Кумыкский мир

Культура, история, современность

Васият девлет гьисапда

"Молла Насрутдини" айланасында ойлар

Биргине-бир "Молла Насрутдин" деген комедияны автору Магьаммат Къурбанов 1916 йыл Тёбенкъазанышда тувгъан. Таныш-билиш айтагъангъа гёре ол тюзевлю, етгир билим алмагъан. Къумукъ театрны буса ата юртунда башлап гёргендокъ да сююп къалгъан, къысматы сагьна булан байлавлу экенни англагъан. Спектакллеге Шурагъа яяв аякъдан гелип къарай башлагъан, артистлер булан таныш болгъан. Оьзю тилеп, арза берип 1934 йыл Къумукъ театргъа ишге тюше. Яшлайын "Гьажимурат" ва "Анзор" деген спектакллерде ойнай. Шолай да Шагьмардан Абдуллаевни "Тулпар" деген спектаклинде офицер Сурхайны, А-П. Салаватовну "Къызыл партизанларында" корнет Абдулмежитни ролларын усталыкъ булан ойнагъан.

Бир керен Магьаммат "Тулпаргъа" къарама ана къардашларындан бир тиштайпаны алып геле. Спектакль битгенде, ол тарлыгъып булай деген:

- Сен шу ахшам оьз къолунг булан адам оьлтюрдюнг. Булай оьжетлик сагъа къайдан гелген? Театр шолай яман затлагъа уьйрете буса, тай! Тёгюлген къан ерде ятмай, эрте-геч сени де оьлтюрер бирев...

Магьаммат кюлеп къойгъан дейлер, Ол, озокъда ишинден таймагъан ва бажарывлугъу гюн сайын чыныгъа туруп, аз болжалны ичинде театрны аркъа таяву болгъан артистлени сыдрасына гирип токътагъан.

Бу сигьрулу гьюнерни ачгъычын излей туруп, мен Гьамит Рустамовгъа:

- Магьаммат башда охумаса да, балики, сонг-сонг театр студияда яда башгъа ерде охугъандыр? - деп сорадым.

- Охумагъан. Ол чачып тюгюл, эрнек чыкъгъан пагьму эди,- деп иржайды ва орусча - "Божий дар" деп англатды.

Тувма пагьму... Пагьму оьзен йимик зат. Амма бир агъым булан агъып турагъан оьзенлер де бар, кёп къоллу оьзенлер де бар. Магьаммат Къурбановну яратывчулукъ пагьмусу кёп къоллу, кёп бутакълы болуп чыкъгъан.

О гьакъда Дагъыстанны халкъ артисти, пагьмулу драматург, "Ёлавчулар" деген китапны автору, эси тюз, юреги рагьмулу Шагьмардан Абдуллаев булай хабарлай:

- Бир ахшам мени яныма Магьаммат гелди. Бираз олтургъан сонг ол уяла-тартына туруп: Мен Молла Насрутдинни гьакъында кёп зат жыйгъанман... Гелсене пьеса язайыкъ... Экибиз де... деди. Мен шо заман "Тулпарны" уьстюнде ишлеп тура эдим, бёлме сюймедим. Сонг да, тюзю яхшы, юрекге бу янгы девюрде, социалист къурулуш оькюрюп турагъанда, Молла Насрутдинни масхаралары кимге тарыкъ деген чыйсынлыкъ да гелди. Гьасили, рази болмадым. Мени "Тулпарым" хыйлы ойналса да, энни унутулду, Магьамматны "Молла Насрутдини" даимге къалды... Шо ахшам эсиме тюшген сайын ичимден уялып гетемен...

Бу эсделик, бир якъдан Шагьмардан агъавубузну тазалыгъын, оьзюню хантавлугъуна ачыкъдан-ачыкъ гьёкюнме оьзденлиги барлыгъын гёрсете, экинчи якъдан буса, Магьаммат Къурбанов янгызлайын явгъа чапгъан уландай, тутгъан мурадыны ахырына чыкъма ругьу-къасты булангъы адам болгъанлыкъны аян эте...

Магьаммат Къурбанов оьзюню асарын театрны коллективине, Гь. Рустамов язагъан кюйде, 1938-нчи йыл охугъан (Ш. Абдуллаев 1940-нчы йылны эсгере). Охулув беш сагьатлагъа созулуп гетген: комедия гьатдан озуп узун экенге тюгюл, тынглайгъанланы кюлкюсю охувну бёле тургъаны саялы.

Коллектив комедияны бир гёнгюлден къабул этген. Кемчиликлерин гёре-биле туруп. Неге тюгюл де, асарны маъна оьзеги, солагъы - Молла Насрутдинни келпети тергевню тартгъан. Ону атындан, масхараларындан, мысгъыллавларындан, оьтгюр сёзлеринден пайдаланып, яшавдагъы герти нукъсанлыкълагъа атышмагъа ёл ачылагъаны англашынгъан.

