Кумыкский мир

Культура, история, современность

Солтан-Магьмутну сыйлы атын эсгерип

(Конференциядан репортаж)

20-нчы апрелде Хасавюртда «Водник» деген маданият къалада «Солтан-Магьмут ва ону наслулары Дагъыстанны тарихи барышында (17-18 юз йыллар)» деген ат булан илму конференция оьтгерилди. Бу конференцияны оьтгерме сиптечи болгъан Солтан-Магьмутну атын даимлешдирив жамият комитетни ва Солтан-Магьмутну фондуну правлениесини гьаракатын Хасавюрт район администрация якълады. Конференциягъа Темиркъазыкъ Кавказны бары да дегенлей республикаларындан гелген белгили алимлерден къайры да, бу гезик Азербайжанны Милли илму академиясыны тарихи институтундан гелгенлер де бар эди.

фото

Руслан Жамбулатов чыгъаргъан сурат

Конференцияны ача туруп, Хасавюрт район администрацияны башчысы Загьир Боташев жыйылгъанлар булан саламлашды ва олагъа районну башчысы Жамболат Салавовну атындан къутлав сёзлер айтды.

- Белгили асгербашчы ва жамият чалышывчу Солтан-Магьмутгъа ва ону девюрюне кёп йылланы узагъында тийишли багьа берилмей, унутулувда къалып тургъан, - деди ол. - Унутулуп кёп йыллар турса да, тарихибизни бу бёлюгюн ташлап къойма ярамай ва Солтан-Магьмутну сыйлы аты Дагъыстанны бирлешивюнде абургъа лайыкълы. Эки уллу Таргъу ва Эндирей юртланы белгили уланыны макътавлу аты йылдан-йылгъа Дагъыстандан тышгъа да белгили болагъаны бизин сююндюре. Бугюн конференциягъа гелген белгили алимлени санаву ва ахтарывлары да шону исбат эте. Пагьмулу пачалыкъ чалышывчу, бажарывлу асгербашчы сав оьмюрю оьзюню халкъын якълап ва сакълап гетген ондан бизге уьлгю алма кёп зат бар.

Профессор Магьамматсалам Умаханов оьзюню сёйлевюн Эндирей бийликни къурулушуна багъышлады ва шо девюрню гьакъында язгъан В.А.Потто, Н.М.Карамзин, артдагъы йылларда Расул Магьамматов, Сакинат Гьажиева, Забит Акъавов йимик алимлени атларын эсгерди.

- Солтан-Магьмутну гьакъында инкъылапдан ал заманда ахтарывлар юрюлген, - деди ол. - Олай демек, совет девюрде ону гьакъында унутулгъан демек болмай, аз ахтарылгъан. Муна мен Солтан-Магьмутну чалышыву булан 1973-нчю йылдан берли машгъулман. Бугюнгю конференциягъа 50-ге ювукъ доклад гьазирленген. Дагъыстанны белгили уланыны аты тышдагъылагъа да белгили болма герек. Орус пачагъа къаршы ябушуп, оьз элини бирлигин ва дослугъун сакълап тургъан Солтан-Магьмутну аты тарихлерде алтын гьарплар булан язылма герек.

Азербайжанны Милли илму академиясыны тарих институтуну бёлюгюню заведующийи Тофик Мустафазаде Теюб огълы къумукъланы ва азербайжанлыланы 18-19 юз йыллардагъы аралыкълары гьакъда айтды ва жыйылгъанланы оьзюню тилинде къутлады.

- Мен сизге айтма сюеген тема аз ахтарылгъан, биз бир бойда ерлешген экенге гёре, экономикадан къайры да, эки де халкъны арасында политика аралыкълар да юрюлген, - дей алим. - Неге тюгюл де, Дагъыстанда айрыча, харлысыз есликдеги бийликлер болгъан. Шоланы аслусу Тарковскийлени шавхаллыгъы болгъан. Орус купецлени оьлтюрген багьана болуп, Пётр пача 1721-нчи йылда къыблагъа багъып 100 минг асгер йибере. Къаршылыкъ билдирген деп, Эндирей юртдагъы 3 минг уьйню буза ва яллата. Шолай да, оруслагъа Гьайдакъ ва Оьтемиш бийликлени башчылары да 10 минг асгери булан къаршылыкъ билдире, тек утдура.

