсакъгъа айтмагъан затын къоймады. Бу иш "Тенгликни" бешинчи съездини алдында эди...

Бирдагъы мени янымдан йиберилген иш булай болду. "Тенгликге" янгы ойлары булан, айрокъда башлапгъы 5-6 йыллны ичинде, гьар-бир техника илму таклифлерин алып бек пагьмулу жагьиллер геле эди. Бирлери эсимде бар янгы: яшёрюмлер учунгъу милли театр къурма, яда милли йыр ансамбль къурма харж тапма кёмек эт деп тилей гелген эди. Бирдагъысы, Челябинск шагьардагъы къумукъ илму къуллукъчу яш телевидениеден милли берилишлер болсун учун гиччирек янгы аппарат чыгъарып гелген эди, бирдагъы янгы савут чыгъарма проект таклиф эте эди. Олай нече янгы ойлар-проектлер бар, булар бары да халкъ милли гьаракатгъа янгы яратывчулукъ гючлер тартылма башлагъанлыкъны шагьаты эди. Булай адамланы мен шо илмудан англаву бар консультатлагъа йибере эдим. Артда ойгъа тюшдюм. Бу тайпа ишлеге ёл бермек, оланы бир къаравгъа топламакъ учун якълав ва харж гючю булангъы бизнес фирма къурмакъны тийишли гёрдюм. Бир Бакюге барывумда Азербайжанны президенти Элчибей булангъы ёлугъувда шо теманы гётердим. Кёмекге разилик де алдым, шо фирманы Т.Тотурбиев башчылыкъ этеген къурумну кюрчюсюнде болдурма токъташдыкъ. Онда Тотурбиев гёрсетген адамлар булан эки-уьч керенлер де барма тюшдю. Арадан заман озду, Азербайжанда давлар башланы, Мычыгъышда къалмагъаллар артды, Тотурбийни ёкъладылар. Гёз алгъа тутулгъан яхшы ишлерибиз орта ёлда токъталды. Яшавгъа чыгъарылмай къалгъан яхшы къастлар, айтып турсакъ, дагъы да бардыр. Озокъда, олагъа юрек къыйналмай болмай.

- Оьтген 20 йылны ичинде оьзлени гёрсетген миллетни игитлери-патриотлары деп кимлени гёрсетер эдигиз?

- Миллетни игитлери, оьз халкъны гьакъ герти патриотлары деп кёплени гёрсетме болур эдим. Тек оланы барын да хасиятлап, къыйматлайыкъ десек, кёп язма тюшер эди. Халкъны ва халкъчылыкъны игитлери деп, мен Шугьайып Магьамматовну, Арслан Халиловну, Тотурбий Тотурбиевни, Хожа Мажитовну, Багьавдин Гьажиевни, Магьамматсолтан Ягьияевни, Акъай Акъаевни, Наби Дагьировну, Баммат Атаевни, Айнутдин Даякъовну, Къазанбий Къазанбиевни, Лабатханым Гьюсейнованы, Зайнап Ибрагьимованы, Анвар Гьамитовну, Абдурагьман Аселдеровну, Магьамматрасул Ирбайыновну, Камил Атаевни, Магьаммат Магьамматовну, Даниял Тулпаровну, Абдулазим Хасболатовну, Рашитхан Забитовну ва булагъа ошагъан бизин халкъны ва халкъчылыкъны батырларын эсгерер эдим. Бизге оланы бир заманда да унутма ярамас, биз шоланы атларын съездлерибизде, "Тенглик" газетибизде айры бёлюклер этип эсгеребиз. Оланы гьарисини гьакъында айры китаплар язып, къумукъ халкъ гьаракатыны оьсювюне этген асил къуллукъларын гёрсетме ярай эди.