Оьзге авторланы пьесалары йимик, деп яза Гь. Рустамов, "Молла Насрутдин" де театрны кёрюгюнден чыкъды ва ой уюп, гьакъыл топлашып, аягъы-башы мекенлешген, сыкълашгъан асар болуп токътады.

"Молла Насрутдин" сагьнада башлап 1939-нчу йылны гюзюнде (Ш. Абдуллаев 1941-нчи йылны гёрсете) салынгъан. Спектаклни халкъ театрны тарихинде бир де болмагъан кюйде къуванчлы къабул этген. Балики, шо даражада къоюп къойма да ярар эди. Амма "Оьз театрымны гьакъындагъы китапда" (Москва, 1983) Гьамит Рустамов "Спектакль премьерадан сонг да тюрлене ва камиллешдириле турду,- деп эсгере. - Биз къаравчуланы гёнгюне мекенли тергев бере эдик ва оланы гьасиллерине гёре алышынывлар эте юрюдюк" (98-нчи бет). Насипге, автор оьз асарын сагьнада ойналып бир нече керен гёрген. Балики, пьесагъа къол тийдиривлер ону ортакъчылыгъы яда разилиги булан да болгъандыр. Амма алышынывлар, кюйге къарагъанда, комедияны автору Магьаммат Къурбанов немис фашистлер булангъы давгъа гёнгюллю кюйде гетип, ёкъ болгъан сонг да этиле гелген. Мунда авторну варислигине гьар даим бойсынылып, сужда къылынып турмагъанлыкъны себеплери гьакъда да ойлашма тюше. Инг башлап, озокъда, "Молла Насрутдинни" хамуру халкъ авуз яратывчулукъну маясында басылгъанлыкъ. Аслу игитни келпети осаллашмагъан сонг, бир кюлкюлю агьвалатны, бир масхараны оьзге кюлкюлю агьвалат булан, оьзге масхара булан алышдыргъан учун "дюнья бузулмай чы"! Халкъны, шолай да театр, къумукъ сагьна булан байлавлу адамланы эсинде Молла Насрутдинни "кюлкюлю юрюшлери" къурумайгъан булакъ йимик бокъурап тура болгъан... Айрокъда, о йылларда, айрокъда алдынгъы наслуланы эсинде... Сонг да, къумукъ артистлени "бийлеме", "гьызда сакълама" къыйын пагьмусу барны унутма тюшмей. Оланы кёплери режиссёрну гёз къараву етеген ерде режиссёр айтгъан кюйде ойнап, сонг буса, сагьнагъа чыкъгъанда, режиссёрну тизгинлеринден къутулгъанда, гененип, тюрленип ва гьатта елигип (сююп айтаман!) гетегенни де гьисапдан тайдырма ярамай. Айрокъда, Тажутдин Гьажиев ва Барият Мурадова. Молла Насрутдинни къумукъ халкъны юрегине сингдирген, миллетге гьайкел этген, милли инче саниятны тарихине варакъ накъышдай бегитген - шо экев десек, сонгулар гюнчюлюк этмек къыйышмас! Сагьнагъа гьар чыгъывунда олар оьзлени ролларына оьзтерече къошум эте, тюрлендире, байлашдыра юрюген пагьмулар. Дагъысын айтмагъанда да - такъмакъларын, тогъушмаларын эсгерип къояйыкъ!

Бу гьакъда лакъыр чыкъгъанда, Аткъай магъа булай затны да айтды. Авторну вариантында зиначылыкъгъа амыракъ, башы ирышхатгъа къалагъан юрт молла болгъан экен. Халкъ арив гёрмес деп, артист Магьаммат Рашитханов ону старшинагъа айландырып къойгъан. Ол айтагъан кюйде, старшинаны буйругъуна тюшюнюп битмейген, къылый Чавушну ролюн да Амир Къурбанов оьз ягъындан къошуп айра да къужурлу этген. Сонг да, байны уланы, ичкичи Хасай "жымчыгъым, жымчыгъым" деп гьаракъыны аявлап-макътап сёйлей. О девюрлерде къумукъ арада кисеге сыягъан гьаракъы шишалар юрюлген буса тамаша. Оьзге гезиклерде буса, мисал учун, Хосар бозаны гьайын эте.

Бу тайпа ва оьзге аз-маз алышынывлар къалмукъ чайгъа сари май булан бурч къошуп ичегендей асарны татывуна татыв къоша яда буза тургъан.

