Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тюз сёйлев къайдалары

[Орфоэпия кумыкского языка]

Белгили йимик, гьар къайсы тилде де сёзлени язылышыны да, айтылышыны да арасында башгъалыкълар бар. Шолагъа тилни ич законлары себеп бола: янаша гелген тутукъ авазлар, бир-бирине таъсир этип, айтылышы алышына, бир-бир тутукълар тюше, янаша гелген эки созукъну биринчиси тюше яда, огъар къошулуп, кёп къысгъа айтыла; кёмекчи сёзлер сингармонизмни (авазланы гелишивю) законуна таби болуп къоллана ва шолай б. Шо башгъалыкъланы, олар неден гьасил болагъанны ана тилни муаллимлери охувчулагъа башлапгъы класлардан тутуп англата гелме герек.

Чебер асарны уьстюнде ишлейгенде, ону чечивде аян охув агьамиятлы ерни тута. Бу ишде адабият дарсларда кёп кемчиликлер ёлугъа. Мисал учун, янгы дарсны гечегенде бир-бир муаллимлер, текстни яшлагъа охутуп, оьзлеге айтдырып къоя (яш, уьйде алданокъ охуп, гьазирленип гелсе, ярай).

Муаллим оьзю охуп англата буса да, ачдырып китапларын: "Къарагъыз",- деп де айтып, охуп йибере. Охуп барагъан кююнде, токътап-токътап, баянлыкълар да бере. Демек, сёзлюк ишни юрютюв ёлу да бузула. Шолайлыкъда, чебер охувну гьис этив, сезив, ону яшлагъа тарбия якъдан таъсири кемий.

Асарны чебер охумакъ учун гьалиги адабият тилни орфоэпия (тюз сёйлев) нормаларын билмеге тарыкъ.

Сёзлени айтылагъан кююнде язылышына транскрипция деп айтыла. Транскрипцияда янгыз авазланы англатагъан гьарплар гёрсетиле; эки къабат тутукълар, бир гьарп булан гёрсетилип, уьстюне (мунда - тюбюне) узун гьыз салына, сёз оьзю квадрат жаяланы ичинде гёрсетиле. Мисалучун: юкъкъа [йукъа], етти [йэти]; эки де тутукъну гёрсетме де ярай: [йукъкъа].

[а] авазны инче къалиби ь булан къошулуп гёрсетиле: Камил [каьмил]. Транскрипцияда уллу гьарплар къолланмай.

Эки сёз къошулуп айтыла буса, олар къошулуп языла яда арасына къысгъа ярты дёгерек (дуга) гьыз салына: бар эди [бар_эди], чаба-ёрта [чаба_йорта].

Къумукъ тил ва адабият дарсларда охувчуланы ва муаллимлени охувунда лап да кёп ёлугъагъан кемчиликлер орфоэпия къайдаланы сакъланмайгъанлыгъындан гьасил бола. Шолардан аслуларын эсгерейик.

1. Нд, нгд, мд тутукълар янаша гелген сёзлерде д гьарп [н] аваз йимик охула: онда [онна], онгда [онгна], орамда [орамна] ва б.

Шу хаталар - лап да кёп ёлугъагъан хаталар. Диктантлар отгерегенде де муаллимлер шулай сёзлени язылагъан кююнде охуй. Себеби - яшлар сёзлени айтылагъан кююнде язып къоймасын деп.

2. Нгъ, нггъ тутукълар янаша гелген сёзлерде эки къабат [нг] аваз йимик охула. Язывда оланы транскрипциясы булай бола: онгъа, онггъа [онгнга].

3. Н,г; нг,г; н,къ; нг,къ янаша гелген тутукълар сёзлени ичинде яда сёз тагъымда биринчи сёзню ахырында, экинчи сёзню башында гелгенде эки къабат [нг] аваз йимик охула: эртен+ге [эртэнгнгэ], тёбен+ге [тоьбэнгнгэ], зенг+ге [зэнгнгэ], тен+ге [тэнгнгэ], он къол [онгнгол], онг къол [онгнгол].