Оланы эсделигине "Тенглик" къумукъ халкъ гьаракатны атындан эсделик салма тюшедир. Шолай сыйлы эсделик, мени къаравумда, Эндирей юртда болгъаны герек. Шо гюнлерде "Тенглик" Хасавюртдагъы бёлюгюню башчысы Къалсын Девлетукъаевни, Эндирей юрт башчысы Уьмметгерейни ва район башчысы Абдурагьим Бексолтановну къайратлыгъы болмагъан эди буса, биринчи съездибизни Хачмас шагьарда (Азербайжанда) яда Гюйдюрмесде (Мычыгъышда) оьтгерме тюшежек эди. Олар булан да бизин алданокъ дыгъарлашывубуз бар эди.

- Бизге алгъа юрюме, артма не пуршавлукъ эте?

- Бу соравунга жавап бермеге мени учун бары да соравларынгдан къыйын. Неге тюгюл, булай соравлагъа жавап бере туруп, эки гёнгюллю болма ярай. Оьзюнге де ва халкъынга да бакъгъан якъда гьакъ гертилик болма герек. Билемисиз, тарихге белгили Атилланы кёп ойчулары болгъан. Оланы арасында бирисинден гьатта Атилла оьзю де тартына болгъан. Ондан тюгюл, ону герти сёзюнден. Атилла оьзюню яшавуну лап да четим къыйынлы мюгьлетлеринде шо диванбегин чакъыра болгъан. Ону чакъыргъынча, Атилла отав къулулкъчуларын жыйып, уьйде не авур зат яда не савут бар буса, алып яшырыгъыз, о гертини айтажакъ, мен чыдап болмай, алып уруп къоймакъ бар,- дей болгъан.

Шону йимик, сагъа, магъа, гьатта президентге яда халкъгъа яман тиежек буса да, туврасын айтып уьйренмесек, бизге оьсюв, оьрленив гелсе тамаша. Айтайым, бизге юрюме, артма пуршавлукъ этеген хыйлы затлар бар.

1. Бизин халкъ къачан буса да бир замандан тутуп милли ругьун, ругь батырлыгъын, ругь оьзденлигин тас этген. Шону учун айланабызда Солтанмутну батырлыгъы да, Й.Къазакъны ва Зайналабитни къайратлыгъы, ругьу да адабиятыбызда чалынмай.

2. Бизин пачалыкъ къурумну онгсуз барагъаны, табии байлыгъы бар, билим бар, амма пачалыкъ режим гьакъ герти халкъчылыкъдан айрылгъан деп айтма ярай. Биз гьали буссагьатда Россия ольчевюнде ойгъа ва ойчулукъгъа гелип яшайгъан халкъ тюгюлбюз, аслу гьалда тар Дагъыстан дазулагъа тёш ва баш урагъан халкъбыз. Бу къыйынлы гьалдан чыкъмакъ учун, бютюн гьукумат къурумубузну, ону булан бирче къумукъ халкъны башдан-аякъ янгыргъанын таъмин этеген ёллар тапмай туруп шу гьалыбызда къалып, талашып туражакъбыз.

3. Бизин халкъ шонча да бек чачылгъан ва парчалангъан, тютюлген чи, шонча да шолай къайратлыгъын тас этип, гьавкъатсызлангъан чы - бий бий болуп, оьзденлер оьзденлигин юрютюп болмай. Биз Дагъыстанда да бек уллу тавакалсыз, оьзгелерден (англама сюегенлер мен кимлени гёз алгъа тутуп айтагъанны биледир деп ойлашаман) харлылыкъда яшав къурабыз. Шо янындан алгъанда, Дагъыстанда бир халкъны да бизин йимик имканлыгъы ёкъдур деп эсиме геле. Тарихи байлыгъыбыз, генг тюрк дюньяны халкълары булангъы тыгъыс аралыкъларыбыз бар. Бизин тил булан таржумасыз дуньяны бир буччагъындан бириси буччагъына чыкъма бола. Ондан къайры да юз-минг йылланы боюндагъы Россия булангъы аралкъларыбыздан бютюн Дагъыстангъа, бютюн Россиягъа пайда чыгъарагъан, нечик буса да бир себеплеге гёре арабыздан шолай наслулар чыкъмай тура. Россияны ольчевюнде аты кёп янлагъа белгили бир бизнесменни атын айтып болугъуз, Россияны оьзге тарапларында тармашып, оьзюн гёрсетме бажаргъан, сонг Пачалыкъ Думагъа депутатлыкъгъа сайлангъан бир къумукъну айтып болугъуз?