Пьесагъа, спектаклге илму-ахтарыв гёзден тергев этсек, Молла Насрутдин тувмадан, эжелинден къумукълу болгъанмы деген суал да арагъа чыгъа. Мисал учун, "Совет дагъыстан адабиятны тарихинде" алим къатын М. Зульфукъарова "автор (сайки, М.Къурбанов - К.А.) оьзюню Насрутдинин дагъыстанлы этип токътагъан" деп эсгере. Ташдырып айтсакъ, сёз "къумукъ этип токътагъан гьакъда" юрюле. Гертилей де, Молла Насрутдин къумукъ болгъан деме далиллер етишмей. Огъар Аравиядан шолай да Бухарада памятниклер барлыкъ да ватаны бизден шайлы арек экенни гёрсетип тура. Ону тувмакълыгъын дин булан байлайгъан ёравлар да бар: сайки масала, аллагь ону Магьаммат пайхамар гечинген сонг, халкъны даим пашманлыкъда, къайгъыда къоймас учун яратгъан. Динни къанунларын билеген, бусурман охувдан баш чыгъарагъанлар айтагъангъа гёре, бу ёрав да къумукъ арада тувмагъан.

Анадаш авуз яратывчулугъубузда Мюнкюллю, Айгъази, дели Осман, Абдулла, Зоруш макъталгъан. Игитликни, намусгъа байлангъанлыкъны, милли къорувлукъну уьлгюлери гьисапда. Молла Насрутдинни келпети буса тогъушув-масхара, заралсыз гьилла, оьтгюр гьакъыл ва гьатта аз болуп да эдепсизлик булан да байлавлу. Къумукъ ёмакъларда да ону аты тутулмай.

Олай болгъан сонг, Молла Насрутдин "гелгинчи келпетмикен" деген ой тува. Бютюн дюнья адабиятда белгили темаланы айландырмакъ-тюрлендирмек, белгили игитлеге янгыдан урунмакъ бырындан берли адатланып гелген. Сёз ёругъуна айтгъанда, уллу алимлер Низамини поэмаларыны сюжетлери таварихлерден ва халкъ арада яйылгъан хабарлардан баш ала, Шекспирни "Антоний ва Клеопатра" деген трагедиясыны аслу маънасы Плутархны язывларына, Лермонтовну "Мцыри", "Демон", "Аул Бастунджи", "Къанлы", "Къызбай" деген поэмалары да кавказлы халкъланы авуз яратывчулугъуна таяна деп токъташдыралар. Гюнбатар Европа халкъланы адабиятларында дон Жуанны келпети яйылгъан. "Таш къонакъ" деген къысгъа трагедиясында Пушкин де шо келпетге оьзтерече янашгъан. О трагедийны гёчюрюп бизин анадаш Къумукъ театрыбыз да уллу усталыкъ булан салгъан эди.

Айтагъаным, Молла Насрутдинни темасы, ону келпети бизге башгъа халкълар булан къатнавну натижасында гелген. Олай десек де, оьзге дагъыстан миллетлерден тюгюл. Оларда Молла Насрутдин гёрмекли ер тутмай. Тюзю, А. Назаревични "Отобранное по крупицам: из дагестанской коллекции пословиц и поговорок" деген китабында "Атдан йыгъылгъан заманда, Молла Насрутдин: мен оьзюм де тюшме турадым!" деп кюлеген деген дарги айтывну чу эс этдим. Бу буса гьасил чыгъарма азлыкъ эте.

Шогъар гёре де мени пикрум башгъа: Молла Насрутдинни келпети бизге гюнчыгъыш халкълардан гелген. Олай десек де, Йыракъ Гюнчыгъыш да, Ювукъ Гюнчыгъыш да бар. Амма Индияны, Китайны, Японияны бырынгъы драматургиясында ва прозасында Молла Насрутдин ёлукъмай. Тилибиз ошаш тюрклени чебер яратывчулугъунда да - мен етишген дазуларында! - Молла Насрутдинни хабары чыкъмай. Амма Ювукъ Гюнчыгъышдагъы, демек бизин уьлке оьлчевлердеги бир нече миллетлени авузунда Молла Насрутдин бар. Мисал учун, узбек ва туркмен халкъларда. Амма орта Азияда огъар Ходжа Насреддин дейлер. "Похождения Ходжа Насреддина" деген кино юрюлюп тургъаны да, балики, эсигиздедир. "Хожа" демек о якъларда мадарлы сёзю тутулагъан адам демек бугъай. Бизде Буса Насрутдинге "молланы" къошмакъ адатланып къалгъан. Амма о да Насрутдин дин агьлю, динге берилип къалгъан гиши демек тюгюл - охувгъа мадар этеген, жамиат дуванчы, маслагьатчы, эмчи деген маънагъа ювукъ.

