Кумыкский мир

Культура, история, современность

Къумукъ тилде тагъылгъан атланы гьакъында

[О кумыкской ономастике]

Тюрк тиллени дюньясына гиреген бизин къумукъ тилни байлыгъын ва гёзеллигин гёрсетеген хыйлы аламатлар бар. Къумукъ тил кёп йылланы узагъында, айрокъда XIX-нчу асруда, Дагъыстанны тюзлюгюнде ва савлай Темиркъазыкъ-гюнтувуш Кавказда да ортакъ сёйлев тил гьисапда къолланып тургъан. О гьакъда белгили язывчулар, алимлер язгъан. Масала, Тимофей Макаров: "Бизин Кавказ асгерлени сол къанатында орунлашгъан къавумлар барысы да, оьзлени тилинден къайры, къумукъ тилде де сёйлей" (1848-нчи йылда Тифлисде чыкъгъан къумукъ грамматикагъа язгъан гиришив сёзюнден).

Оьзге халкъланы вакиллери язгъан шулай сёзлер юрекге сююнч ва оьктемлик гелтирмей болмай.

Орус ва башгьа ерли тиллердеги бир хыйлы сёзлени алып къарасанг, оланы ана тамуру къумукъ, тюрк тиллеге гетегени гёрюне. Бу гьал, айрокъда, тагъылгъан атларда (топонимияда) сакълангъан: Камчатка - къамучу атгъан, Саратов - сари тав, Байконур - бай къонур, Ханкала - хан къала ва б.

Топонимика антропонимика (адамланы атлары) булан бирге тилни ономастика деген бир бёлюгюне гире. Ономастика - халкъны тарихи ёлу бола. Тагъылгъан атларда къайсы халкъны да менлиги, милли, оьзтёрече гьакъылы сакълангъан. Шо себепден тагъылгъан атлар янгыз тил якъдан тюгюл, тарих ва культура якъдан да агьамиятлы болуп токътай. Грамматика гёзден къарагъанда бу бёлюкню уьстюнде ишлейген алимлер огъар тюрлю-тюрлю кюйде янаша, шо саялы буссагьатда да тюз чечилмеген масъалалар бар.

Арт вакътилерде къумукъ антропонимиканы ахтарывда белгили ишлер этилип тура. Шолардан лап да аслусу - 2004-нчю йылда чыкъгъан "Кумыкские личные имена: происхождение и значение, введение в кумыкскую антропонимику, словарь" деген илму китап. Авторлары - Н.Гь. Гьажиагьматов ва Гь.А. Гьюсейнов. Бек ачыкъ тилде язылгъан, кёп пайдалы китап. Мунда 1500 къумукъ атны къумукъча-русча язылышы, маъналары берилген. Атланы язылышы къумукъ тилде гьалиге чечилип битмеген четим масъалаланы бириси.

Тилде бир башлап тагъылгъан атлардан адамланы атлары мекенлешген, сонг буса ерлени, оьзенлени, денгизлени, юртланы, шагьарланы атлары амалгъа гелген. Бир-бир топонимлер адамланы тувра атында ону алышдырмай къоллана. Масала: Сююнчгерей (авлакъны аты), Бойнакъ, Гьажидада, Къачалай (юртлар). Булай атлар аз. Юртланы атлары кёбюсю адамланы атларына хас къошумчалар, айры белгилевчю сёзлер къошулуп этиле: авул, отар, шура, юрт, гент ва б.: Ботаюрт, Байрамавул, Къадиротар, Къарабудахгент, Темирханшура.

Бырынгъы атлар кёбюсю халкъ авуз яратывчулугъунда, чебер асарларда сакълангъан. Тюрк халкъланы тезги заманлардан къалгъан "Дадам Къоркъут" деген асарында оьгюз къавумланы охугъан адамны ажайыпгъа къалдырагъан аламатларын гёребиз. Мунда Къазанбек, Турали, Уруз, Акъсакъа, Дука хожа, Дели Домрул, Борла къатын, Къаплан Къоча огълу, Шир Шамсетдин, Парасарун Байбурт, Къазылыкъ Къоча огълу, Йигенек, Эмен, Къара Будакъ, Шекли Малик, Къара Тюкен Малик, Тирсехан, Бугъачбек, Байындар хан, Солур Къазан. Къара Гюне огълу Къара Будакъ, Байбурбек ва шолагъа ошагъан башгъа атлагъа ёлугъабыз. Эсгерилген атланы грамматика ва маъна ягъындан чечип къараса, оларда бырынгъы аламатлар булан бирче гьалиги къумукъ тилге къыйышагъан ерлери де бар, атлар гьисапда юрюлюп турагъанлары да бар: Къаплан, Малик, Шамсутдин ва б. Акъсакъа деген атны алсакъ, ону гьалиги тилни гёзюнден бир нече ёрав булан чечмеге бола: акъ - сакъ - а, акъсакъ - а, акъ - сакъа. Мунда акъ, сакъ, сакъат, сакъа, сакъал деген тамур сёзлер бары гёрюне. Гьалиги къумукъ тилде булай къалипдеги атлар сакъланмагъан деме ярай, тек бар: Тепсуркъа, Арсанукъа, Гьажакъа.

