Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тюркия сапарым ва Йырчы Къазакъ

(Шаирни 180 йыллыгъына багъышлана)

Жамият чалышыв ишлерим булан байлавлу магъа Тюркияда кёп керенлер болма ва ону хыйлы ерлерин - юртларын, шагьарларын гёрме тюшдю.

Гьар баргъанда башгъа тюрлю масъалалар булан мени оюмда: Тюркиядагъы къумукъланы арасында, оланы эс дюньясында къумукъ адабият, Умму Камал, Къакъашуралы Абдурагьман, Йырчы Къазакъ яшаймы экен деген сорав тува эди.

Бу пачалыкъны не еринде болсам да, гьар онгайы гелгенде мен танышларымдан, ёлдашларымдан шону сорай бола эдим. Гьали шолай ёлугъувланы, барын да болмаса да, бирлерин эсге алма сюемен. Тюркиядагъы, айрокъда ону булай вилаятларындагъы: Сывасда, Токъатда, Чанакъкъалада, мундагъы къумукъ юртларда яшайгъан чагъы эсли адамланы арасында Дагъыстанны Кёстек юртундан гелген Давет йыравну ва Эрпелиден гелген Къурманкъыз Шапини атлары гьаман ёлугъагъанны эс эте эдим. Бу мундагъы Явукёй, Гийик Къыры, Догъанчы, Атгёзен деген къумукъ юртлагъа, арадан заман гетип, оьзюм бирдагъы бир нече ёлдашлар булан сапаргъа чыкъдым. О юртланы белгили жамият адамлары булан таныш болдум.

Явукёй юртда миналы таргъулу Нажмутдин, миналы бабаюртлу Жанбек булан, Хасайбек Уцмиевлеге тайпа-тухум болагъан Эмин-бей булан ювукъдан таныш болдум. Бу танышларым юртну къурулгъан кюю, ону Дагъыстандан гелип, къайсы юртлулар кюрчюсюн салгъанын, бу юртгъа гелип агъасы Хасай Уцмиев оьлген сонг, ону иниси Абдулла гелип сыйынгъанын хабарлады. Олар береген маълуматны мен барысын да язып алдым.

Явукёйлю Нажмутдин Гьажи кёстекли къомузчу ва йырав Даветни гьакъында кёп эсделиклер хабарлады, ол айтгъан йырлардан, сарынлардан эсде къалардай мисаллар да гелтире эди. Нажмутдин Гьажи, Жанбек бирче барып, Явукёйню бырынгъы къабурларына эртен гирип, тюшден сонг чыкъдыкъ, кёп сынланы язывларын охудукъ, бу къабурларда тарихде белгили къапчыгъайлы Аселдерни къабурун да тапдыкъ, къабурланы къапусуна ювукъда Жанбек магъа Давет йырав гёмюлген ерни де гёрсетди.

Бу юртда шо мени соравума мекенли жавап болар йимик мен дагъы маълумат эшитмедим: не Й.Къазакъны, не башгъаларыны гьакъында.

Тек мени Анкарадагъы, Самсун шагьардагъы, Чанакъкъала вилаятны Бига районундагъы ёлугъувларымны вакътисинде Эрпелиден гелген йырав Къурманкъыз Шапини, Къакъашуралы Абдурагьманны ва Й.Къазакъны атлары бир нече керен чалынды. Токъат шагьарда яшайгъан, оьзю Швейцарияда бир фирмада ишлейген Магьаммат-Эмин оьзлени янындагъы къумукъланы арасында тойланы, шатлы гезмелени вакътисинде: "Къурманкъыз Шапини ва Даветни атлары таймай ёлугъа",- деп токъташдырып хабарлай эди.

Дюньягъа аты белгили тарихчи, алим, профессор Кирзиогълу бир гюн къонакълыкъда (Анкара шагьар) оьзлерде олтургъанда, Тюркиягъа гёчюп гелген къумукъланы къыйынын-тынчын хабарлайгъанда, Къурманкъыз Шапи булай айта болгъан деп, ону сёзлерин мисал этип гелтире эди.

Бу янындан алгъанда, Чанакъкъала вилаятны Бига районунда ерлешген Догъанчы, Гийик Къыры, Атгёзен къумукъ юртлар бар. Шоланы бириси Гийик Къырыда эшитгеним мени бек гьайранлыкъгъа къалдырды.