Молла Насрутдинни къумукъ арагъа яйылмакълыгъы Нугъай Батырмурзаевну аты ва чалышыву булан байлавлу. Алим къурдашыбыз Солтанмурат Акъбиев "Къолъязыв китапдан басмагъа ерли" деген ахтарывунда (1982 й.) оьзге китаплар булан бирге миллетибизни "Молла Насрутдинни хабарлары" деген китап булан да бай этген деп эсгере. Бу лайыкълы иш инкъылапны алдындагъы йылларда бажарылгъан ва ажамча язылгъан шо китап мени атамны китапчасында гьали де бар. Тюзю, къолдан къолгъа тюше туруп, кёп охулуп тавшалгъан, бир-бир бетлери йыртылып да къалгъан.

Тюрлю тиллени билеген, китап денгизлени бойлагъан Нугъай Батырмурзаев Молла Насрутдинге байлавлу хабарланы таржума этип яда буса эшитгенлерин жыйып топлашдыргъан болмакъ бар. Озокъда, ярашдырып, озокъда, бизин милли яшавгъа, милли къылыкълагъа къыйышдырып. Бу ишде Нугьайны татарлар булангъы тыгъыс аралыкъларыны пайдасы болмакъ да бар. Гьасили, Магьаммат Къурбанов Нугъай Батырмурзаев онгаргъан китапгъа асаслангъан деген ойдан мен къакълыкъмайман. Сонг да, не ёллар булан гелсе де, Молла Насрутдин, бир юртдан гелтирип башгъа юртну бавуна орналгъан терекдей, дертни ютуп да, масхараны къопдуруп да уьйренген къумукъ халкъны авзунда янгы ренклеге боялгъан, келпети балкъып-бадрап гетген. Айтагъаным, яш драматург шо чебер варисликден уста кюйде пайдалангъангъа да шеклик ёкъ.

Амма Магьаммат Къурбанов белгили, гьатта "чайналгъан сюжетге" янгы, социальный маъна берип бажаргъан. Комедияны башлапгъы бетинде "Агьвалат бола Молла Насрутдинни заманында" деп эсгерилегени де негьакъ тюгюл. Асарны барышына гёре де юрт байлар, старшина, чавуш арагъа чыгъа. Олай болгъан сонг, XIX-нчу асруну ахырлары - XX асруну башлары гёз алгъа геле. Гьасили автор, Молла Насрутдинни Дагъыстангъа инкъылапны учгъунлары яйылып гелеген девюрге тартгъан. Бу - дюр янгылыкъ!

Ташы-такътасы къайдан гелтирилсе де, мюлк тизилген топуракъны ясагъан устаны матагьы болуп токътай. Яратывчулукъну къумукъ къазанында къайнай туруп, Молла Насрутдин де къумукъланы лап да машгьур, лап да сююмлю игити болуп токътады. Энни бу комедиясыз Къумукъ театрны ва къумукъ къаравчуну ругь барлыгъы гьакъда сёйлеме де бажарылмай. Уьстевюне, анадаш коллективибиз "Молла Насрутдин" булан къардаш халкъланы да къувандыра тургъан. Айтагъаным, шо комедияны театр Темир-Къазыкъ Кавказны республикаларында гёрсетген, Бакуде де болгъан. Амма Орта Азияны республикаларында - Туркменияда, Узбекистанда бизин коллективни айра да артыкъ къуванч булан къаршылагъанлар. 1960-нчы йылда, Москвада оьтгерилген он гюнлюкден сонг, Къумукъ театр Узбекистангъа сапар чыкъгъан. Бухарада "Молла Насрутдинге" къаравчулагъа чы нечик де, деп эсгере Гьамит Рустамов, гьатта оьзюбюзню ювукъ-досубузну чакъырмага билет етишмей эди. Театргъа халкъ онча да басдырылып тургъан. Режиссер Гь. Рустамов бу уьстюнлюк комедияны чеберлигинден де, артистлени пагьмулу ойнавундан да гьасил экенге мюкюр, амма ол "Бухарада, Насрутдин де бир-бирине байлавлу экенге" де (96-нчы бет) гёз юммай.