4. Ахырына етип, тюзюн айтгъанда, бизин халкъны кёп яны не оьзю-оьзюне инанмай, кёбюсю адамлар не Тенгири-Аллагьуталагъа инанмай. Булай гьалдагъы халкъ нечик гётерилип болсун?!

5. Оьсген, алгъа гетген миллетлерде миллетни аты - ону ругь гьалыны аты, ону оьр оьлчев даражасы бола. Бизин шолай даражаларыбыз нечик болмагъа герек? Бугюнлерде къаравсуз, алжайып ташлангъан авлакъ майданларыбызны, абзар-бавларыбызны ташлап, янгыз шынкъ-мынкъ деп, къачан пачалыкъ пенсия берир деп тура бусакъ?

6. Озокъда, бары зат Аллагьдан. О саялы Тенгири айтгъан: "Сиз къаст этсегиз, мен де кёмек этермен", - деп.

- Дагъыстанда да, оьзге ерлерде де милли гьаракатлар сёнгенлигини себебин неден гёресиз?

- Огъар тюрлю-тюрлю себеплер болду, гьаракатлар сёнмеген, оланы юрютюв къурумлар тайгъан. Бугюнлерде белгили кюйде лезгилерде алдагъы "Садвалны" аты тутулмаса да, лезги халкъны милли масъалаларыны гьайын юрютеген аслам финанс кюрчюсю булангъы милли корпоратив группалар бар: олар тарыкъ болгъанда Россия ва дюнья оьлчевлерде конференция-жыйынлар оьтгере, бир нече газетлер чыгъара, оьз милли гьакимиятыны масъалаларын чечме къаст этелер. Шогъар ошап, аварларда, даргилерде уьч-дёрт орус тилде харлысыз газетлени финанс янындан таъмин этеген бизнесменлери бар.

Ондан къайры да, башгъа миллетлени мадарлы адамлары уллу ишге чыкъса да, миллетини уллу масъалаларындан бет бурмай, оланы гьукуматны агъып гелеген бюджет планларына къошмакъны талап эте. Къумукъланы пайдаларын якълап чыгъагъан гьалиги къумукъ байлар таъмин этеген газетни атын тутма боламысан? Оланы гьайы аслу гьалда къардаш-къурдаш тухумунда.

Лезгилер гьар йыл язбашда генг даражада Яралиевни кёмеги булан лезги халкъны бырынгъы игити Шарвилини байрамын оьтгере. Шо да таманлыкъ этмейми? Айтма тарыкъ буса, дагъы да кёп мисаллар бар. Гьаракатлар бир халкъда да сёнмеген. Олар юрютюлеген къайдалар башгъа болгъан. Бизин халкъдан къайры Дагъыстанда, мисал учун, авар, дарги милли гьаракатлар оьр гьакимият ишлени башын тутгъан гишилени гьаракаты булан къатышгъан. Къумукъда буса къатышмагъан.