Заманлар гете туруп, бизде де, сизде де айры-айры бийликлер ва ханлыкълар къурула. Фатали хан таргъулу шавхал Муртазали булан къурдашлыкъ юрютген. Ол гечингенде шавхал болуп Мегьти тургъан, ол Фаталини къызын къатын этип алгъан. Шулай, аралыкълар дагъы да тыгъыс болгъан, олар гьар заманда да бир-бирине кёмеклешип яшагъан. Озокъда, аралыкъларда татывсузлукълар да болгъан, тек бир заманда да чорт айрылып къалмагъан.

Мычыгъыш Республиканы Илму академиясыны президенти Шагьрудин Гапуров дагъыстанлыланы ва мычыгъышланы азатлыгъы учунгъу ябушуву булан бирге, Къумукътюзде 1816-1819-нчу йыллардагъы агьвалатланы гьакъында айтды.

Белгили шаирибиз Бадрутдин Магьамматов "Уьлкерден эки юлдуз" деген китабындан Солтан-Магьмутну гьакъындагъы гесекни охуду ва элин, халкъын ону йимик сюйме герекни де эсгерди.

Къарачай-Чергесни гуманитар якъдан ахтарыв институтуну илму къуллукъчусу Аминат Къурмансейитова аслу гьалда къумукъ-ногъай аралыкъланы гьакъында айтды.

Конференцияны экинчи яртысында 3 бёлюк болуп иш секциялар да юрюлдю. Биринчисинде Эндирей бийликни къурулуву, оьсювю, Солтан-Магьмутну ва Таргьу шавхаллыкъны тыш ва ич политикасы, орус-дагъыстан аралыкълары гьакъда толу докладлар этилди буса, экинчисинде Темиркъазыкъ Кавказны ва Россияны халкъы булангъы сатыв-алыв-экономика, маданият ва политика аралыкълары гьакъда сёйленди.

Уьчюнчю секцияда докладлар маълуматлар алынгъан кюрчю материалланы, адабиятны ва фольклорну айланасында болду. Шонда алимлер Гьасан Оразаев, Исмайыл Ханмурзаев, Малик Гьюсейнов, Россияны ат къазангъан художниги Абдулзагьир Мусаев, Абдулгьаким Гьажиев, Камил Алиев ва шолай башгъалары да докладлар этдилер.

Ахырында секцияланы ёлбашчыларыны маълуматларына да тергев этилинди. Солтан-Магьмутну гьакъында айрыча китап чыгъарма герек, ону эсделигине белгиси ачылма герек деген таклифлер берилди, ингдеси, ону гьакъында материал охув китаплагъа салынма гереклиги айтылынды.

Конференцияны жамын чыгъара туруп, Россияны Илмулар академиясыны члени, профессор Агьмат Ибрагьимов шу конференцияны оьтгермек учун чабып айлангъан Вагьит Вагьитовгъа ва Магьамматамин Магьамматовгъа, буланы таклифин якълагъан "Хасавюрт район" деген муниципал къурулувну башчысы Жамболат Салавовгъа баракалла билдирди.

Конференцияны пайдалы янларын айтсакъ, бир вакътиде оьзюне тенги ёкъ жамият чалышывчу ва асгербашчы Солтан-Магьмутну атын Дагъыстандан тышдагъылар да билеген болду. Экинчиси - Солтан-Магьмут яшагъан бойда ону атын эсгерип булай оьлчевдеги конференция оьтгерилмек де уллу даража. Къонакълар эсгерген кюйде, къурум комитет яхшы ишлегени гьазирликден де гёрюне эди. Шону учун да конференция къурумлу оьтдю. Къонакъланы къаршылав, ёлгъа салыв, аш-сув булан таъмин этив оьр даражада эди.

Маданият къаланы фойеси Солтан-Магьмутну тамур тереги, ата-бабаларыны суратлары, ону маъналы сёзлери булан безендирилген эди. Шонда китап ярмакю ва буфет ишлеп турду.

Тез арада конференциядагъы докладлар жыйылып, айрыча китап болуп чыгъажакъ.


Опубликовано:
газета "Ёлдаш", 29 апреля 2011 г.

Размещено: 29.04.2011 | Просмотров: 2514 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.