Бу ерде бир тамаша маълумат. С. Говоров "Къумукъ театр" (1955 й.) деген оьзюню китабында 1945-нчи йылны апрель айында дагъыстан милли театрларыны арасында оьтгерилген смотрны гьакъында хабарлай. Къумукъ театрны репертуарына ва артистлени яратывчулукъ даражасына Москвадан гелген къонакълар, кюйге къарагъанда, умуми гьалда оьр къыймат берген. Амма олар орусчадан гёчюрюлюп салынгъан А. Соловьевну ва В. Виткевични "Хаджи Насретдин Бухарада" ("Шат зиначы") деген комедияны ушатмагъанлар. Кемчиликлер пьесаны идея ва чебер якъдан осаллыгъындан, сонг да режиссер Гь. Рустамов аслу игитни келпетин дурус ёлгъа онгарып бажармагъанлыкъдан амалгъа гелген. Комиссияны ортакъчылары Насрутдин халкъ авуз яратывчулукъда азатлыкъгъа талпынагъан, оьзю не сюегенни ва не этегенни яхшы билеген, ярлы халкъны янын тутагъан, итти сёз булан да, терен гьакъыл булан да ханланы-бийлени башын-гёзюн чырмап, оьзюню пайын алып бажарагъан игит йимик суратлана деп токъташдыра. Амма сагьнада буса, артист Т. Гьажиев ойнайгъан кюйде, дей олар, гьайсыз, ойсуз бир зырбазыр елигип айлана. Гьасили, келпет халкъны хабарларындан, айтывларындан кёп арек даражада. Савлай комедияда аз-маз тюзевлю, кюлкюлю ерлери де чи ёлукъмай къалмагъан, бир-бир артистлени оюну да яман болмагъангьа ошай. Мисал учун, меччи Юсупну ролюн ойнагъан М. Рашитханов, чайхананы еси Алини ролюн ойнагъан А. Зейналов, уста Ширмаледни ролюндагъы Н. Алхазов ва айра да Отум-Бубини келпетиндеги Б. Мурадова... Амма къумукъ сагьнада артистлер нечакъы къаст этсе де, маъна ягъындан о спектакль биз таныйгъан, биз сюйген Молла Насрутдинни гьакъында болмагъан. Аты рас гелген учун да, къылыгъы-хасияты, айланышы, юрюшлери, муратлары ошамагъан.

Олай болгъан сонг, анадаш театрны репертуарында къумукълу язгъан, къумукълар къабул этип битген "Молла Насрутдин де" бар туруп, орусчадан гёчюрюлген оьзге комедияны салмакъны не маънасы бар? Ону да ят гиши тюгюл - Гьамит Рустамов оьзю салгъан. О гьакъда сорагъанда, Гьамит Алиевич магъа булай жавап берди:

- Немислеге къаршы давлар башланды. Театрыбыз деврюгюп къалды. Савлай труппа давгъа гетме арза берди, амма бизин тилевибиз гери урулду. Театр бир гьавур оборонительный сооружениялар къурув ишлеге къошулду. Бара-бара чы, тюзю, яратывчулукъ гьавас гётерилди. Шо янгырыв патриот ругьну, елевчюлеге оьжетликни, душмандан оьч алывну темасын репертуарда аслу ерге салмакъ булан байлавлу болуп токътады. Озокъда, къагьрулу йылларда кюлкю булан иланкъы къыйышма да къыйышмай эди. Гьасили, "Молла Насрутдин" ихыла-сытыла туруп, артгъа теберилди. Уьстевюне, Магьаммат Къурбанов оьзю де, давгъа гетип, мискин болду... Сонг-сонг, фашистлер де элден къуваланып, уьстюнлюкню ийислери бурнубузгъа урунуп башлагъанда, халкъгъа да, халкъгъа йимик инче саниятгъа да къуванч къошулуп, янгы толкъунлар ойнап йиберди. Магъа да, баш режиссер гьисапда, шатлы байракъны гётерме буйрукъ берилди. Мен тилимни тюбюнде турагъан "Молла Насрутдинни" эсгердим. Амма магъа министерствода ишлейген ёлдашлар Москвадан йиберилген Соловьевну ва Виткевични асарын узатдылар. Салмасам амал болмады. Тек гючден салгъан гёзню нюрю болмайгъаны белгили чи. Айтагъаным, Ходжа Насреддинни ишлери бырыкъ болуп къалды. Магьаммат Къурбановну "Молла Насрутдини" буса - классика, къумукъ яшавну энциклопедиясы, халкъыбызны ругь-къылыкъ шагьатнамасы...

Молла Насрутдинни келпети оьтесиз бай, айтып битмесдей къужурлу. Ону мен лап ушатагъан хасияты - юрегинде къаралыкъ ёкълугъу. Оьзюне къаршы чыкъгъанлагъа ол ачув-оьч сакълап турмай, масхара-иланкъы булан къайтарыш эте ва шону булан татывсузлукъ тая. Мисал учун, ону Бёрю, Хасай ва Хосар булангъы гермарлары. Оьзю йимик ярлылагъа ол ян тарта. Насрутдинни итти гьакъыллыгъы, нечакъы четим тюшген ишлерден де къутулуп, сёзню, ойну гючю булан ёл табып, баш амалын этип бажарагъанлыгъы да къаравчуну къурчун къандыра.