Герти халкъ гьаракатчылыгъыны тёбенлешмегини себебин ахтара бусакъ, ону да тувра атын тутуп эсгерме тюше. Халкъ гьаракатчылыкъны бизин пачалыкъда тёбенлешгенини аслу себеби бизин пачалыкъ къурумлар халкъны сиптечилигине, жамият къурумлагъа ёл бермейгенликде, шолар болмасын учун оьзлени шыртына бийийген къурумлар тизегенликде. Айтар: муна сизге ватандаш жамият, дагъы аридеги тарыкъ тюгюл дер. Къарагъыз, сайлавлар, референдумлар бош оюнлагъа айланмадымы? Пачалыкъдагъы бу гьалгъа аслу себепчилер, ону башын тутгъан Медведев-Путин болса тюгюл, кимдир дагъы? Думагъа, шагьар, район башчылыкъгъа сайлавлар корпоратив ишге, коррупциягъа, къардаш-къардашны деген принципге айланып битген. Россияда биздеги гьалны ФСБ-ден яхшы билеген бир къурум да ёкъ болгъан сонг, бу маълуматны Медведевге ва Путинге етишдирме деп ойлашагъанлар да бек янгылыша. Гьасили, бугюнгю жамият аралыкъланы шартларында экиюзчюлюк, бетгёрдючюлюк, урушбатчылыкъ генг кюйде юрюле.

Натижа чыгъарып айтгъанда, бютюн Россия башдан-аякъ тюзленмей туруп, Дагъыстангъа, шону ичинде бизин халкъгъа алгъа юрюме бек къыйын болажакъ.

- Гьалиги девюрдеги милли политиканы нечик багьалайсыз?

- Нечакъы бола буса да шо масъалалагъа къарав осаллашгъан, бары да зат центрны, Москваны таъсирине тюшген. Жумалар, айлар булан къарасагъыз да, телевидениеден, Москвадагъы йырчыланы, къазанчгъа муштарлы артистлени, уьйренчикли политиклени гёрсегиз тюгюл, дагъы бир милли сыпатны, милли ансамбллени гёрме гьасирет къалажакъсыз. Милли масъалалагъа къарайгъан министерлик ёюлду - о регионлагъа къарайгъан башгъа ведомствогъа айланды. Сайки, милли масъалалар чечилип битген, экономикагъа къарышмакъ парз болгъан.

Гьалиги гьалларда милли масъалаларда юрюлеген тюзсюзлюклени гьакъында арз этме, центрда айры адреси булангъы бир пачалыкъ къурум да ёкъ. Дагъыстанда милли тиллени къорув, милли газетлени, милли радиоберилишлени якълав ёкъ. Школаларда ана тиллерден дарс юрютювню иши лап тюп даражада, тийишли охутув китаплар булан таъмин этилмей. Дагъыстандагъы ана тиллени гьакъындагъы закон гьалиге ерли де къабул этилмеген. Дагъыстанда гючден гёчюрюлген халкълардан, новолаклардан ва мычыгъышлардан къайрысына, къайда язсанг да, пачалыкъ къурумланы янындан бир тергев де ёкъ. Не Анжини боюндагъы Таргъу, Кахулай ва Албёрюгент юртланы ва олай да бир заман Яхсай бойда болгъан къарасувотарлыланы масъалаларына къарав ёкъ. Ону уьстевюне, Дагъыстанда, янгыз Дагъыстандамы, топуракъ елевде ва къоллавда кёп уллу тюзсюзлюклер сакъланып тура. Шо масъалаланы айланасында гьар милли аралыкълар артсыз-алсыз бир тюрлю тартышывлагъа тарый. Дагъыстанны Халкъ Жыйыны, нечакъы язсакъ да, оьзюню составында экинчи палата этип, Милли палатаны къурма хыял да тутмай. Гьали бу тайпа масъалаларда оьрлюк гючю етгенни янында. Эсге алыгъыз, топуракъ масъалада бар тюзсюзлюклер саялы Къабарты-Балкъар республикада балкъар халкъны тамазалары уьч-дёрт айлар ачлыкъ билдирип турду, шогъар не иш деп айтып, телевидениеден тергев болмады.