Шо булай болду. Анкара шагьарда оьтгерилеген дюньядагъы тюрк халкъларыны вакиллерини бир съездине баргъанда, съездден сонг "Тюркия" деген газетде бизин халкъны яшав-туруш масъалаларына багъышлангъан мени макъалам печатдан чыкъгъан эди.

Арадан ярым йыл гетип, мени шо макъаламны охугъан, аталары Къазаныш юртдан Тюркиягъа гёчюп гелген Чанакъкъала вилаятны Догъанчы юртунда яшайгъан жагьил улан Идрис Гьасан огълу мени ахтарып кагъыз салып йиберген эди. Идрис, биз Тюркиягъа гелгенде, амал табып, оьзлеге къонакълыкъгъа чакъыра эди. Шону булан бирче, оьзюню аталарыны юрту Къазанышны гьакъында кёп билме ва гёрме гьасиретлигин яза эди.

Бирдагъы керен гезикли съездге баргъанда "Тенгликдеги" мени заместителим Къалсын Гьасанов да, мен де Идрис булан ёлукъма барабыз деп, Чанакъкъаладан Стамбулгъа къайтма тюшдю. Бу гезик телефон сёйлеп билдик, Идрис Токъат шагьаргъа ювукъ къардашларыны оразаларын къутлама гетип табулду.

Идрисден, бизге ёлубуздан къайтма тюшгенни билип, къыйналывун билдирип, бирдагъы кагъыз гелди. Бу гезик Идрис дагъы да бек къаныгъывлу тилеп, август айны ахырларына таба гелсенг, мундагъы Гийик Къыры юртунда къумукъ тойну гёрмеге де имканлыкъ болажагъын билдире эди. Бу 1998-нчи йылны башы эди. Шо йылны августну артдагъы гюнлеринде, уллу гемелер булан эки денгиз оьтюп, Чанакъкъалагъа гелип тюшдюм.

Идрис ва ону ювугъу Юсуп, мени алдыма машин булан гелип, Бига районгъа Догъанчы деген оьзлени юртуна алып гетдилер. Догъанчы айтардай уллу юрт тюгюл, саламат гёрюнюшлю ер, Стамбулгъа барагъан уллу ёлну сол янында.

Къайсын-бирин айтайым, юртну вакиллеринден Къумукъдан гелген бир "профессор" барны эшитип, гелип кёп-кёп эки де янгъа пайдалы лакъырларыбыз болду. Бу лакъырланы кёбюсюн гечелеп олтуруп язып алгъанман.

Шу ёлугъувланы натижасында мен кёп затгъа тюшюндюм, Тюркия пачалыкъ, бизнес ва башгъа тюрлю къурумларында чалышып, оьзлени яхшылыкъгъа гёрсетген ва гьали буссагъатда да ишлеп турагъан кёп адамлар бар экен, сонг да бу юртну уллулары булай дей: "1915-нчи йылдагъы ингилислеге къаршы юрюлген давларда бек уллу къоччакълыкълар гёрсетип, къан тёгюп, жан берген кёп къумукълар бар экен, бу юртлардан чыкъгъан чалышывчуланы бирлери Тюркияны башлапгъы президенти Камал Ататюркню лап инангъан адамларындан болгъан".

Бу барышымда магъа масъаланы бирдагъы бир бек маъналы ери аян болду. Бирдагъы къумукъ юртланы уллуларындан бирлери Къакъашуралы Абдурагьманны, Й.Къазакъны, Къурманкъыз Шапини яхшы билелер. Тамазаланы бирлеринде Абдурагьманны къолъязыв китаплары сакъланып бар.

Мен мунда гелип, уьчюнчю-дёртюнчю гюнмеди, эртен Идрис магъа: "Дагъы къастланы бугюн къоябыз, бугюн Гийик Къыры юртгъа тойгъа барабыз, къумукъ бийивлеге къарайбыз, къумукъ макъамлагъа тынглайбыз",- деп, алданокъ билдирди. Алдындагъы гюн Идрис де, Юсуп да, мен де Бига шагьарны бек тамаша тарихи ерлерине къарай туруп, ахшам болгъанча къалгъан эдик.

Тюшге таба Гийик Къырыгъа барма ёлгъа чыкъдыкъ. Идрислени юртундан бу юртгъа, кёп болса, 3-4 чакъырым да ёкъдур, юрт бир тавтюп таланы боюнда.