Молла Насрутдин, оьрде эсгерилген йимик, охуп-язып билеген, гьатта йырлар-назмулар чыгъарма да амыракъ адам. Ону аллагь булан даву ёкъ, амма огъар баш эгип де чи турмай. "Къачан да мен намаз къыла туруп къалгъан эдим!" десе де, мысгъылламай. Молла Насрутдин башына билмейген адам да тюгюл: онгай тюшген затны зая болма къоймай. Мисал учун, Бёрюню алдатып алгъан токъсан тогъуз аппасы, Хосарны бёркюне-чепгенине ес болгъан кюй. Ол оьзюне языгъын чыгъарма да бажара. Жумайсат булан жанавруш болгъанда, Насрутдин гетемен деп тебине ва гьатта къатынны юрегин йымышатар учун кантны баса: "Дагъы зат этип болмасам, абзар-абзаргъа гирип садагъа тилермен. Къой, халкълар сёйлесинлер: Молла Насрутдинни къатыныны эри садагъачы болгъан деп..." Гёремисиз, къатынны ягьын нечик уста чюмлей. Кепи истегенде, ол Жумайсатгъа ярап да бажара: "Этме дагъы, къатын, сен тарлансанг, мени юрегим бузула...". Оьзюню онгайы учун Молла Насрутдин тиштайпаны гёнгюн алма, оьрчюкген юрегин йымышатма ёллар таба: "Я, Жумайсат, эсингдеми тойларда сен бийиме чыкъгъанда, жагьиллер къутуруп-къаталанып гетеген эди. Нече де къуймур зат эдинг хари шо заманда!".

Эки сюйгенни арасында болагъандай, Молла Насрутдинни Жумайсат булан увакъ тюртюшювлери кёп бола, амма эр кесевню ялынгъа айланма къоймай - ушанывну сувун тёге. Эсигиздеми, тангны алдында бешикдеги яш йылагъаны? Ону ким чайкъама тарыкъ: анамы яда буса атамы? Молла Насрутдин къатынгъа теберип къутулма гьазир. Ол да башын базарлагъанда, эсде ёкъ, тек давсуз ёл таба. "Жумайсат: Мен анасы бусам, сен де атасысан. Магъа йимик сагъа да ортакъ шу яш. Молла Насрутдин: Тюз, къатын, буса башлап сен оьзюнге тиеген пайынгны токътат, сонг мени пайымны къайгъысын мен этермен. (Молла Насрутдин ята)". Гёресиз, бажаргъангъа дюньяны аваралары ончакъы авурму?!

Молла Насрутдин гьакъыллы гиши де дюр, амма бир-бирде бебей йимик оьзюню ялгъанларына оьзю инанып да къала. Къазанматланы уьюне от тюшген деп оьзю салгъан къувунгъа халкъгъа къошулуп оьзю де чабагъаны эсден таймай. Тили иланкъыгъа-тогъушувгъа югюрюк буса да, Молла Насрутдинни юреги йымышакъ: гишиге болгъан яман ишге ону жаны авруй. Къазанматны гьакъында ол: "Кёп зарал болмаса чы яхшы эди пакъыргъа..." деп талчыгъа.

Молла Насрутдин илиякълы, гелишли адам, амма ери гелсе, ол азув басып сёйлеп де, артын-алдын ойлап эзилмей, тийишлини бетине сувлу чюперек этип уруп да бажара. Эсигиздеми, ол старшина Хосаргъа къойнундагъы къара билев ташны да гёрсетип айтагъаны?

Молла Насрутдинни келпетин гёз алгъа толу кюйде гелтирмек учун, ону олжасы Жумайсатны да исбарламаса бажарылмай. Аслусу - ол эрине бир къалипден чыкъгъандай ошайгъанлыкъ. Онда да енгил албагьлыкъ, авуз ачыкълыкъ бар. Болса да дюньядан гьавсуз да тюгюл. Сатылмагъан агъачы сатылса, тюшежек къазанчны гьакъында сёз чыкъгъанда, эшек алма умутлу эрин бёлюп: "Эшек де бола, сен де бола! Уьст-бою зелен-зелен болуп, тиленчиге ошап турагъан къатынынга бир капот алайым деп чи айтмажакъсан" деп де бетлешив этме эси бар.

Аз-маз буса да ону гьилласы да ёкъ тюгюл - эрини менменлигин хотгъап бола. Эсигиздеми, олар айрылма бир къыл къалып турагъан вакъти? "Жумайсат: Къайда барсам да, шунда йимик языкъ болман. Барып биревлени алдында къуллукъчу болурман. Дагъы зат атип болмасам, етген биревлеге сув ташырман. Къой, халкълар сёйлесинлер, Молла Насрутдинни къатыны гьар кимге къуллукъчу болуп тура деп. Молла Насрутдин: (тарланып). Яхшы дагъы, шулай биябур эте бусанг мени. Жумайсат: О чу гьеч, ондан онгсузларын да этермен...".