Айтып турсакъ, милли политиканы тармагъында Россияда кёп терсликлер бар. Гьалиге пачалыкъны янындан шо тайпа масъалалагъа ахыр салма къарайгъан къастлыкъны мен гёрмеймен. Лап йыракъдагъы сибир халкълардан Абрамовичлер, Кобзонлар Пачалыкъ Думагъа депутатгъа сайлангъанын айтар, чукчилени къубагийик чаналагъа къайтгъанын гёрсетир, амма башгъаланы милли масъалаларын эшитме жанынг гьасирет къалар. Милли масъалалар жанлансын учун Россияда, ону халкъларыны ичинде ватандашлыкъ жамиятлыкъны, герти халкъчылыкъны принциплерини тамурлашывуна нечакъы бола буса, шончакъы ёл бергени тарыкъ.

- Биз, къумукълар, уллу тюрк миллетни айрылмас пайыбыз деп кёп эсгеребиз. Оьзге тюрк миллетлерден къыйынлы вакътилерде бизге кёмек болгъанмы? Яда биз шо къардашлыкъдан пайдаланып бажармайбызмы?

- "Тенглик" къурумну тюрк дюньясы булангъы аралыкълары 1991-нчи йылдан тутуп бек сыкълашды деп айтма болабыз. 10-12 керенлер тюрлю-тюрлю пачалыкъларда (кёбюсю Тюркия республикада) дюньяны тюрк халкъларыны съездлери оьтгерилди. Тюрк бирлик къурумлардан: Дюньяны тюрк халкъларыны ассамблеясы ва Къараденгиз, денгизлени боюндагъы тюрк халкъларыны бирлешивлери къурулду. Шо бирлешивлени болувуна ва оьсювюне "Тенгликни" вакиллери бек къурч чалышып ортакъчылыкъ этди. Ондан къайры да, "Тенгликни" яшёрюмлерини группасы дюньяны тюрлю-тюрлю шагьарларында оьтгерилген фестивалларда оьзлени гёрсетме болду. Бизин тилевюбюзге гёре, Тюркияны тюрлю-тюрлю шагьарларындагъы оьр охув ожакълагъа ва Къазахстандагъы Тюркистан шагьарында ачылгъан халкъара университетни гьар йыл тюрлю-тюрлю факультетлеринде охумакъ учун 10-15 яш йиберме имканлыкълар болду. Дагъыстандагъы тюрк халкъланы - ногъайланы ва къумукъланы масъалаларына халкъара къурумларыны янындан яхшы тергев бакъдырылды. "Тенгликни" къасты булан къумукъ театр, Къарабудагъгент орта школаны яшларыны бийив ансамбли эки-уьч керен Стамбулда юрюлеген халкъара фестивалларда ортакъчылыкъ этди.

Шо бир вакътини ичинде Анкарада къумукъ язывчуланы асарлары шонда гьазирленеген антологиялагъа салынды, Й.Къазакъны йырлары эки керен китап этилинип чыгъарылды, тюрк газетлерде ва журналларда кёп керенлер бизин халкъны яшав талапларына байлавлу макъалалар чыгъарылды.

Шоллукъда, "Тенгликден" таба къумукъланы танышлыкъ аралыкълары теренлешди, генглешди деме болабыз. Тек о заманда да ойлаша эдим, гьали де ойлашаман: бизин халкъ тюрк дюньясы булангъы оьзюню имканлыкъларын толу къоллама, бютюн Россияны пайдасына ишлетме къарама герек эди. Бу бек уллу маъналы масъала.

- Гьаракатны янгыдан башлама тюшсе, неден башлар эдигиз?