4. Янаша гелген къгъ эки къабат [къ], тд эки къабат [т], кг [к] йимик айтыла: Ёкъгъа авзу ачылгъан [йокъкъа]; гьакъгъа тутулгъан ялчы [гьакъкъа]; артда къалгъан утдургъан [артта], [уттургъан]; терекге урунгъан [тэрэккэ]. Бу мисалларда янгырав тутукълар сангырав жутларына айлангъан. Булай алышынывлар болагъан сёзлер тилде кёп бар.

5. Нб, мб янаша тутукълар [м] авазны бере: Борагъан булакъ [борагъам_мулакъ], Татам булан [татам_мулан]. Булагъа ювукъ нгб: Атанг булан макътанма, атынг булан макътан (айтыв); б гьарп [м] авазны бере: [атанг_мулан], [атынг_мулан].

6. Къгъ [къкъ]: гьакъгъа [гьакъкъа], халкъгъа [халкъкъа].

7. Бир-бир сёзлерде тутукъланы тюшеген кюю бола: уьстге [уьсгэ], уьст гёрюнюш [уьс_гоьруьнуьш].

8. Эки янаша гелген созукъланы алдагъысы тюше: Гьава эди [гьав_эди], Ала оьзен [ал_оьзэн], Ата алды [ат_алды].

Башгъа тюрлю алышынывлар ёлугъагъан мисаллар, айрокъда тутукъланы арасында, къумукъ тилде кёп бар.

1938-нчи йылда бизин язывубуз латин графикадан рус графикагъа гёчген. Авазланы айтылышында къумукъ тилде де, рус тилде де кёп башгъалыкълар бар, амма шо авазлар бир йимик гьарп белгилер булан гёрсетиле. Шо гьаллар эки де тилни ич хасиятларындан гьасил бола.

Башлапгъы класларда къумукъ тилни таъсирлиги яшлар рус тилде сёйлейгенде, оьрдеги класларда эки де тилде, шагьарлы яшланы тилинде буса къумукъча сёйлейгенде ва охуйгъанда рус тилни таъсирлиги ачыкъдан гёрюне. Шо кемчиликлер не гьаллардан тувулунагъанны муаллим яшлагъа, охувну биринчи гюнлеринден тутуп англатып, аян охувгъа, тюз сёйлевге агьамият берип, уьйретме герек.

Эки де тилде оьзлеге айрыча тергев берме тюшеген тутукълар шулардыр:

1. [ж, ш, ц] - рус тилде даим къатты тутукълар; къумукъ тилде булар къатты да, йымышакъ да болуп бола. Оьр класланы бир-бир охувчулары, шагьар школаланы бары да охувчулары дегенлей бу авазланы, рус тилде йимик, къумукъ тилде де къатты къалиплерин къоллай. Мисал учун, "машин" деген сёз: русча [машына], [ш] аваз къатты айтыла; къумукъча буса йымышакъ айтыла: [машин].

2. Къумукъ тилде сёзлени башында гелген [ж] аваз [дж] къошулчан чалынагъанда йимик айтыла: [ж|ыйын], [ж|айран], тек рус [ж]-ны охуп къоялар.

Бугъар ошашлы [ж] къумукъ тилде аслу гьалда сёзлени ичинде ва ахырында къоллана, транскрипцияда олар булай гёрсетиле: [ж|ижэк]. Сёзню ичинде гелген [ж] аваз рус тилдеги [ж] авазгъа ошай, тек олай къатты айтылмай. Рус тилден гелген сёзлени башындагъы [ж] рус тилде йимик, тек бираз йымышакъ айтыла: журнал [журнал].

3. Къумукъ тилде къолланагъан [в] авазны рус тилдегисинден кёп башгъалыгъы бар: къумукъ [в] аваз эринлени кёмеклиги булан этиле, ондан сонг [у] аваз эшитилеген йимик: рус [в] аваз буса тюп эринни ва уьстдеги тишлени кёмеклиги булан этиле. Тенглешдиригиз: [в]рач - [в]али.

Рус тилден къумукъ тилге в гьарпы булангъы 50-ден артыкъ сёз гирген.