Сайки, башын базарлай, къуру къоркъувлар берип, эрин сынап къарай.

Жумайсатны тил байлыгъында Молла Насрутдинден къалышмай демеге болабыз, ону гьар авуз жавабы айтывлардай - тенглешдиривлерден, къопдурувлардан толгъан: "Вёв, адаршай, аччы вёв сагъа. Арпагъа гёпген атны кишневю йимик" деп Молла Насрутдинни шиъруларын мысгъыллай.

Сонг да, бары да ачыкъ юрекли адамлар йимик, ол да арив сёзге алданып къала.

Эри яравке макътавлар этгенде, къызгъан эришювюн бёлюп, бийип де йырлап да къоя.

Бир-бирде Жумайсат оьзюн-оьзю макътап да йибере ("Оьзюм сюйсем, мен сёйлемей туруп да боламан"). Гьасили, бир-бирде башын базарласа да, обурлугъу, макрючюлюгю ёкъ къатын. Шо саялы ол Молла Насрутдин булан чер де дюр, гелишме де гелише.

Комедияда къумукъ яшавда юрюле гелген адатлар, масхаралар, сарынлар, йырлар, айландырывлар, тюртюп-къагъып сёйлевлер сыкъ халини омузлары йимик ойнап, ланс уруп тура. Дагъыларын айта турмай, Молла Насрутдинни шюшгюрювлерине, гече юртгъа къачакълар чабажакъ деген бош къувунгъа, Хосарны къысыр Зазав булангъы ойнаш аралыкъларына, башы къагъы Чавуш чагъыр алма барма тюшюнюп битмейгенликге байлавлу ва оьзге кюлкюлю ерлени эсге алып къояйыкъ...

"Молла Насрутдинни" тили таза ва бай тил. Тек тилни чеберлиги, мен А.-П. Салаватовну пьесаларыны гьакъында айтып гетгеним йимик, янгыз айтывланы ва аталар сёзлени кёплюгюнде тюгюл - жумланы халкъ сёйлейгендей, лакъырдай агъылып гелмеклигинде, ошатывлардан, йылтындай гёз ачдырып къоягъан маъна якъдан къарывлу сёз тагъымлардан пайдаланып бажармакъда. Комедияны бугюнгю тил къуюсуну теренлиги ва сюзюклюгю инг башлап М. Къурбановну пасигьлигинден, сонг да бизин театрны артистлери анадаш хазнаны аяма къаст эте гелгенликден гьасил.

* * *

Гьар пагьму айрыча пачалыкъ йимик: оьзюню дазулары, янгыз оьзюне хас оьсюв ёллары бола. Шо саялы да бир язывчуну оьзге язывчу булан тенглешдирмек, къарышлап айланмакъ наягь да юрюлмей. А.-П. Салаватовну ва М. Къурбановну умуми алып мен де тенглешдирмеймен - олар бизге экевю де бир йимик аявлу. Амма "Айгъази" деген халкъны игит йырындан драма къурашдырмакъ "Молла Насрутдинни" къаласын тургъуздурмакъдан эсе тынч болгъандыр деп ёрайман. Неге тюгюл де, "Айгъази" халкъ йыр даражада да сыкълашгъан, дазулары токъташгъан, лап да аслусу - класс ярпланы бир-бирине къаршылыгъы аян белгиленип турагъан асар. Молла Насрутдинге байлавлу хабарлар буса, оьзен ягъадагъы таш гьужурагъа ошай - тюрлю-тюрлю оьлчевде, тюрлю-тюрлю тюсде, ятывуну пакары ёкъ. Бу ишде тарыгъын сайлап алма итти гёз, чарлама гьюнер, чыр тюзме де усталыкъ тарыкъ. Булар бары да Магьаммат Къурбановда болгъаны мекенли. Ону гьаракатына, озокъда, режиссер Гь. Рустамов да къуват къошгъан. Гьасилде "Молла Насрутдин" къумукъ халкъны инче саниятыны тарихине варакъ язывлар булан язылып къалды ва бизин миллетибиз, ана тилибиз, анадаш театрыбыз бар чакъы комедия, Молла Насрутдинни келпети арадан таймас.

Бугюнлеге ерли "Молла Насрутдин" сагьнада ёрав булан 800 керен ойналгъан ва гьар йыллыкъ репертуаргъа къошула геле. Гьакъыкъатда къумукъ драма асарлардан сагьнада мундан узакъ яшагъаны ёкъ!