Биз етип баргъанда, той токъталып, Дагъыстандан къумукъ гелген деп, бизин къаршылама бизге багъып сюрлюкгендей болдулар. Бу тойда мен гёргенни язайым десем, языв узакълашажакъ. Амма къысгъача, умуми суратын эсгерейим - абзарда къурулгъан узун столлар (бу август айны 31-и эди), столну уьстюнде не татывлукъ, не татлилик, не шербет сюйсенг де бар, амма бир грам, бир шиша ички гёрмессен. Хошлукъ, шатлыкъ, къумукъ тюрк къатыш бийивлер, тойда ариде уллу чагъындагъы къатынланы гёрсем тюгюл, уллу болгъан эренлени гёрмедим. Идрис, мени къаравумну англап: "Салав эфенди, сен тамаша болма ичмей деп, ичкичи деп ат тагъылса, биревге бирев де къыз бермей, не къыз алмай", - деди.

Тюркиядагъы къумукъланы адат-къылыкъ темасы - о айрыча маъналы масъала. Ону гьакъында яхшы уьйренип, заман табып язма хыялым бар.

Бу тойну вакътисинде мен Й.Къазакъ булан "ёлукъгъан" кююмню язма алгъасайман.

О булай болду. Тойда таныш аралыкъ генглеше. Бир столну артында олтургъан биринчилей гёрюшеген адамлар булан таныш боласан. Бек яхшы адат. Бу гезик де шолай болду. Идрис мени бу тойну есине къардаш болагъан Измир шагьардан гелген Мегьметбей булан таныш этди. Мегьмет (Магьаммат къумукъча деп къошду оьзю Мегьмет) - Измир, полицияны капитаны. Измир шагьарлы дегендокъ эсиме гелди: онда "Тенглик" йиберип институтларда охуйгъан яшлар, Измирде бир-бирде оьзлени янына гелип, кёмек тарыкъ буса, кёмек этеген полицияда ишлейген адам бар дейгени. Бу да герти болуп чыкъды, шону да, магъа да етишме къоймай, Мегьмет оьзю айтды.

Шулай сёзден-сёз, хабардан-хабар чыгъа туруп, Идрис магъа: "Билемисен, Салав эфенди, бу юртда лап уллу, узакъ яшагъан, адамлардан Мегьметни анасы Патимаханым, сен сорайгъан затланы, бирев билсе, шо билежекъ, - деди...

Тойда биз узакъ олтурмадыкъ, Мегьметни артына тюшюп, ону анасын гёрме бардыкъ. Билдим, мен гелгенни о да биле болгъан, гелер деп къаравуллай болгъандыр, деп эсиме де гелди.

Патимаханымгъа къарасанг, 95 йыл боладыр деп эсинге гелмежек. Биз гирген таза отав уьйню тёрюнде тахтамек йимик диван-караватда олтургъан, чатып байлагъан явлугъу, акъ-сепкил бармакълары, терен тергевлю къараву, ачыкъ нюрлю юзлю абай.

Идрис огъар: "Патимаханым, Салав эфенди Дагъыстандан - къумукълардан гелген, алим адам, сенден сорап билме сюеген затлары бар", - деди.

Мен башлап огъар Тенгиринден савлукъ-саламатлыкь ёрап, алгъыш этдим. Тюркиягъа не заман гелгенни, неге гёчюп гелгенни сорадым. Сонг дагъы да: "Патимаханым, къумукълардан сиз Йырчы Къазакъ деген адамдан гьеч билегенигиз, эшитгенигиз бармы?" - деп сорадым.

- Воллагь балам, бизин уллулар болгъан буса, сагъа булай затлардан кёп зат айтар эди... не билейим. Сен ким Къазакъны айтасан, шо Сибирге яланаякъ йиберилген Йырчы адамны айтамысан?- деп, соравума сорав булан жавап берди...

- Ону мунда гёчюп гелгенлерден кёбюсю биле эди, ону, амалсызны, ата-анасын да бозлатып, къайтмас Сибирлеге алып барып ташлагъанны айта эди. Булай хабарланы Идрисни атасы да биле эди, оьзю де терскъомуз (аргъан) согъуп да айта эди. Къайсы жыйын болса, уллуларыбыз: Къурманкъыз Шапини чакъырыгъыз, айтыгъыз, шо Къазакъны "Гьей уланларын" айтсын хари деп тилей эдилер, о йырлайгъан кюйню оьзюм эшитгенмен. О йырны йырлагъанда, оьзлер чекген къыйынлыкълары эсине гелип, къатынлар чы нечик де йылай, гьатта бизин уллуларыбызны гёзлеринде сакълама болмай, бюртюк-бюртюк гёзьяшлар тёгюле эди.