- Бу сорав журналистлени янындан мердешленген суал. Мени жавабым да шолай болмасын учун, сени суалынга мени къаравум шулай. Бир ташлангъан затны янгыдан башламакъны халкъ да ушатмас. Бир башлангъанны, къумукълар айтагъанда йимик, тёшлеп, артдырып, теренлешдирип, янгы илму ва сынавлар булан байлашдырар эдим. Шу къайда минг йылланы боюндагъы тарих гертилешдиреген ёл. Башланагъанны ярты ёлда ташламакъ Аллагьны законларына къаршы геле. Шону учун да, янгыдан бир ишни башламакъ - янгы орбитаны аламаты. Гьар йыл бир янгы бав этмек учун ер къазагъан сабанчыны бир заманда да емишни жыягъан йылы болмас эди. Янгыртып башламакъ - о башгъа масъала.

Шо саялы буса ярай, Й.Къазакъ билмей айтмагъан: дюньялар айланмайдыр дёгерек этген чар йимик, бек англайсан айтгъанны, уьч къулагъынг бар йимик; Айбала Дадав да огъар къошгъан: "Дюньялар айланмайдыр чар йимик, чарланып битер эди гьалиге...".

Магъа, сен айтагъан кюйде, "янгыдан" башлама тарыкъ буса, халкъчылыкъ гьаракатгъа бирден-бир бек берилип ишлежек эдим. Гьар юртгъа барып, гьали де тозулмагъан алдагъы "Тенгликни" активине де таянып, яшёрюмлени де шо ишге генг кюйде къуршап, гьалиги дюнья сынавларына асасланып, генг халкъ къатнавлары булан англатыв ва къатнашыв иш башлар эдим. Булай иш жамиятны жыйышдырма, ону бир уллу къастланы айланасында топлашдырма, бирлешдирме болажакъ эди. Неге? Гертисин айтайыкъ, халкъыбызны кёбюсюню киселеринде дипломлары бар буса да, билим чи аз, телевизорлар айтагъан затдан бир тююр де ари бармай, аз охуй, айланасына айтардай тергев бермей, дюньяда болуп турагъан гьаллардан къыйматлавлу гюч алмай. Шу мен айтагъан кюйде, алдагъы девюрлерде болгъанда йимик, гьакъыл, билим булан халкъны эс дюньясын ярыкъландырмакъ учун иш юрютежек эдим. Янгычалай халкъыбызны гьаракатчылыгъын уятма къаражакъ эдим.

Дюньяны бугюнгю гелишине къарагъанда, ишлер шолай болма да болажакъ. Неге тюгюл, гёрюп турабыз, янгы гьакълыкъгъа бары зат бирлешген, шонча да шолай чалтлашгъан ва сыкълашгъан чы, дюньяда бири-бирине ят "буччакълар" къалмагъан. Бугюнгю Дагъыстан, бугюнгю къумукълу, аварлы - алдагъы къумукълу, алдагъы аварлы тюгюл. Бютюн дюньялыкъны аламатларын къолламай туруп, оьсюп оьрленип гетме болажакъ халкълар шолай башгъа аз ва кёп санавлу миллетлеге таянып гьаракатлангъан глобализмни аламатлары гюн сайын арта, Кавказны гьар халкъы, алда къыйматланагъан йимик, Кавказ тавланы бир мююшюнде сыйынгъан къавумлар тюгюл, дюнья барышда оьзгелер булан теппе-тенг ихтиярлардагъы халкълар...

Бизин халкъгъа гелгенде, гертиликни сюеген гьар-бир алим де мюкюр болур эди: гьалиги санавда азлыгъына да къарамайлы, биз, къумукълар, тенгсиз уллу тарихи булангъы халкъбыз. Бизин буса советизмни йылларында тарихибизни тар къысыкъгъа салып къарайгъанлар гюн сайын арта эди. Иш янгыз бизин тувма тюрклюгюбюзде тюгюл, оьзюню эжжелги бабалыгъындан башлап, дюньяда аты айтылгъан уллу империя пачалыкъ къурумланы болдура тургъан гьаракатлы тенг ихтиярлы халкъбыз. Озокъда, ону англап битсек, халкъыбызны "къумукъ" деген атына тергев этип, нечик айландырып, не янындан айтсагъыз да, маънасы алышынмай. Шо баягъы битев ва бютюн битген къум урлукъ йимик къумукъ демек ойлу сёз. Бизин халкъны тили ону тарихи, ону гележеги ва болажагъы, гьар-бир ишибизни бютюнлей ва мекенли этмек - даимликни аламаты.