Сагьнада... Амма адабият асар гьисапда "Молла Насрутдин" гьали де тарихде бегилип, берчинленип, къоргъашындай къуюлуп битмеген. Неге тюгюл де, бугюнге ерли печать этилмеген. Шо саялы да театрдагъы, атын тутуп айтса, баш режиссерну кёмекчиси Мухтар Алиевни къолундагъы машинкадан чыкъгъан биргине-бир экземпляр (аллагь гёрсетмесин!) тас болса, биз зор милли байлыкъдан магьрюм къалабыз. Гьали сама да "Молла Насрутдинни" журналда чыгъарагъаныбызны себеби де - шо асарны гележек наслуланы къолуна тапшурмакъ.

Печатгъа онгара туруп не ёлда ишлеме тюшдю? Текстде шакъы булан къошувлар кёп ёлугъа. Шоланы бирлерин комедияны аслу маънасындан, агъымындан, агьвалатдан, игитни хасиятындан баш алып тайдырма, не де ёрукълашдырма тюшдю. Режиссер этген къысгъартывлар да аз тюгюл. Шо къысгъартывланы бирлерин къайтарып тирилтмекни арив гёрдюм. Театрдан мени къолума тюшген текстде бир нече керен Молла Насрутдинни ва Жумайсатны бешикде йылайгъан нарыстадан къайры да, сайки, оьрюм къызы Гюльбариятны аты эсгериле. Амма ол "ортакъчылыкъ этегенлени" арасында гёрсетилмеген, мен янгылыш тюгюл бусам, сагьнада да ону аты эсгерилмей. Шо саялы да къысгъартып къойдум. Комедияны гючлендиребиз деп салынгъан ерсиз, гёлемсиз ямавланы да сёгюп алып ташламакъ пайдалы болду деп ёрайман. Мисал учун, асар бите турагъанда, Молла Насрутдин тас болду деп гьалекленип айланагъан Жумайсатны гёребиз. Булай лакъыр язылгьан: "Жумайсат: Насрутдин, къайдасан, гёзюмню нюрю? Вай аллагь... Мен чи тура эдим сени оьлтюрюп сама да къоймадымы деп. Молла Насрутдин: Къоркъма, къатын, меня оьлтюрегенлер гьали де тувмагъан ва тувмас. Халкъ сав чакъы сени Насрутдининг оьлмес. Гьали юрю, гетейик. Мундагъы дуванны битдирдим. Гьали элни къуллугъуна къарайыкъ. Жумайсат: Юрю, аявлум. (Бёрюге, Хосаргъа). Гьай, аш гьарамлар. Магь (бир гёзюн гёрсете)".

Мен гьис этген кюйде, шу гесекде Жумайсатны эрине бакъгъан сёзлери юрекге шекери кёп чай йимик гьатдан озуп татли тие, Молла Насрутдин оьзю де бир тамаша макътанма кюй чалып айланагъан, оьзюнден оьзю къуванып турагъан адамдай гёрюнюп къала. Шоллукъда ону абурлу-саламатлы келпети учузлаша.

Шу ёрукъдагъы бир-нече оьзге гесеклени де, умуми барышдан тышкъари гёрюнеген сёз тагъымланы да тайдырма болушлукъ этдим. Тил къатлавгъа болгъан чакъы аяп-асырап урулгъан сюргю де зарал тийдирмеген деп ёрайман.

Энни жам гьисапда бир-эки сёз. Эки къумукъ драматург А.-П. Салаватов ва Магьаммат Къурбанов гюню-йылы рас гелип бир яшлы болмасадалар, бир наслуну вакиллери. Лап да аслусу, озокъда, къысматлары ошашлы - оьмюрлери къысгъа ва сулагь ютгъандай болду деп айтагъандай, бир толпанда ёкъ да болгъан. Шонча гёзел жан гюмелек дюньядан бир гюн къувана, бир гюн яшай деген пикру бар. Эки де пагьму, учуп айланывунда отда чиркиген гюмелеклер йимик, халкъыбызны артындан бозартып, давну зулматында гюйдюлер. А.-П. Салаватовну башлангъан романы ярты къалгъан, къардашларыны шагьатлыгъына гёре, Магьаммат Къурбанов да янгы пьесаны башлама умутлу болгъан...

А.-П. Салаватовну эсделигине, яратывчулугъуна аз-кёп тергев этилмей турмай. Ону иниси йимик болгъан М. Къурбановну да - энниден сонг сама да! - яшавун ва яратывчулугъун мекенли ахтарма, биргине-бир асары, миллетге къойгъан васият девлети "Молла Насрутдинни" къумукъ адабиятны тёр янына чыгъарма ва гьатта орусчагъа гёчюрюп оьзге миллетлеге де аян этмекни гюню де, чагъы да етишген.


"Адабият Дагъыстан" ("Литературный Дагестан"), № 1, 1990г. 87-93 бет.

Размещено: 14.12.2010 | Просмотров: 3771 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.