Савлай дюньягъа белгили болгъан "Дадам Къоркъутну китабы" къумукъ тилни ахтарагъан алимлеге кёп затны берме бола. Арадан нечесе асрулар гетсе де, китап гьалиги охувчуланы да тергевюн тарта, ойлашма борчлу эте. Бырын бизин ата-бабаларыбызны тилини татыву мунда гьар сатырда, гьар сёзде, айрокъда тагъылгъан атларда, билинип тура. "Терс узамыш, Гече денгиз, Алынча къала, Къалын огъуз, Ала тав, Зинданчы, Къара пусаракъ мираж, Оман денгиз, Алтын ашыкъ ойнар Санкуданны беклери, Къарын эли" деген сёзлер ва сёзтагъымлар, бырынгъы заманлардан гьалиги замангъа етишип, оьрде эсгерилген атлар булан бирче адамланы, ерлени, эллени атларындан хабар бере.

Бу асарда къумукъ тилни гёзеллиги айрыча гёрюнюп турагъанны гьакъында да эсгермей болмайсан. Мундагъы ошатывлар, тенглешдиривлер, терен маъналы пикрулар шону исбат эте:

- Капирлер Къазанны уланын чыгъардылар, къолларын чечдилер, гёзлерин ачдылар. Уланы атасына къаршы гелди, сёйледи, гёрейик, ханым не сёйледи. Уруз айтды:

- Бери гел чи, жан атам!
Ханым атам, жан атам,
Неден билдинг мени туснакъ болгъаным,
Акъ къолларым артыма байлагъанын?
- Къыл аркъанына янгыз Уланым Урузну къыйгъан Къазан,
Ат уьстюнде энкеймей ёртгъан Къазан,
Сени белинг болгъан, оьзенгиге тиймейген тизинг болгъан,
Хан къызын танымайгъан гёзюнг болгъан,
Талчыкъдасан, сагъа не болду, Къазан?
Ур къылычынг, етдим, Къазан,- деди.

Къумукъ атланы айтылышы ва язылышы гьакъда да бир-эки сёз айтма герек, тек о - айрыча масъала. Къумукълар орус алифбаны кюрчюсюне гёчгенде (1938-нчи йыл) къумукъ тилде, орус тилден гелип, кёп сёзлер, къайдалар къолланма башлагъан. Шону пайдалы янлары да болду. Бугюн биз орус тилсиз бир абат да алып болмайбыз десек де ярай, ону яхшы билмеге, уьйренмеге герекбиз. Тек орус тилни бир-бир законлары къумукъ тилге гючден гийирилегени яхшы тюгюл. Бу гьал тагъылгъан атлагъа бек таъсир этди. Хыйлы ерлени, юртланы атлары, адамланы атлары "сакъатланды". Оьрде эсгерилип гетгени йимик, атлар - халкъны тарихи, менлиги. Оланы айтылышын, язылышын бузуп, англашынмайгъан кюйде неге къоллай? "Алмало" - Алмалы деп айтып, язып болмаймы? Къумукъ тилде -ло деген къошумча ёкъ. Гележек наслулар шо сёзню маънасын билмей къалмагъа да бола. Бу сёздеги бары да гьарплар да, авазлар да орус тилде бар, сёзню алышдырма негер тарыкъ? Шолай оьзге атлар да: Темиркъую - Темиргое, Къазаныш - Казанище, Жюнгютей - Дженгутай ва б. Эндирей чи "Андрейаулдан" къайтарылып, ерине салынды, оьзгелерин де шолай ерине гелтирсе, яхшы болар эди.

Шо кюйде бизин орус тилни кюрчюсюнде къолланагъан фамилияларыбыз, отчестволарыбыз. Бу сёзлер де къумукъ тилге -ов, -ев, -ович, -евич къошумчалар булан бирче гелген. Бу къалиплер бизин паспорт системагъа, ишлик ва оьзге тюрлю документлеге мекенли гирип битген буса да, тилибизге гелишмей. Буссагьатда да бир-бир тюрк тиллени вакиллери оьз тилинде сёйлейгенде, язагъанда шоланы къолламай. Мисал учун, къарачайлар, балкъарлар Кубанов Ахмедге Къубанлы Агьмат яда Къубан Агьмат деп къоя. Алдын къумукъларда да шолай болгъан. Шону эсги къабурлардагъы сынташларда да гёрме болабыз: Магьамматны уланы Али, Гюсенни къызы Гьалимат яда Хангиши Магьаммат огьлу деп.

Адамланы ва ерлени атлары - бырынгъы заманлардан гелеген, Къумукъну сёз хазнасында жавгьарлар йимик янып, ярыкъ берип турагъан сёзлер. Шоланы къумукъ тилде айтылагъан ва язылагъан кююнде, гележек наслулар да англап-чечип болагъан кюйде сакъламагъа герекбиз.

Сайидов Абдулкерим,
педагогика илмуланы кандидаты,
Дагъыстан илму центрны старший илму къуллукъчусу.

Размещено: 12.01.2011 | Просмотров: 3630 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.