Бютюн халкъны къысматы гьакъында сёз юрюле болгъан сонг, айрыча бир масъалагъа тергев бергенни сюер эдим. О да - халкъ гьаракатында къумукъ къатынланы ортакъчылыгъы.

Олар кёп минглер болуп, толкъунлашып гелип гьаракатгъа къошулгъан эди. Бу буса халкъны янындан къурулгъан игитликни бир аламаты эди. Олай иш, мени эсиме гелеген кюйде, артдагъы эки-уьч юз йылланы ичинде болгъан буса тамаша.

Эргишилени айтмай къойгъан заманда, "Тенгликни" бек гётерилген вакътилеринде къумукъ къатынлар Оьтемиш бойдан, Таргъу, Кахулай, Анжиден, Буйнакскиден, Хасавюрт, Къарабудагъгент, Бабаюрт районлардан, "Тенглик" салгъан масъалалагъа якълав берип, Хасавюртну, Магьачкъаланы майданларын елеп алып токътай эди. Балики, бу дюньяда биринчи булай сынав болмакъ бар - юзлер булан къумукъ къатынлар Магьачкъаланы уллу майданын бийлеп, кёп гюнлеге ачлыкъ билдирип токътагъан эди. Оланы лидери белгили шаир, "Тенгликни" кюрчюсюн салгъанланы бири Шейит-Ханум Алишева эди.

- Гьалиги яш наслу нечик ёл тутса яхшы болур?

- Алдагъы соравлагъа жавап бере туруп, шу соравунга да къаравумну айтдыммы экен деп эсиме геле. Уллулар болса да, яшёрюмлер болса да, герти халкъчылыкъ ёлда чалышагъанлагъа герек толумлукъ гьисапда бу ерде бизин тухумда наслудан-наслугъа, уллудан яшгъа бериле гелеген насигьат сёзлер бар. Шоланы гелтирип, сёзюмню тамамлама сюемен:

Бирден онгъа ерли сен Тенгири Аллагьгъа,
Атанга-ананга аманатсан.
Онунгда сен оьзюнгню онгунг тап,
Йигирмангда - йыр сайла,
Отузунгда - оьзюнгден оз,
Къыркъынгда - къырылма ва къайпанма,
Эллийингде - энкейме ва эленме,
Алтмышынгда - алты тавдан артлангъыр,
Етмишингде - енгилме,
Сексенингде - шекленме,
Токъсанынгда - толумлаш,
Юз йылынгда, югенлеринг йиберип,
Дос-ювукъгъа юк болма,
Мингингде минг гавурну
Есир этген сен болгъур!


Басмагъа гьазирлеген Рашид Гьарунов


Опубликовано: газета "Ёлдаш", 14,20,27 май 2011 г.

Размещено: 06.06.2011 | Просмотров: 3008 | Комментарии: 1

Комментарии на facebook

 

Комментарии

chagar оставил комментарий 19.06.2011, 16:59
Comment
Нечакъыда боламусада тигишли соравлар эди, соравлагъа гёре жавапларда берильген,жавапларда мекелли, адам рази къалмасдай тугуль.Текь не пайда? Нече адам бар гьали буссагьат шу статьяны ангълап болагъан? Мен къумукъ тильни билемен деп тура эдим (атам бир вагьтиде кумукъ газетде ишлеген). Гьаранмалагь ярты юрту ангъладым язылгъан затны маънасын. Амма гьалиги къумукълар ангъламажакъ нагьда. Тильни бираз рагьатландырма ярамайму? Шо саялы шунда бирь комментарийде ёкъ

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.