Кумыкский мир

Культура, история, современность

Тенгирини сувтюп дюньясы

(Гьюсемегентни гёзеллиги)

Гьаясыз, яланаякъ яшлыгъыбызны лап да къуванчлы йыллары мени ва тенглилеримни бир де эсинден таймай.

Къаягент къорукъну лап да гёзел еринде аркъа башда ерлешген Гьюсемегент юртда алдан берли бажарывлу бавчулар ва сынавлу юзюмчюлер яшай. Шо сыйлы касбулар наслудан-наслугъа асрулар боюнда гёче гелегенине де сююнмей болмайсан.

Гьюсимегентде янгы тувгъан яшлагъа Гюлмесей, Гюлчечек, Гюлназ, Гюлбарият, Гюлбавмат, Бавматали, Бавмат ва шолагъа ошашлы дагъы да кёп атлар къоюлагъаны да негьакъ тюгюл.

Шондан къайры да, мунда "Яр бавлар", "Тёбен бавлар", "Оьрдеги бавлар", "Гьаша бавлар", "Шавхал бав" деген ерлер де къаршылаша.

Озокъда, шоланы арасында "Шавхал бав" - лап да гёзели, чинк де чомарты ва инг де байы.

Гьалиги заманда шонда гьюсемегентлилени янгы яш наслулары шаптал, гьармут, алма, юзюм бавлар оьсдюрегени тергевню тартмай болмай.

фото

Арадан кёп заман оьтген... Оьзгелери къуруса да, тек "Шавхал бавну" къап-ортасындан чыгъагъан Бежев булакъны суву гьали де кемимейгени сююндюре. Булакъдан агъагъан сувлар гьаманда йимик, гьали де гелип Гьамри оьзенге къошула...

"Шавхал бавну" гьакъында, женнети ярыкъ болгъур, анабыз Батувну эркъардашы Юсуп Агьматов, оьмюрю дагъы да узакъ болгъур, Папаш - давну ва загьматны ветераны, юртну лап да уллу ва гьюрметли тамазасы оьтесиз къужурлу хабарлар айта бола...

Бир гезик мен Папашгъа "Шавхал бавну" аты нечик къоюлгъаны гьакъда сорадым. Шо гьакъда хабарлай туруп, ол магъа шо атны сырын булай деп аянлашдырды. Шо ерде алдан берли "Таш кёпюрден" оьтюп, "Гавур къалагъа" барагъан ерде, гертиден де, гьюсемегентлилени тизив емиш бавлары, юзюмлюклери болгъан. "Шавхал бав" да Гьамри оьзенге тийип тура. Шо ерде алда уллу къанга ташлар салынып къурулгъан эсги ёлну аламатлары, гьызлары гьали де гёзге илине. Шо ёлдан таба, Папаш айтгъан кюйде, алъякъда аслу гьалда бир-бирине къумукъ шавхаллар ва уцмийлер юрюй болгъан.

Бир гезик Таргъудан Гьайдакъгъа гелин алып гелеген арбалар туварылып, ялгъа токътай. Олар булан гьюсемегентли бавчу, сорашып, гьакълашып-гьаллашып битгенден сонг къутулма къарагъанда, кериванны оздурагъанлардан бириси гелинге не савгъатынг бар деп масхара эте. Бавчу да тартынмай, адамай, шу бавумну яртысын савгъат этемен деп айтгъан болгъан дей. Муна шондан берли шо ерни аты да "Шавхал бав" болуп къалгъан.

Гертиден де, шо ерни гёзеллигин айтып битдирме къыйын. Мунда Дагъыстанны тавтюпдеги булакъларындан баш алагъан Гьамри оьзенни сюзюк бувмаларында къурдаш-къардашлар булан яш заманыбызда аз киринмегенбиз.

Женнети ярыкъ болгъур, яшавдан чакъсыз гетген зукъари къардашым, художник Загьир булан сувдан чыгъып, Гьамри оьзенни ягъасындагъы гёк балчыкъда ятып тюпге, сувну тюбюндеги кёклени бийи Тенгирини бийлигини дюньясыны къужурлу гёленткисине къарап къувнайгъаныбыз эсимден таймай. Къувнамай да нечик боларсан, гьона, сувтюпде гюмез кёк, бир-бирде буса акъ ва мунглу булутлар ачыкъ болуп гёрюне. Ай, гюн, юлдузлар яна... Гюз ювукъ болгъанда буса, темиркъазыкъдан исси якълагъа учагъан турналаны ва оьзге тюрлю къушланы гёленткилери ачыкъ болуп гёрюне...

Бир нече йыллар алда иним Шамсутдин ва къурдашым Гьюсен булан "Шавхал бавну" Бежев булагъында болуп, ичин, айланасын тазалап, шайлы леззет алдыкъ. Тонггъан вакътисинде, баягъы, айлана якъдагъы тереклени яшыл гёленткилери, бутакъларыны арасындан чыкъгъан гюнню шавлаларыны ёлакълары алгъасамай чайкъала-ойнама башлады...

"Шавхал бавну" Бежев булагъы да шолай бизин къурчубузну къандырагъаны негьакъ тюгюл. Шо саялы да, Гьамри оьзенни йимик о да оьзюню кёклени бийи Тенгирини сувтюп дюньясы булан бирче гьюсемегентлилени барына да бирни йимик аявлу ва сююмлю.

Шо сююв буса бизге айлана ягъыбыздагъы табии байлыкъларыбызны тазалыгъындан таба синге. Гьаваны, топуракъны, сувланы тазалыгъы булан бизин савлугъубуз, аманлыгъыбыз, гёнгюбюзню ачыкълыгъы туврадан-тувра байлавлу экени гьакъда да унутмагъа тюшмейдир. Сув булгъанч буса, Тенгирини гёзел сувтюп дюньясы - бийлиги де бузула...


Опубликовано: газета "Ёлдаш/Времена", 12 ноября 2010г.

Размещено: 25.11.2010 | Просмотров: 2254 | Комментарии: 0

Комментарии на facebook

 

Комментарии

Пока комментариев нет.

Для комментирования на сайте следует авторизоваться.