Бу сёзлени барысында да [в] аваз бир йимик айтылмай: бир-бир сёзлерде рус тилдеги [в], бирлеринде буса къумукъ тилдегисине ошайгъаны айтыла. Шулай гьал рус тилден къумукъ тилге бу сёзлер не заман ва нечик гелгенлигинден гьасил болгъан: алда гелгенлери къумукъ тилни аваз къурулушуна къыйышдырылгъан, арт вакътиде гиргенлери рус тилдеги айтылышын сакълай. Ондан къайры да, уллуланы тилинде бу авазны рус варианты къолланмай, яшлар буса къумукъ тилде де бу сёзлени рус айтылышын къоллай. Буссагьат тилде булагъа закон токъташдырылмагъан. Бир-бир сёзлени айтылышын берейик: вагон деген сёз уьч вариантда къоллана. Уллуланы тилинде [баьвоьн], орта яшагъанланы тилинде [вагон] къумукъ [в] аваз булан, яшланы, охувчуланы тилинде рус тилдеги [вагон], демек, рус тилде йимик айтыла.

Рус тилдеги варианты булан аслу гьалда шу сёзлер айтыла: велосипед, венгр, вентилятор, вертолет, ветеран, вешалка, виза, винт, витамин, витрина, вице-президент, врач, выговор, вымпел, вышка ва бир нечелери. Оьзгелери эки де вариантда къоллана. Амма тилни законларына гёре бара-бара бары да гелген сёзлер оьз тилинде айтылагъан кюйде къолланмагъа герек.

Созукъ авазланы арасында эки де тилде кёп башгъалыгъы бар аваз - [ы].

Бу созукъну эки де тилде этилиши де башгъа, айтылышы да башгъа. Арт вакътилерде [ы] авазны рус къалиби кёп къолланагъан болуп бара, айрокъда, таза адабият тилде сёйлеме герек къумукъ театрны артистлерини тилинде, радиодан, телевизордан йырлайгъанланы тилинде, бары да шагьар яшланы тилинде. Къумукъ тилни гележеги саялы бу гьал яхшы тюгюл!!!

Бу масъала - айрыча къаралма ва чечилме герек масъала.

Къумукъ [ы] аваз - тамакъ аваз, тар ачылгъан авуздан гьава тувра чыгъа.

Рус [ы] авазны этилишин шулай англатма ярай: тамакъны уьст янындан чыгъагъан гьава, танглавлагъа урунуп, айланып, назиклешип чыгъа. Къысгъача, къумукъ [ы] авазны айтма башлап, арты булан чалт кюйде [и] авазны айтса, рус [ы] аваз бола; шону транскрипцияда шулай гёрсетме ярай: [Ыи].

Рус тилде сёйлейген къумукъланы акценти шу авазланы къумукъ тилде йимик айтып къоягъанындан гьасил бола.

Тенглешдирип охугъуз:

къум.рус.
сын (таш)сын (уланы)
сыт (гёзюн)сыт (тойгъан)
сыры (чечилди)сыры (бишлакълар)

Гьар къайсы асарны да чебер охуйгъанда сакъланма герек къайдалар ону эстетика янын сезмеге кёмек эте. Охувчулар асарны идеясын, чеберлигин бир-биринден айырмагъан кюйде сезме гереклер. Асар шолай сезилмесе, ону таъсири де осал бола, ол охувчуну эсинде де къалмай.

Муаллимни аян охуву асарны анализ этгенче алдын болма герек: аян охув шо асарны англама кёмек этеген ачгъыч гьисаплана. Охувчуну аян охуву буса янгы дарсны англатгъандан сонг болма тюше (масала, лирика асарны гечегенде). Муаллим охуйгъанда яшлар, дагъы зат этмей, китапларын да ябып, огъар къарап, тынглап турма герек.

Аян охувгъа методистлер дарсны тарбиялав мурадын яшавгъа чыгъарывда агьамиятлы къурал деп айталар.

"Аян охувну къачан юрютюле? - деп сорав болса, - гьар заман", - деп жавап берме герек, демек, аян охув яшлар булан гьар ана тил ва адабият дарсда белгили системагъа гёре, бир ёрукъда юрюлме герек.

Сайидов Абдулкерим, педагогика илмуланы кандидаты, Дагъыстан илму центрны старший илму къуллукъчусу.


"Тангчолпан", №5-6 2009г.

Размещено: 20.01.2011 | Просмотров: 2593 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.