- Шо йыр эсигизде къалгъанмы, не деп айтыла эди?

- Бизинкилерден эшите туруп, мен Къазакъны уьч-дёрт йырын биле эдим. Ону бири тикме тигеген Гиччикъызгъа макътав айтагъаны, бириси де орусиятдагъы туснакъчыланы айыплайгъан, бирдагъы бир-эки бар эди, ону бир сатыры эсимде къалгъан - "Сени тавлу къатын тапса да" деп Имам Шамилге тогъушагъаны ва "Гьей уланлар, шибир-гюбюр этмегиз" дегени.

Ону хабары булай: Й.Къазакъны ва ону ёлдашларын йыракъ ерлеге - Сибирге йибере. Къазакъны ёлдашлары шондан къачып гетме кюй излей болгъанлар. Бу ишни арты бек яман битмекни билип, ёлдашлары Къазакъны аяп, оьзлер булан бу къыйынлы ёлгъа алып чыкъма сюймей, болушлукъ этмей болгъан.

Йырчы Къазакъ, ёлдашлары оьзюн къоюп гетме айланагъанын билгенде, оланы барын да бир ерге жыйып йырлагъан деп сёйлей эди бизин уллулар.

Бу лакъырны ахырында юртда намаз чакъырылды. Лакъырыбыз бёлюндю. Намаздан сонг, Патимаханым булан бирдагъы ёлугъуп, мен шо йырны язып алдым.

Арадан йыллар оьтюп, мен къумукъ юртлардагъы ахтарыв айланышларымда, мисал учун, Эрпелиде, Бабаюртда, Янгы-къумукъда, толу болмаса да, Къурманкъыз Шапини атын, о айтагъан Й.Къазакъны бир-бир йырларыны англарын эшите эдим. Гьали бу ерде Тюркияда язылгъан толу вариантын беребиз.

Гьей уланлар, шибир-гюбюр этмегиз!
 
Гьей уланлар, шибир-гюбюр этмегиз,
Гавур элде мени къоюп гетмегиз.
Гавур элде мени къоюп гетсегиз,
Уьюгюзге эсен-аман етмегиз.
Уьюгюзге эсен-аман етсегиз,
Къазапланып алдыгъызгъа къарт атайым чыгъажакь,
Кюй табыгъыз, огъар не деп айтарсыз.
Атайыма сиз айтарны мен айтсам,
Арымас деп берген алашанг,
Яман ерде арыды деп айтарсыз.
Ондан да бираз ари оьтген сонг,
Сизин барлап къарт абайым чыгъажакъ.
Гьей уланлар, бозлайгъан абайыма не айтарсыз?
Шогъар да сиз айтарны мен айтсам,
Базламас деп абай берген акъ къалач,
Яман ерде базлады деп айтарсыз.
Ондан да бираз ари гетгенде
Къызардашым гелир мени ахтара,
Анадашгъа сиз айтарны мен айтсам,
Йыртылмас деп тикген алай акъ къаптал
Ер-еринден сёгюлдю деп айтарсыз.
Мен оьзю булан оьзек сувдай бирикген
Олжаным тёбелеге чыгъып къарар, билигиз,
Тёбелерде алай мени гёрмесе,
Аркъа сюегинден тюшюп авнасын.
Тёбе чачын къолуна алып йыласын,
Огъар да не деп айтарсыз?!
Гьей уланлар, аллагьисен, мени къоюп гетмегиз,
Гавур элде мени къоюп гетсегиз,..
Язда алай яшнап явгъан янгурлар
Сюегимни молла болуп шо жувар,
Язда алай яшнап чыкъгъан яшыл от...
Къаркъарамны къабур болуп шол ябар.
Саргъайып сари танглар къатгъанда,
Сарипайлар сарнай къонур саныма
Гёгеришип гёк ахшамлар болгъанда,
Гёк бёрюлер улуй гелир яныма...


Опубликовано: газета "Ёлдаш/Времена", 19 ноября 2010г.

Размещено: 26.11.2010 | Просмотров: 2242 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.